Του Χάρη Σαββίδη*
Η σχολή που κυριαρχεί στις μέρες μας στην οικονομική επιστήμη θεωρεί τις περιόδους οικονομικής ύφεσης αναγκαίες, ως αναπόσπαστο μέρος του μηχανισμού της φυσικής επιλογής στην οικονομία: οι ισχυρότεροι επιβιώνουν και οι αδύναμοι χάνονται. Όταν όμως η ύφεση προκαλέσει μαζική αδυναμία εξυπηρέτησης δανείων, τότε τίθεται σε κίνδυνο συνολικά το τραπεζικό σύστημα - ο κεντρικός μηχανισμός διαχείρισης πόρων της οικονομίας. Μια απλή «ίωση» εξελίσσεται σε «πνευμονία».
Κρίσιμος παράγοντας είναι το επίπεδο ιδιωτικού και δημόσιου χρέους. Η Ελλάδα έχει και τα δύο! Για το δημόσιο χρέος δεν χρειάζεται ειδικός σχολιασμός, μετά από όσα συνέβησαν την προηγούμενη δεκαετία. Το ιδιωτικό χρέος, σύμφωνα με την έκθεση χρηματοπιστωτικής σταθερότητας της Τράπεζας της Ελλάδος στα τέλη του 2019 προσεγγίζει τα 175 δισ. ευρώ (περίπου όσο το ΑΕΠ), εκ των οποίων τα 75 δισ. ευρώ αφορούν μη εξυπηρετούμενα δάνεια. Περί τα 100 δισ. ευρώ είναι επιχειρηματικά δάνεια και τα υπόλοιπα 75 δισ. ευρώ είναι προς νοικοκυριά - κυρίως στεγαστικά δάνεια (57,5 δισ. ευρώ).
Στεγαστικά δάνεια
Φλέγον θέμα στην παρούσα συγκυρία είναι η παράταση του καθεστώτος προστασίας της πρώτης κατοικίας. Οι τεχνοκράτες εκπρόσωποι των δανειστών δεν δέχονται ότι ο κορονοϊός αποτελεί αιτία παράτασης της προστασίας. Αντιπροτείνουν στη διάρκεια της πανδημίας να υπάρξει απαγόρευση των εξώσεων, ώστε οι άνθρωποι να χάνουν το σπίτι τους, αλλά να μην μπορούν να τους βγάλουν έξω. Επί του παρόντος...
Η διαπραγμάτευση πέρασε σε κορυφαίο επίπεδο και ο Έλληνας πρωθυπουργός ανακοίνωσε παράταση του καθεστώτος προστασία μέχρι τον Ιούλιο. Για τη συνέχεια υιοθετεί ήδη την άποψη των τεχνοκρατών, ότι η στήριξη των ασθενέστερων πρέπει να είναι άμεση (π.χ. με επίδομα κατοικίας) και όχι μέσω του τραπεζικού συστήματος. Άρα, πιθανότατα, δεν θα υπάρχει προστασία της πρώτης κατοικίας το φθινόπωρο, όταν στα υφιστάμενα «κόκκινα» δάνεια υπάρχει ισχυρή ανησυχία ότι θα προστεθεί μια νέα γενιά.
Επιχειρηματικά δάνεια
Ακόμα μεγαλύτερος είναι ο φόβος για τα επιχειρηματικά δάνεια. Κι εδώ οι εκκρεμότητες από την προηγούμενη κρίση είναι σημαντικές. Πολλές υπερδανεισμένες επιχειρήσεις διατηρούνταν σε λειτουργία με την ελπίδα ότι θα ορθοποδήσουν, όταν έρθει η ανάπτυξη. Τελικά ήρθε ο κορονοϊός...
Η κυβέρνηση εξήγγειλε προστατευτικά μέτρα για επιχειρήσεις και ελεύθερους επαγγελματίες που αναγκάστηκαν να αναστείλουν τη λειτουργία τους. Στους συνεπείς δανειολήπτες επιτρέπει να μην καταβάλλουν δόσεις δανείων έως το Σεπτέμβριο και σε κάποιες περιπτώσεις καλύπτει τους τόκους για περίοδο 3 μηνών. Το προστατευτικό «δίκτυ» δεν καλύπτει πολλούς - π.χ. θα πρέπει να υπάρχει λειτουργική κερδοφορία (EBITDA), και αυτό συχνά δεν ισχύει για ελεύθερους επαγγελματίες που κινούνται στο όριο της φορολογικής κλίμακας. Κυρίως, όμως, λήγει το Σεπτέμβριο.Το πακέτο των κυβερνητικών παρεμβάσεων στην οικονομία σχετίζεται με την αντιμετώπιση του λοιμού - όχι του... λιμού που θα ακολουθήσει.
Το φθινόπωρο
Σε όλες τις χώρες είναι έντονη η ανησυχία για την κατάσταση της οικονομίας στο τέλος του καλοκαιριού, όταν αναμένεται να έχει επιστρέψει πλήρως η «κανονικότητα». Στην Ελλάδα η ανησυχία είναι ισχυρότερη, εξαιτίας της εποχικότητας που διακρίνει την οικονομία.
Με τον τουρισμό να έχει εξελιχθεί σε «μονοκαλλιέργεια», περί της οποίας προκύπτει περίπου το ένα τρίτο του ΑΕΠ, είναι λογικό οι καλοκαιρινοί μήνες να έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα.Το πλήγμα στον κλάδο αναμένεται πρωτοφανές. Πολλές επιχειρήσεις δεν θα λειτουργήσουν και όσες λειτουργήσουν θα έχουν περιορισμένο προσωπικό.
Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι που εργάζονται σε κλάδους περί των τουριστικών δραστηριοτήτων, δεν θα έχουν το εισόδημα με το οποίο σχεδίαζαν να βγάλουν την επόμενη χρονιά. Σε αυτούς θα πρέπει να προστεθούν δεκάδες χιλιάδες άνεργοι που θα προκύψουν στον τομέα του θεάματος και της ψυχαγωγίας. Σημαντικό πλήγμα έχει δεχθεί και η «μαύρη οικονομία», με αποτέλεσμα να στερεύουν οι κάνουλες προς δραστηριότητες ξεπλύματος χρήματος. Και, βέβαια, περιορισμένες αναμένονται οι επενδύσεις για την αντικατάσταση παγίων, μετά από μήνες μη λειτουργίας των επιχειρήσεων.
Αν σε όλους αυτούς τους παράγοντες προστεθούν οι φορολογικές υποχρεώσεις, που θα προκύψουν από τις δηλώσεις εισοδήματος του καλοκαιριού, δημιουργούνται οι συνθήκες για την... τέλεια καταιγίδα στην αγορά. Ο τζίρος, που τα τελευταία χρόνια άρχισε να ανακάμπτει, θα υποχωρήσει απότομα. Κι αυτό θα γεννήσει νέα γενιά μη εξυπηρετούμενων δανείων, είτε επειδή οι επιχειρήσεις δεν θα έχουν δουλειές είτε επειδή οι δανειολήπτες δεν θα έχουν δουλειά.
Στις τράπεζες εκτιμούν ότι οι νέες επισφάλειες ίσως υπερβούν τα 10 δισ. ευρώ. Σε πρώτο χρόνο αυτό δεν τους πανικοβάλλει, καθώς η Ευρωπαϊκή Τραπεζική Αρχή (ΕΒΑ) χαλάρωσε για φέτος τους κανόνες κεφαλαιακής επάρκειας. Τι θα συμβεί, όμως, το 2021, εφόσον οι κανόνες επανέλθουν σε πιο αυστηρά επίπεδα;
Δεν έτυχε... απέτυχε
Όλα αυτά οι κυβερνήσεις μπορούσαν να τα αποφύγουν στηρίζοντας περισσότερο τη ζήτηση (π.χ. δίνοντας υψηλότερα επιδόματα, για μεγαλύτερο διάστημα και σε περισσότερες κατηγορίες εργαζομένων, ή χρηματοδοτώντας προγράμματα κοινωνικού τουρισμού). Θα είναι αποτέλεσμα πολιτικής επιλογής και όχι φυσική συνέπεια της πανδημίας, εάν το φθινόπωρο επιστρέψουν στην οικονομία «μέρες Σαμαρά» - τότε που η βουτιά του ΑΕΠ έφτανε στο βαθύτερο σημείο της, η ανεργία έσπαγε το ένα ρεκόρ μετά το άλλο και τα «λουκέτα» πλημμύριζαν την αγορά. Αποτέλεσμα εκείνης της περιόδου ήταν το εκρηκτικό πρόβλημα των «κόκκινων δανείων».
Όταν ανέλαβε η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ, το 2015, η πρόταση που κατατέθηκε στους δανειστές αφορούσε στη δημιουργία μίας «κακής τράπεζας», που θα αναλάμβανε όλα τα προβληματικά δάνεια. Ο (τότε υπουργός Οικονομίας) Γιώργος Σταθάκης είχε επικαλεστεί και το παράδειγμα της Ιταλίας, ένα χρόνο νωρίτερα. Η απάντηση που έλαβε ήταν ότι στο μεταξύ ενεργοποιήθηκε η Οδηγία Ανάκαμψης και Εξυγίανσης Τραπεζών (BRRD), η οποία επιβάλει οι διαδικασίες εξυγίανσης να περιλαμβάνουν «κούρεμα» καταθετών και μετοχών.Την ίδια Οδηγία επικαλούνται και σήμερα «κύκλοι» της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για να απορρίψουν τη δημιουργία badbank στα κράτη-μέλη.
Υπέρ μιας τέτοιας πρότασης τάχθηκε πρόσφατα, σε συνέντευξή του στους Financial Times, ο Γιάννης Στουρνάρας. Και δεν είναι ο μόνος σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Άλλωστε, ήδη η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει αποδεχθεί την αναστολή ισχύος των κανόνων περί κρατικών ενισχύσεων, καθώς διαφαίνεται η ανάγκη διάσωσης πολυεθνικών ομίλων. Τους επόμενους μήνες πιθανόν να ενταθεί η πίεση για αναστολή της BRRD μέχρι να ανακάμψουν οι οικονομίες.
Βασικό αντεπιχείρημα είναι ότι τέτοιες λύσεις επιτρέπουν να επωφεληθούν και άλλοι, πέραν εκείνων που χρειάζεται, είτε πρόκειται για επιχειρήσεις που διαγράφουν χρέη τα οποία προήλθαν από κακοδιαχείριση είτε για άτομα που επιδοτούνται ενώ θα μπορούσαν να δουλεύουν. Όντως, πάντα θα υπάρχουν αυτές οι περιπτώσεις: ισχύει ήδη από το 600 π.Χ.!
Το πρώτο νομοθετικό μέτρο του Σόλωνα ήταν η διαγραφή των χρεών, η «σεισάχθεια». Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, «καθώς ξεκίνησε να ξεγράψει τα χρέη και ζητούσε να βρει τα κατάλληλα επιχειρήματα και τη σωστή αρχή, έκαμε γνωστό στους πιο έμπιστους και στενούς φίλους του, στον όμιλο δηλαδή του Κόνωνα, του Κλεινία και του Ιππόνικου, ότι δεν πρόκειται να θίξει τη γη, σκοπεύει όμως να καταργήσει τα χρέη. Αυτοί, προτού εξαγγελθεί το μέτρο, έτρεξαν και δανείστηκαν πολλά χρήματα από τους πλούσιους και αγόρασαν μεγάλες εκτάσεις. Έπειτα, όταν δημοσιεύτηκε ο νόμος, εκείνοι εξακολουθούσαν να καρπώνονται τα κτήματα, ενώ δεν έδωσαν πίσω τα χρήματα στους δανειστές τους και έγιναν αιτία να δεχτεί ο Σόλων πολλές κατηγορίες».
Έτσι, όμως, κατάφερε να θέσει τέρμα στην κοινωνική ένταση δεκαετιών, θέτοντας τις βάσεις για τη Δημοκρατία των Αθηνών. Σε αντίστοιχα οριακό σημείο δείχνει να έχει περιέλθει σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο κίνδυνος κάποιοι επιτήδειοι να επωφεληθούν δεν πρέπει να εμποδίσει μια θαρραλέα κίνηση προς το μέλλον. Στη δε Ελλάδα, αν δεν δρομολογηθεί η δημιουργία μιας badbank το 2020, είναι πιθανό το 2021 οι τράπεζες να χρειαστούν νέα κεφαλαιακή ενίσχυση από το κράτος. Και τότε για να βρεθούν τα χρήματα είτε θα ξηλωθεί το «μαξιλάρι» (αν υπάρχει ακόμα), είτε θα αναζητηθούν νέα δάνεια, που θα συνοδεύονται από νέα Μνημόνια.
* Δημοσιογράφος, PhD στα οικονομικά
Στηρίξτε την έγκυρη και μαχητική ενημέρωση. Στηρίξτε την Αυγή. Μπείτε στο syndromes.avgi.gr και αποκτήστε ηλεκτρονική συνδρομή στο 50% της τιμής.
