Του Σωτήρη Δημητριάδη
Στο τρίτο μέρος της Επιτήρησης και τιμωρίας ο Μισέλ Φουκώ περιγράφει τα μέτρα που εφάρμοζαν οι γαλλικές αρχές στα τέλη του 17ου αιώνα, για να αντιμετωπίσουν την πανώλη:
«Καταρχήν, αυστηρός χωρικός καταμερισμός (...). Την καθορισμένη μέρα, όλοι υποχρεώνονται να παραμείνουν στα σπίτια τους επί ποινή θανάτου. Ο επόπτης κλειδώνει κάθε πόρτα από έξω και παραδίδει τα κλειδιά στον επιθεωρητή της συνοικίας, ο οποίος και θα τα επιστρέψει μετά τη λήξη της καραντίνας (...). Όποιοι πρέπει πραγματικά να βγουν έξω θα το κάνουν με τη σειρά και χωρίς να συναντιούνται. Στους δρόμους θα κυκλοφορούν μόνο οι επόπτες, οι επιθεωρητές και οι φρουροί, καθώς και τα «κοράκια», άτομα χαμηλής υποστάθμης που κουβαλούν τους ασθενείς, θάβουν τους νεκρούς και είναι επιφορτισμένα με την καθαριότητα και άλλες ρυπαρές εργασίες»1.
H σχέση ανάμεσα στην αρρώστια και την εξουσία διατρέχει το φουκωικό έργο και αποτελεί μια από τις βασικές συνθήκες της έννοιας της βιοπολιτικής - της ανάδειξης του κράτους ως του εγγυητή της ζωής των πολιτών και της αναγωγής της πολιτικής σε αυτήν την αρχή2. Η καραντίνα έχει παραδειγματική αξία, καθώς αποτελεί το συνδετικό κρίκο ανάμεσα στους παραδοσιακούς και τους σύγχρονους μηχανισμούς πειθάρχησης. Δεν προκαλεί, λοιπόν, έκπληξη ότι πολλοί διαβάζουν στην κρίση του κορονοϊού και στα μέτρα που παίρνουν οι διάφορες κυβερνήσεις τους μηχανισμούς πειθάρχησης, όπως τους όρισε ο Γάλλος φιλόσοφος.
Ίσως η πιο δυνατή σχετική φωνή να είναι του Τζόρτζιο Αγκαμπέν, ο οποίος επιμένει σε πείσμα των διαστάσεων της επιδημίας ότι δεν μπορεί η μόνη αξία μας να είναι η επιβίωση3. Από τα πρόστιμα του Χαρδαλιά μέχρι τις εφαρμογές που χρησιμοποιούν οι αρχές της Ν. Κορέας, για να χαρτογραφήσουν τις κινήσεις των φορέων του ιού, περιορισμοί στις ελευθερίες των πολιτών μοιάζουν τόσο επικίνδυνοι όσο και η ίδια η νόσος. Αν τους αποδεχτούμε στο όνομα του γενικού συμφέροντος, αποδεχόμαστε και τον πυρήνα της βιοπολιτικής εξουσίας. Στο ίδιο κύμα, ο Αντρέ Κοντ - Σπονβίλ τονίζει ότι «υπάρχει η τάση του να καταστεί η υγεία υπέρτατη αξία κι όχι πλέον η ελευθερία, η δικαιοσύνη, ο έρωτας»4.
Είναι όμως έτσι τα πράγματα; Όπως και στη Γαλλία του 1700, έτσι και σήμερα υπάρχουν εξαιρέσεις στα περιοριστικά μέτρα - εξαιρέσεις που δεν αφορούν απαραίτητα τις άρχουσες τάξεις. Στη θέση των ανέγγιχτων των γαλλικών πόλεων στην περιγραφή του Φουκώ σήμερα βρίσκεται το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό, οι υπάλληλοι των σουπερμάρκετ, οι διανομείς και οι μεταφορείς, οι εργαζόμενες στα εργοστάσια επεξεργασίας τροφίμων, οι εργάτες γης. Ο Ρόμπερτ Ράιχ διακρίνει σήμερα τρία ισοδύναμα τμήματα στο εργατικό δυναμικό στις ΗΠΑ: Το πιο ευνοημένο είναι αυτό που συνεχίζει να εργάζεται από απόσταση. Το δεύτερο αποτελείται από τους εργαζομένους μιας ευρείας «πρώτης γραμμής», αναγκασμένους να εργάζονται όπως και πριν. Στο τελευταίο τμήμα ανήκουν όσοι έχουν χάσει το εισόδημά τους εξαιτίας των περιοριστικών μέτρων. Τα νούμερα αυτά αφήνουν εκτός το ξεχασμένο περιθώριο της αμερικανικής κοινωνίας: τους οίκους ευγηρίας, τους ξενώνες αστέγων, τις φυλακές, τα κέντρα κράτησης προσφύγων5. Η απότομη μετάβαση από την κοινωνία των δύο τρίτων σε αυτήν του ενός τρίτου έχει ένα κόστος που οι ελίτ δεν είναι διατεθειμένες να επωμιστούν. Γι αυτό και είναι διατεθειμένες να διατηρούν τα περιοριστικά μέτρα για τον εαυτό τους, ενώ ταυτόχρονα προωθούν την επιστροφή των υπολοίπων σε μια ναρκοθετημένη «κανονικότητα».
Το άγχος των κυβερνήσεων της Ριζοσπαστικής Δεξιάς στις ΗΠΑ, τη Βραζιλία ή τη Βρετανία να «ξανανοίξει η οικονομία» δε σηματοδοτεί το θρίαμβο της βιοπολιτικής συνθήκης, όπως προειδοποιεί ο Αγκάμπεν, αλλά την κατάρρευσή της6. Τα κράτη που αδυνατούν να εξασφαλίσουν προστατευτικά μέσα όχι στο σύνολο του πληθυσμού, αλλά ούτε καν στο ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό, που αδιαφορούν για τις συνθήκες υγιεινής στους χώρους εργασίας, που κόβουν το επίδομα ανεργίας σε όσους αρνούνται να εργαστούν σε συνθήκες πανδημίας, ουσιαστικά αποποιούνται της ευθύνης τους για τη ζωή των πολιτών. Όσο τα υπάρχοντα δίκτυα πρόνοιας, ανεπαρκή ακόμα και πριν την πανδημία, δεν μπορούν να καλύψουν το κοινωνικό και οικονομικό κόστος της νέας κρίσης, οι εργαζόμενοι θα πρέπει να διαλέξουν ανάμεσα στην πείνα και τον κίνδυνο της μόλυνσης. Η εξουσία, που αντλούσε τη νομιμοποίησή της εγγυώμενη τη ζωή, τώρα θα διαχειρίζεται το θάνατο. Παρακολουθούμε σε ζωντανό χρόνο την αντικατάσταση της βιοπολιτικής εξουσίας από τη νεκροπολιτική7.
Η νέα συνθήκη δεν είναι αποτέλεσμα σχεδιασμών σκοτεινών κέντρων. Αντίθετα αποτελεί τη φυσική κατάληξη των πολιτικών εξελίξεων της τελευταίας τριακονταετίας. Μέσα από επιμέρους πρωτοβουλίες, αδράνειες και τετελεσμένα γεγονότα οι κρατικές και οικονομικές ελίτ τείνουν προς το συμπέρασμα ότι ο θάνατος κάποιων από μας είναι αναπόφευκτος. Και, αν η θνησιμότητα του κορονοϊού είναι σχετικά μικρή, δε συμβαίνει το ίδιο με τις κρίσεις που αναμφίβολα θα ακολουθήσουν, με πρώτη και κύρια την κλιματική αλλαγή8.
Μπορεί, λοιπόν, η επιβίωση να μην είναι η μόνη μας προτεραιότητα, αλλά επειδή ακριβώς δεν είναι πια δεδομένη, παραμένει η πιο αναγκαία. Η πανδημία αποτελεί υπαρξιακή κρίση για ένα οικονομικό σύστημα που μέχρι στιγμής αδυνατεί να εγγυηθεί την αναπαραγωγή όχι μόνο τη δική μας, αλλά και τη δική του9. Η νέα κρίση είναι μια ευκαιρία να κερδηθεί ότι δεν κερδήθηκε μετά το 2008: η γενναία επέκταση του κράτους πρόνοιας, ο εκδημοκρατισμός της εργασίας και η μετάβαση στην πράσινη οικονομία.
1 Μετάφραση δική μου από την αγγλική έκδοση, στην οποία έχω πρόσβαση. Για την ελληνική έκδοση, Επιτήρηση και τιμωρία: Η γέννηση της φυλακής, μετάφραση Καίτης Χατζηδήμου (Κέδρος, 2008).
2 Βλ. Για την υπεράσπιση της κοινωνίας, μετάφραση Τιτίκας Δημητρούλια (Ψυχογιός, 2002).
3 Η πρώτη παρέμβαση του Αγκαμπέν μεταφράστηκε στα ελληνικά από τη Δήμητρα Πουλιοπούλου στη Βαβυλωνία: https://www.babylonia.gr/2020/03/06/i-epinoisi-mias-epidimias/
4 Ελληνική απόδοση της συνέντευξής του στο France Inter στο https://www.iefimerida.gr/kosmos/antre-kont-sponbil-koronoios-den-einai-telos-kosmoy.
5 https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/25/covid-19-pandemic-shines-a-light-on-a-new-kind-of-class-divide-and-its-inequalities
6 Βλ. Επίσης Joshua Clover, https://critinq.wordpress.com/2020/03/29/the-rise-and-fall-of-biopolitics-a-response-to-bruno-latour/.
7 Χρησιμοποιώ τον όρο λίγο διαφορετικά από τον Ασίλ Μπεμπέ, ο οποίος και τον εισήγαγε.
8 Για έναν πιο αισιόδοξο συσχετισμό πανδημίας και κλιματικής αλλαγής, βλ. την παρέμβαση του Μπρούνο Λατούρ, «La crise sanitaire incite à se préparer à la mutation climatique», Le Monde 25 Μαρτίου.
9 «Η πανδημία μοιάζει με βόμβα νετρονίου: σκοτώνει τους ανθρώπους, αλλά αφήνει ανέπαφα (αν και άδεια) τα κτίρια, τους δρόμους και τα εργοστάσια. Έτσι μετά τη λήξη της καραντίνας δε θα υπάρξει ούτε ανοικοδόμηση ούτε οικονομική ανάκαμψη». Marco d’Eramo, «The philosophers’ epidemic», New Left Review 122.
Στηρίξτε την έγκυρη και μαχητική ενημέρωση. Στηρίξτε την Αυγή. Μπείτε στο syndromes.avgi.gr και αποκτήστε ηλεκτρονική συνδρομή στο 50% της τιμής.
