Αν το πρώτο μέρος του Ημερολογίου πολέμου (1940-1941) του Παναγιώτη Νικόπουλου (Σικάγο, 1918 - Αθήνα, 2000) (αποσπάσματα του οποίου δημοσιεύθηκαν στα Ενθέματα τον περασμένο Οκτώβρη) έχει αξία για την σύγχρονη ελληνική ιστορία, λόγω του ότι η επιτόπια μαρτυρία του ημερολογιογράφου αναφέρεται στο Ελληνοϊταλικό μέτωπο, αυτό τo δεύτερο μέρος με τίτλο Ημερολόγιο αιχμαλωσίας (1944-1945), που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις ΜΙΕΤ (2019), έχει την αξία του για την ευρύτερη ευρωπαϊκή ιστορία, καθώς η επίσης επιτόπια μαρτυρία του αφορά στην εξορία του συντάκτη της στο Γκρατς της Αυστρίας σε πολυεθνικό στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας -λόγω της ένταξής του στην Αριστερά κατά την διάρκεια της Κατοχής- και περιγράφει στιγμές της κατάρρευσης του Ναζιστικού Άξονα.
Στις εγγραφές που έχουν επιλεγεί κοινό στοιχείο είναι οι συνεχείς βομβαρδισμοί μιας μεγάλης περιοχής γύρω από το Γκρατς μέχρι την ημέρα της άνευ όρων συνθηκολόγησης της Γερμανίας στις 7 Μαΐου του 1945.
Ηρώ Νικοπούλου
Μιὰ ἀπογοήτευσι, μιὰ ἀγωνία καὶ μιὰ φριχτὴ ἀπελπισία εἶναι τὰ χαρακτηριστικὰ ποὺ ξεχωρίζουν σ' ὅλους τοὺς ξένους ἐργάτες, ὕστερα ἀπὸ τὰ τελευταῖα ἐξαιρετικὰ γεγονότα ποὺ διαδραματίζονται στὶς πολεμικὲς ζῶνες καὶ γενικὰ σ' ὅλα τὰ μετόπισθεν ἀπὸ τοὺς ἄγριους βομβαρδισμούς.
Ἀπὸ τὴν ἡμέρα ποὺ γυρίσαμε ἀπὸ τὴν ἀποστολή, καθημερινὰ εἴχαμε συναγερμὸ ἀπὸ τὶς 10 τὸ πρωὶ ἕως τὶς 3-4 καὶ ἐπανειλημμένα ἔχει βομβαρδιστεῖ τὸ Graz. Τεράστιες εἶναι οἱ καταστροφὲς ποὺ ἔχουν προξενηθεῖ καὶ σ' ὅποιο σημεῖο τῆς πόλης κι ἂν βρεθῆ κανεὶς ἀντικρίζει θλιβερὰ τὰ ἐρείπια ἀπὸ ὡραῖα κτίρια ποὺ ἄλλοτε θὰ εἴχανε γνωρίσει τόσες ἡμέρες δόξης. Πάρα πολλὰ εἶναι ἀκόμη τὰ θύματα ποὺ θρηνεῖ τὸ Graz καὶ ἐξακολουθοῦν πάντοτε εἰδικὰ συνεργεῖα ἐργατῶν νὰ ξεθάπτουν σκοτωμένους. Τρομερὸς πανικὸς ἔχει καταλάβει τοὺς Γερμανοὺς καὶ τοὺς ξένους καὶ στὸ ἄκουσμα συναγερμοῦ τρέχουν πανικόβλητοι, ὅσοι δὲν ἔχουν σπεύσει ἀπὸ τὸ πρωὶ νὰ ἐξασφαλίσουν θέσεις σὲ καταφύγια, νὰ σωθοῦνε. Στὸ κέντρο τῆς πόλης ὑπάρχει τὸ Schlossberg, ἕνας ψηλὸς βράχος ποὺ τὸν ἔχουν διασκευάσει σὲ καταφύγιο. Πολλὲς ὑπόγειες στοὲς διακλαδίζονται καὶ εἴσοδοι ὑπάρχουν σ' ὅλα τὰ σημεῖα. Τὸ μεγάλο ὕψος τοῦ βράχου τὸ κάνει σχεδὸν ἀπολύτως ἀσφαλὲς ἀπὸ βόμβες συνηθισμένου βάρους καὶ ἡ χωρητικότης του εἶναι τέτοια ποὺ ἀρκεῖ γιὰ τοὺς μισοὺς κατοίκους τοῦ Graz. Οἱ Ἕλληνες καὶ δῶ ἔχουν κάνει δικό τους κονάκι στὸ τέρμα μιᾶς στοᾶς ποὺ δίνει τὴν ἐντύπωσι ντεκέ. Παρ' ὅλη τὴν αὐστηρὴ ἀπαγόρευσι γιὰ τὸ κάπνισμα, τὶς διαμαρτυρίες τῶν Γερμανῶν ποὺ δὲν μποροῦν νὰ ἐξηγήσουν πῶς ὑπάρχουν ἄτομα ποὺ νὰ ἀγνοοῦν τὶς διαταγὲς τοῦ ἰσχυροῦ των Ράιχ καί, τέλος, παρ' ὅλη τὴ μεγάλη ἔλλειψι τοῦ τσιγάρου, ὁ ἑλληνικὸς ντεκὲς εἶναι πάντοτε ντουμάνι. Τὸ τραγούδι, τὸ χοντροκομμένο καλαμπούρι, τὸ πνεῦμα τῆς δεκάρας καὶ λογῆς-λογῆς κουταμάρες εἶναι στὴν ἡμερησία διάταξι. Οἱ καλὲς καὶ ἠθικώτατες Ἑλληνίδες, ποὺ κι αὐτὲς δὲν λείπουν ἀπὸ τὶς συγκεντρώσεις, συμβάλλουν ὅσο μποροῦν στὴν καλὴ ἐμφάνισι τοῦ ἑλληνικοῦ στοιχείου. Συναγωνίζονται ἐπικίνδυνα τοὺς ἄντρες στὶς βλαστήμιες, σὲ σημεῖο ποὺ οἱ ἠθικώτεροι νὰ κοκκινίζουν ἀπὸ ντροπή, καὶ αἰσχρὰ τραγούδια σὲ βελτιωμένες ἐκδόσεις ἀκούγονται σ' ὅλους τοὺς ἤχους.
Προχθὲς στὶς 19 Φεβρ., τὸ Graz δέχτηκε μιὰ ἀπὸ τὶς τρομερώτερες ἐπιδρομές, ποὺ ἕνας στόχος του ἤτανε ἡ Lager Liebenau. Ἡ ἑλληνικὴ παράγκα κατεστράφη ἀπὸ βόμβες ποὺ πέσανε κοντὰ καὶ τὸ δωμάτιο ποὺ ἔμενα ἐξηφανίσθη. Εἶχα καταφύγει ἔξω ἀπὸ τὴ λάγκα καὶ μὲ τὸ δάσκαλο καὶ τὸν Τσιπᾶ εἴχαμε ξαπλωθεῖ στὴ ρίζα ἑνὸς δέντρου καὶ σὲ ἀπόστασι λίγων μέτρων πέσανε ἀρκετὲς βόμβες καὶ χώματα καὶ πέτρες μᾶς σκεπάσανε. Ὅταν ἔληξε ὁ συναγερμὸς τρέξαμε στὴ λάγκα νὰ δοῦμε τὶς καταστροφὲς καὶ μὲ ἀγωνία ἀντικρίσαμε τὴ διαλελυμένη παράγκα μας. Εἶχα πλησιάσει ὅταν στὸ κρεβάτι ποὺ ἔμενε ὁ Νικολούδης εἶδα τὸν ἴδιον μέσα σὲ μιὰ λίμνη ἀπὸ αἵματα, τρομερὰ παραμορφωμένο ἀπὸ βλήματα ποὺ τὸν εἴχανε χτυπήσει νὰ βρίσκεται σὲ θέσι ὕπνου. Ἦταν τόσο ξαφνικὸ τὸ ἀντίκρισμα ποὺ δὲν μπόρεσα νὰ συγκρατηθῶ. Ἔκλαψα τὸν ἄδικο χαμὸ ἑνὸς καλοῦ φίλου. Ἤτανε πραγματικὰ ἕνα πολὺ καλὸ καὶ ἠθικὸ παιδὶ μὲ ἐπαναστατικὴ ψυχοσύνθεσι ποὺ δὲν ἄξιζε νά 'χη αὐτὴ τὴν κακὴ τύχη. Λεγότανε Νίκος Χίδας ἀπὸ τὴ Θεσσαλονίκη καὶ ὅλοι οἱ Ἕλληνες θρηνήσανε τὸ χαμό του. [...]
Ἀρκετὸ καιρὸ τώρα ὁ καιρὸς ἤτανε ὡραῖος. Ἐξαιρετικὲς λιακάδες ἀπολαμβάναμε καὶ τὰ χιόνια εἶχαν ἐξαφανιστεῖ ἀπὸ παντοῦ. Οἱ λάσπες κι αὐτὲς εἶχαν ξεραθεῖ τελείως καὶ ὁ ἐρχομὸς τῆς ἄνοιξης ἔκανε τὴν ἐμφάνισί της, πλαισιωμένης ἀπὸ λίγο πράσινο ποὺ ἄρχισε νὰ φυτρώνη, καὶ τὰ δειλὰ κελαδίσματα κάποιων ἀποδημητικῶν πουλιῶν. Νά, ὅμως, ποὺ πρὶν δυὸ μέρες ξαφνικὰ χάλασε ὁ καιρὸς καὶ ἄρχισε ξανὰ νὰ χιονίζη, ἐλαφρὰ βέβαια, τόσο ποὺ ἐξαφανίστηκε τὸ χιόνι μὲ τὴν πρώτη ἐμφάνισι τοῦ ἥλιου. Ἔτσι καὶ σήμερα τὸ πρωὶ ἀντικρίσαμε μὲ ἀπογοήτευσι νὰ χιονίζη καὶ μιὰ διαβολεμένη παγωνιὰ μᾶς περόνιασε ὅταν ξεκινήσαμε, τρεῖς σήμερα, γιὰ τὴ δουλειά. Δουλεύομε πάντοτε σκαλίζοντας τὰ ἐρείπια ἀπὸ τοὺς βομβαρδισμοὺς καὶ ξεθάβομε σίδερα. Ὅλα ὅμως αὐτὰ γίνονται σιγὰ-σιγά, ἀφοῦ κανεὶς δὲν μᾶς βιάζει, σὲ τρόπο ποὺ νὰ μὴν κρυώνομε. Στὶς 111/2 εἴχαμε ἀπ' εὐθείας συναγερμό. Τὰ ἀεροπλάνα καταπλεύσανε ὅταν βρισκόμαστε στὸ δρόμο γιὰ τὸ καταφύγιο καὶ ὁ πανικὸς τότε ἔγινε ἀπερίγραπτος. Ὅλοι τρέχανε σὰν τρελοὶ καὶ πολλὲς φορὲς ἔπεφτε ὁ ἕνας πάνω στὸν ἄλλο γιὰ νὰ ξαπλώσουν μαζὶ στὸ λασπερὸ δρόμο. Ἤτανε ἀληθινὸ δράμα μέχρις ὅτου φθάσομε στὸ καταφύγιο. Χωθήκαμε μέσα γιὰ νὰ ξαναβγοῦμε στὶς 5 ποὺ ἔληξε ὁ συναγερμός. Ρεκὸρ διαρκείας γιὰ τὸ Graz. Οἱ βομβαρδισμοὶ ἔξω ἔφταναν στ' αὐτιά μας σὰν μακρινὴ ὑπόκωφος ἠχὼ καὶ ἀναλογιστήκαμε τοὺς τυχεροὺς τῆς σημερινῆς μέρας. Ὅλοι οἱ διάδρομοι τοῦ καταφυγίου εἶναι γεμάτοι λάσπες ἀπὸ τὸ νερὸ ποὺ στάζει καὶ μὲ δυσκολία βρῆκα σὲ κάποιο βάθος μιὰ στεγανὴ γωνιά. Τὴν ἄραξα καὶ σιγὰ-σιγὰ βρέθηκα ξαπλωμένος χωρὶς ὅμως καὶ νὰ μπορέσω νὰ κοιμηθῶ. Ἀργότερα ἀνακάλυψα κάπου τὸ Μιμὴ καὶ μαζί του διασκέδασα μὲ τὴν ἀκατάσχετη φλυαρία ποὺ τὸν χαρακτηρίζει ὅπου κι ἂν βρεθῆ, σ' ὅλες τὶς στιγμὲς καὶ μὲ ὁποιονδήποτε. Μὲ τὴ λῆξι τοῦ συναγερμοῦ πήραμε τὸ δρόμο γιὰ τὴ λάγκα μὲ τὰ πόδια, ἀφοῦ τὰ τρὰμ δὲν λειτουργοῦν πιά. Βλέπομε σὲ μερικὰ σημεῖα καπνοὺς καὶ σὲ λίγο ἀπολαμβάνομε τὸ Wagon Fabrik1 σ' ἕνα ἐξαιρετικὸ μεγαλεῖο. Ὁλόκληρο ἔχει παραδοθεῖ στὶς φλόγες μιᾶς τεράστιας πυρκαϊᾶς καὶ πολλὰ μέρη του ἔχουν ἐξαφανισθεῖ τελείως. Οἱ ἐργατικὲς λάγκες ἐκεῖ κοντὰ χτυπηθήκανε ἄγρια κι αὐτές, καὶ ἕνας θλιβερὸς σωρὸς ἀπὸ ξύλα ἀνακατωμένα μὲ τὶς φτωχικὲς περιουσίες τῶν ἐργατῶν μᾶς σταματᾶνε. Λίγοι Ἕλληνες ποὺ μένουν ἐδῶ μᾶς εἶπαν ὅτι ἡ μοναδικὴ παράγκα ποὺ σώθηκε εἶναι ἡ δική τους. Στὴν Κρὶς-πλὰτς καθυστέρησα λίγο στὸ ἑλληνικὸ καφενεῖο ποὺ ὁ ντεκές του εἶναι πάντοτε ὑπερπλήρης. Ὁ Λεωνίδας φαίνεται ὅτι ἔμεινε πάλι ταπίς, ἀφοῦ ἀκούμπησε στὸ μπαρμπούτι ὅλα τὰ εἴδη ρουχισμοῦ ποὺ πῆρε ἀπὸ τὴν Arbeitsfront γιὰ τὸ βομβαρδισμὸ τῆς παράγκας μας. Στὴν παράγκα εἶναι ὅλοι παρόντες. Σχολιάζομε τὰ νέα τῆς ἐφημερίδος μας ποὺ σὲ τίποτα δὲν μᾶς κατατοπίζουν παρὰ μὲ ἀρκετὰ προπαγανδιστικὰ ἀσύστολα ψεύδη ποὺ καταφέρονται κατὰ τῆς καταστάσεως στὴν Ἑλλάδα· μᾶς ἐνθουσιάζει κάπως ἡ εἴδησι ὅτι ἄρχισε ἡ ἐπικοινωνία μὲ τὴν Ἑλλάδα μέσῳ τοῦ Ἐρυθροῦ Σταυροῦ. Ὁ γερο-Τοπιτζῆς ξαπλώνει πρῶτος γιὰ ὕπνο χωρὶς νὰ βγάλη τὰ ροῦχα καὶ παπούτσια του, γιὰ νὰ εἶναι ἕτοιμος σὲ περίπτωσι συναγερμοῦ, καὶ σὲ λίγο τὸν μιμηθήκαμε, ἀφοῦ εὐχηθήκαμε νὰ μᾶς ἀφήσουν οἱ φίλοι μας ἥσυχους αὐτὴ τὴ νύχτα.
Στὸ χθεσινὸ βομβαρδισμό, ὅπως μάθαμε σήμερα στὴ φάρμα, σκοτώθηκε ὁ σοφὲρ τῆς φάρμας, ὁ Πέπος, ἕνας νεαρὸς Σέρβος. Τὴν ὥρα τοῦ βομβαρδισμοῦ παρακολουθοῦσε ἔξω ἀπὸ τὸ καταφύγιο τοῦ Gösti[n]g τὰ ἀεροπλάνα καὶ σκοτώθηκε ἀπὸ βλήματα μιᾶς βόμβας ποὺ ἔπεσε ἐκεῖ κοντά. Οἱ Γερμανοὶ μᾶς διηγοῦνται τὸ γεγονὸς μὲ μιὰ τέτοια ἀπάθεια, λὲς καὶ συνέβη κάτι τὸ τελείως συνηθισμένο. Ἔτσι πάντοτε ὑποδέχονται τὶς ἀπάνθρωπες δολοφονίες τόσου ἀθώου κόσμου, ποὺ γι' αὐτὲς εἶναι οἱ μόνοι ὑπεύθυνοι καὶ γιὰ τὶς ὁποῖες πολὺ σύντομα θὰ πέση πάνω τους τρομερὴ ἡ ἐκδίκησι. - Μείναμε δουλεύοντας ἢ ἀπολαμβάνοντας τὴν ὡραία λιακάδα μέχρι τὶς 101/2 ποὺ σήμανε συναγερμὸς καὶ μᾶς κράτησε στὸ καταφύγιο μέχρι τὶς 41/2. Κοντὰ στὸ καταφύγιο ἕνα αὐτοκίνητο μὲ φέρετρα ἦλθε νὰ φορτώση τοὺς χτεσινοὺς σκοτωμένους· τοῦ διέκοψε ὅμως τὸ μακάβριο ἔργο του ὁ συναγερμός. Τὰ χθεσινὰ θύματα γίνανε αἰτία νὰ ὑποχρεώσουν ὅλο τὸν κόσμο νὰ μπῆ στὸ καταφύγιο, καὶ ἕνα τεράστιο πλῆθος εἶχε γεμίσει ἀσφυκτικὰ τοὺς διαδρόμους. Στὸ τέρμα μιᾶς στοᾶς βρήκαμε μὲ τὸν Μποῦρλο ἐλεύθερες θέσεις ποὺ μόλις μᾶς ἦσαν ἀρκετὲς καί, ἀφοῦ στρώσαμε τὰ χάρτινα σακιὰ ποὺ εἴχαμε μαζί μας, ξαπλώσαμε νὰ κοιμηθοῦμε. Δὲν τὰ καταφέραμε ὅμως γιατὶ κάθε τόσο ξένα ποδάρια, ποὺ στὸ σκοτάδι ψάχνανε γιὰ θέσι, μᾶς πατάγανε γιὰ νὰ τοὺς ζητήσουμε ὕστερα ἐξηγήσεις μὲ τὸ φαφλοῦχτεν, τὸ κρούτσι-φάξι ἢ μὲ ἄλλες νεοελληνικὲς βλαστήμιες. Σύντομα ὅμως ἡ ἀτμόσφαιρα σὲ κεῖνο τὸ βάθος ἔγινε ὑπερβολικὰ βαριὰ καὶ φτάσαμε σὲ σημεῖο μὲ δυσκολία νὰ ἀναπνέωμε. [...]
8.5.45. Τρίτη
Τὸ πρωὶ στὶς 2 μπῆκαν στὸ Graz τὰ πρῶτα τμήματα τοῦ Ρωσ. στρατοῦ. Οἱ Ἕλληνες παίξανε καὶ δῶ τὸ ρόλο τους. [...]
13.5.45. Κυριακὴ
Ξεκινήσαμε μὲ ἄλλους 7 γιὰ τὸ γυρισμὸ στὴν Ἑλλάδα.
1 Σωστὸ Weitzer Waggonfabrik. Ἐργοστάσιο ποὺ κατασκεύαζε μηχανὲς καὶ βαγόνια τρένων.
Στηρίξτε την έγκυρη και μαχητική ενημέρωση. Στηρίξτε την Αυγή. Μπείτε στο syndromes.avgi.gr και αποκτήστε ηλεκτρονική συνδρομή στο 50% της τιμής.
