Του Άγη Τερζίδη*
Η χρήση των βασανιστηρίων και άλλων μορφών απάνθρωπης μεταχείρισης, παρά την απόλυτη απαγόρευσή τους από το διεθνές δίκαιο, καταγράφεται από τη Διεθνή Αμνηστία σε τουλάχιστον 141 χώρες σε όλο τον κόσμο, σύμφωνα με στοιχεία τελευταίας της έκθεσης. Ο σεβασμός προς την ανθρώπινη ύπαρξη μετατρέπεται σε διάτρητη αξία που μπορεί και υποσκελίζεται εξαιτίας πεποιθήσεων και ιδεολογικών ή προσωπικών επιλογών. Εξαιτίας της διαφορετικότητας στο φύλο, την εθνότητα, τη φυλή. Επειδή η συγκυρία μπορεί εύκολα και μετατρέπει τον έτερο σε εχθρό.
Οι εικόνες φρίκης από το Αμπού Γκράιμπ που έκαναν το γύρο του κόσμου, δεν αποτελούν το μοναδικό καταγεγραμμένο γεγονός, ακόμα και στο πλαίσιο μιας ευνομούμενης δημοκρατίας. Αντιθέτως, αντίστοιχες πρακτικές εξακολουθούν να εφαρμόζονται και να εκτυλίσσονται καθημερινά: υπόγεια, ύπουλα και κρυφά. Σε κορμιά σπασμένα, αγνώριστα, λες και δεν ανήκουν σε άνθρωπο. Με τις ίδιες μαύρες κουκούλες στο πρόσωπο, να στέκονται σαν άλλοι Εσταυρωμένοι με ηλεκτρόδια στα χέρια ή σε απόσταση αναπνοής από εξαγριωμένους σκύλους έτοιμους να επιτεθούν στο πρώτο πρόσταγμα, ξεγυμνωμένοι, με πρησμένα σώματα, δεμένοι σε λουριά να σέρνονται σε άθλια πατώματα ή να στοιβάζονται ο ένας πάνω στον άλλο με μια φυλλορροούσα αξιοπρέπεια σε μια ανθρώπινη πυραμίδα εξευτελισμού και ντροπής. Αυτές και πλήθος άλλων εικόνων ξεπηδούν από τις μαρτυρίες των θυμάτων βασανισμού, οι οποίοι φτάνουν από τρίτες χώρες στην Ευρώπη, σε μια ηράκλεια προσπάθεια να βρουν καταφύγιο με την προοπτική μιας ανθρώπινης πάνω από όλα ζωής.
Πολύ πριν από την πρόσφατη «προσφυγική κρίση» συμμετείχα ως γιατρός στην αναγνώριση, ταυτοποίηση και πιστοποίηση των θυμάτων βασανιστηρίων, μετά από εκπαίδευση από την Μαρία Πίννου - Καλή, στο πλαίσιο ενός προγράμματος που υλοποιείται έως και σήμερα από την ΜΚΟ «Μετάδραση». Το πρόγραμμα αυτό ήρθε να καλύψει μέρος του υφιστάμενου θεσμικού κενού για την πιστοποίηση/ταυτοποίηση των επιζησάντων βασανιστηρίων, αλλά και για την παροχή φροντίδας υγείας και ψυχολογικής υποστήριξης στους ανθρώπους αυτούς, η οποία όμως παρέχεται κυρίως από άλλους οργανισμούς(ΓχΣ, Βαβέλ, Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες) με τους οποίους συνεργαζόμαστε.
Οι επιζήσαντες βασανιστηρίων περπάτησαν χιλιόμετρα, έχοντας θάψει τους νεκρούς τους, με μια ζωή να παίζεται κορώνα-γράμματα, μέχρι να φτάσουν να σταθούν απέναντί μου, προσπαθώντας να εξιστορήσουν με συγκεχυμένη ακολουθία πολλές φορές τα γεγονότα που προηγήθηκαν πριν αναγκαστούν να εγκαταλείψουν τις πατρίδες τους. Αν και έχουν διασχίσει θάλασσες, κάποιοι βρίσκονται ακόμα χαμένοι σε δωμάτια σκοτεινά, σε κρατητήρια που μυρίζουν αδικία, απόγνωση, απελπισία κι έναν προαιώνιο φόβο. Κοιτάζω τις σημειώσεις μου που καταγράφουν και από μια ιστορία, με τρόπο συνοπτικό και αποστασιοποιημένο. Κάθε φορά όμως που χαράσσει η πένα το χαρτί, μοιάζει σα να ξεφεύγει ο γόος του μάρτυρα, καλά ταϊσμένος από τον πόνο.
Βασισμένη στο απόλυτο αξίωμα του διεθνούς δικαίου που ορίζει τη χρήση βασανιστηρίων ως ρητώς απαγορευμένη, χωρίς καμία εξαίρεση ή ανοχή, η αναγνώριση των επιζησάντων γίνεται με την σαφή τήρηση συγκεκριμένων πρωτοκόλλων. Η προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της σωματικής ακεραιότητας και της ψυχικής ισορροπίας δεν είναι ούτε αυτονόητη ούτε συνιστά πάντα έννομο αγαθό, παρά το γεγονός ότι καταδικάζεται κατηγορηματικά από το διεθνές δίκαιο, την Οικουμενική Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, την Ευρωπαϊκή Σύμβαση των ∆ικαιωμάτων του Ανθρώπου, καθώς και την Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών κατά των Βασανιστηρίων και Άλλων Τρόπων Σκληρής, Απάνθρωπης ή Εξευτελιστικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας (UNCAT).
Μεγάλος αριθμός ατόμων που καταφεύγει στην Ευρώπη (υπολογίζεται στο 30% των προσφύγων) έχει υποστεί βασανισμούς ή σοβαρές πράξεις βίας, ενώ πάσης φύσεως «τεχνικές» και νέες μέθοδοι χρησιμοποιούνται σε ολόκληρο τον κόσμο, οι οποίες μοιάζουν να αποτελούν ρουτίνα ή και να συνιστούν πάγια πρακτική για τις αρχές και άλλες υπηρεσίες, με την ανοχή και την υποστήριξη των καθεστώτων. Ξυλοδαρμοί, αποστέρηση ύπνου και τροφής, υποβολή σε αναγκαστική ορθοστασία, ηλεκτροσόκ, βιασμοί, εικονικές εκτελέσεις, καταπόνηση του σώματος με διάφορες μεθόδους, φάλαγγα, εικονικοί πνιγμοί, συνιστούν κάποια από τα συνήθη βασανιστήρια που καταγράφονται σε προσωπικές συνεντεύξεις. Και η φαντασία των βασανιστών αποδεικνύεται πλούσια.
Οι ερωτώμενοι είναι φοβισμένοι, συχνά διστακτικοί, και ενίοτε απρόθυμοι να μιλήσουν για τις τραυματικές τους εμπειρίες, καθώς ντρέπονται για αυτές. Κάθονται απέναντί μου, αμήχανοι, περιμένοντας να αρχίσει η συνέντευξη. Συνοδεύονται από ένα διερμηνέα-πολιτισμικό διαμεσολαβητή, καλά εκπαιδευμένο, και σχεδόν ποτέ δεν είναι η πρώτη φορά που λένε την ιστορία τους. Αρχίζουν να μιλούν, άλλοτε με ελπίδα, άλλοτε με κρυμμένη οργή, άλλοτε με διάχυτη συστολή. Γιατί, ποιος μπορεί εύκολα να μιλήσει για τον εξευτελισμό του, όταν διακυβεύεται στο δικαίωμά του στο habeas corpus; Ποιος μπορεί να ομολογήσει ακόμα και στον ίδιο του τον εαυτό την ταπείνωση του ότι βιάζεται το σώμα και το μυαλό του; Πόσο πειστικές μπορεί να είναι οι λέξεις που μεταβιβάζονται από το ίδιο το θύμα στο διαμεσολαβητή, κι έπειτα σε εμένα που καταγράφω τη μαρτυρία. Πόσο ακριβείς, για να περιγράψουν την ανθρώπινη απελπισία;
Το σώμα είναι, όμως, ο αδιάψευστος μάρτυρας: σπασμένα πλευρά, κακοφορμισμένες πληγές, ουλές βαθιές, κάποιο έλλειμμα στην κίνηση: πάρεση μέλους, μερική ή μόνιμη αναπηρία, έκπτωση της σωματικής λειτουργικότητας, αλλά και της κοινωνικής. Συχνά, ακόμα και κατά τη διάρκεια της συνέντευξης, οι ερωτώμενοι παρουσιάζουν άγχος, διάχυτο φόβο, διαταραχή μνήμης και επικέντρωσης της προσοχής. Αναφέρουν διαταραχές ύπνου, εφιάλτες επαναβίωσης ή αιφνίδιες μνημονικές ανακλήσεις σκηνών από τα βασανιστήρια. Καλούμαι να επιβεβαιώσω τη συμβατότητα των σωματικών βλαβών, προκαλούμενων από τα επιβαρυντικά βιώματα, ακολουθώντας τη διαδικασία που περιγράφεται στο Πρωτόκολλο της Κωνσταντινούπολης1. Εφ’ όσον, κατόπιν εξέτασης των μαρτυριών βάσει πρωτοκόλλου, αναγνωριστεί ολιστικά η ευαλωτότητα, τα θύματα βασανιστηρίων ορίζονται ως χρήζοντα ειδικής προστασίας, σύμφωνα με τον Ν. 4375/2016, και προηγούνται στο πλαίσιο των διαδικασιών χορήγησης ασύλου που εξετάζονται στη χώρα μας, μαζί με άλλες κατηγορίες με παράγοντες ευαλωτότητας, όπως οι ασυνόδευτοι ανήλικοι, οι πάσχοντες από χρόνια νοσήματα, τα θύματα έμφυλης βίας. Η ευρωπαϊκή ατζέντα για τα θέματα βασανιστηρίων θέτει ως μείζονα προτεραιότητα την εξέταση των αιτημάτων ασύλου, ενώ τα ευρήματα των μαρτυριών έχουν νομική ισχύ κατά τη διαχείριση των συμβάντων και την καταγγελία αυτών από το θύμα.
Οι ανάγκες πιστοποίησης και κυρίως αποκατάστασης των επιζησάντων βασανιστηρίων και βίας είναι μεγάλες, και εδώ εντοπίζεται το μεγάλο κενό όσον αφορά στη διαχείριση των συγκεκριμένων περιπτώσεων και την ακόλουθη διαδικασία αποκατάστασής τους: η απουσία ενός επίσημου, ανεξάρτητου φορέα, επιφορτισμένου με την καταγραφή, αξιολόγηση και ταυτοποίηση των περιπτώσεων που χρήζουν αφενός άμεσης ιατρικής περίθαλψης και πρόσβασης στις κατάλληλες δομές ψυχολογικής υποστήριξης και αφετέρου παροχής νομικής υποστήριξης και εκπροσώπησης. Ενός φορέα σωστά στελεχωμένου, κατάλληλα οργανωμένου και αποτελεσματικά δικτυωμένου, προκειμένου να εξασφαλίσει την όσο το δυνατόν ομαλή επανένταξή τους στο ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο, ώστε οι επιζήσαντες των βασανιστηρίων να αποκτήσουν ξανά μια ζωή: να γίνει η σιωπή φωνή.
Τα βασανιστήρια συνιστούν έγκλημα βάσει του διεθνούς δικαίου. Απόλυτα και υπό οποιεσδήποτε συνθήκες. Η εκρίζωση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας με την υποβολή του σώματος σε τεχνικές που προκαλούν οδύνη πρέπει να βρει το δρόμο της αποκατάστασης, σε κάθε επίπεδο. Πέρα από την αναγνώριση και πιστοποίηση των θυμάτων, την πρόσβαση στο άσυλο και την όποια νομική δικαίωση του ανθρώπου με ψυχή και σώμα βασανισμένου, η συνειδητοποίηση που φέρνει η γνώση ότι υπάρχει ένα απεριόριστο βασίλειο τρόμου που παραμένει στην αφάνεια είναι η υπόμνηση της απόλυτης ανθρώπινης ευθραυστότητας, η οποία θα δώσει, εν τέλει, στο ταπεινωμένο σώμα τη φωνή για δικαιοσύνη. Ώστε να παύσουν οι ατομικές αυτές ιστορίες να συνθέτουν κραυγή απόγνωσης στην Ιστορία του Ανθρώπου.
* Παιδίατρος - επιστημονικός υπεύθυνος του προγράμματος Πιστοποίησης Ταυτοποίησης θυμάτων βασανιστηρίων
1 Διεπιστημονικό εργαλείο που έχει εκπονήσει ο ΟΗΕ, με τη συνεργασία νομικών και κοινωνικών επιστημόνων με υγειονομικό προσωπικό. Σε αυτό περιγράφονται διεξοδικά οι τηρούμενες διαδικασίες για την εξέταση κ αι την καταγραφή περιστατικών βασανιστηρίων και άλλων βίαιων ή απάνθρωπων πρακτικών, έχοντας ως στόχο την αναγνώριση και πιστοποίηση των θυμάτων αυτών.
Στηρίξτε την έγκυρη και μαχητική ενημέρωση. Στηρίξτε την Αυγή. Μπείτε στο syndromes.avgi.gr και αποκτήστε ηλεκτρονική συνδρομή στο 50% της τιμής.
