Ακριβώς ένα χρόνο πριν, στην Τουρκία όλοι μιλούσαν για τον Ρετσέπ Ταγίπ Ερντογάν λες και ήταν ο μεγάλος Πατισάχ. Οι φίλοι και οι οπαδοί του με θαυμασμό, οι αντίπαλοί του με φόβο. Εκείνες τις γιορτινές μέρες του 2013, ο Τούρκος καθηγητής Τζένγκις Ακτάρ υποστήριζε ότι θα ήταν η χρονιά που ο Ερντογάν θα κάλπαζε προς την απόλυτη εξουσία - και θα έβρισκε απέναντί του μεγαλύτερη αντίσταση απ' ό,τι περίμενε. Ακόμη κι ο Ακτάρ, όμως, δεν φανταζόταν πόσο μεγάλη θα ήταν αυτή η αντίσταση, όχι από τους αντιπάλους του Τούρκου πρωθυπουργού, αλλά από τους συμμάχους και συνοδοιπόρους του.
Στις αρχές του 2013 ο Τούρκος πρωθυπουργός φάνταζε πανίσχυρος, εντός και εκτός της χώρας του. Η δημοτικότητά του ήταν τεράστια, η οικονομία της χώρας του κάλπαζε, τα φαραωνικά του σχέδια για τη Κωνσταντινούπολη του μέλλοντος έβρισκαν ένθερμους χειροκροτητές και πρόθυμους χρηματοδότες. Επιπλέον, έμοιαζε να είχε καταφέρει να κλείσει οριστικά τους στρατηγούς στα στρατόπεδα, να ελέγχει τη διοίκηση και τη Δικαιοσύνη. Ήταν πολύφερνος συνομιλητής για τους ισχυρούς του πλανήτη, σίγουρος ότι μπορεί να παίξει το χαρτί του «προτύπου ισλαμικής δημοκρατίας» για τον αραβικό κόσμο.
Στις αρχές του 2014, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική - με μοναδική ίσως εξαίρεση τη συνεχιζόμενη υψηλή δημοτικότητα του Ερντογάν. Η κυβέρνησή του συγκλονίζεται από σκάνδαλα διαφθοράς, που αποκάλυψαν οι δικαστικοί όχι του «βαθέος κράτους» των Κεμαλιστών, αλλά αυτοί που έβαλε το κόμμα του, της Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης, το ΑΚΡ. Τα σχέδιά του για ένα πολυτελές εμπορικό κέντρο στην καρδιά της Κωνσταντινούπολης σκόνταψαν στην αντίσταση των πολιτών, στο κίνημα του πάρκου Γκεζί, που ανέδειξε μια πρωτόγνωρη δυναμική της τουρκικής κοινωνίας. Ο επίδοξος ηγεμονικός ρόλος του στον αραβικό κόσμο τσακίστηκε στη Συρία και την Αίγυπτο. Αλλά και η παντοδυναμία του στο ΑΚΡ δεν είναι πλέον δεδομένη. Το πιο ανησυχητικό απ' όλα όμως για τον Ερντογάν είναι η μεγάλη υποχώρηση των ξένων επενδύσεων, από τις οποίες εξαρτιέται το «τουρκικό θαύμα» - και η νέα αστάθεια της νέας τουρκικής λίρας, κυρίως ως αποτέλεσμα της ανησυχίας των αγορών για τις εξελίξεις στην Τουρκία.
Η μεγάλη σύγκρουση
Στο ερώτημα τι πυροδότησε αυτή τη φοβερή αλλαγή μέσα σε λίγους μήνες, οι απαντήσεις που παίρνει κανείς από τους Τούρκους συνομιλητές του είναι πολύ αντιφατικές. Σε ένα συμφωνούν, πάντως, όλοι, ότι η μεγάλη αλλαγή προέκυψε από τη σύγκρουση εντός του ισλαμικού στρατοπέδου, μεταξύ των προσκείμενων στο Χιζμέτ, το κίνημα του Φετουλάχ Γκιουλέν, και των πιστών οπαδών του Ερντογάν. Αλλά γιατί εκδηλώθηκε αυτή η σύγκρουση; Εξαιτίας του «ξένου δακτύλου», όπως επιμένει ο Ερντογάν, που κατηγορεί τους αντιπάλους του για συνωμότες; Εξαιτίας της έντονης σουνιτικής στροφής του Τούρκου πρωθυπουργού, που τρόμαξε τους Αλεβίτες και ανάγκασε τους «μετριοπαθείς μουσουλμάνους» να του βάλουν φρένο; Ή πρόκειται απλώς για μια σύγκρουση για τη νομή της εξουσίας, χωρίς άλλες φιοριτούρες;
Η σχέση του Ερντογάν με το κίνημα Γκιουλέν τα τελευταία δέκα χρόνια, αν και δεν ήταν ανέφελη, ήταν πολύ στενή. Οι οπαδοί του αυτοεξόριστου στις ΗΠΑ ιερωμένου -σ' αυτούς συγκαταλέγονται και ιδρυτικά στελέχη του ΑΚΡ, όπως ο νυν πρόεδρος Αμπντουλάχ Γκιουλ- πρωταγωνίστησαν στη μάχη ενάντια στο κεμαλικό κατεστημένο στον στρατό και τη Δικαιοσύνη. Οι φιλικές προς τον Γκιουλέν εφημερίδες ήταν αυτές που αποκάλυψαν τις συνωμοσίες -εντός ή εκτός εισαγωγικών- των στρατηγών, τις απόπειρές τους για ένα νέο πραξικόπημα, τις πολύκροτες υποθέσεις Εργκένεκον και Βαριοπούλα.
Λερώνοντας το «λευκό»
Ωστόσο, η μεγάλη δύναμη του Γκιουλέν -οικονομική και πολιτική- είναι τα σχολεία και ήταν φυσικό, όταν το ΑΚΡ έψαχνε να βάλει τους δικούς του νέους νομικούς στη Δικαιοσύνη και τη δημόσια διοίκηση, να επιλέξει τρόπον τινά μαθητές του. Οπότε, μόλις ο Ερντογάν αποφάσισε να «κοντύνει» το Χιζμέτ, αναγγέλλοντας ότι θα απαγορεύσει τα ιδιωτικά σχολεία και τα φροντιστήρια που ετοιμάζουν τους μαθητές για την είσοδο στα πανεπιστήμια, οι οπαδοί του Γκιουλέν πέρασαν στην αντεπίθεση.
Και χτύπησαν εκεί που πονούσε τον Ερντογάν περισσότερο, στο «ΑΚ» -«λευκό» στα τουρκικά- της ονομασίας του κόμματός του. Εδώ και πάνω από μία δεκαετία ο Ερντογάν υποστήριζε ότι αυτός ήταν ο «καθαρός», απέναντι στη διαφθορά του κεμαλικού κατεστημένου. Αίφνης, στην εκπνοή του 2013, οι εισαγγελείς τα έβαλαν με τους μεγαλοεργολάβους του «πράσινου κεφαλαίου», με τα νέα τζάκια της Τουρκίας που αναδείχθηκαν μαζί με τον Ερντογάν. Και τους κατηγόρησαν ότι λάδωναν ασύστολα γιους υπουργών. Τα έβαλαν και με τους κρατικούς τραπεζίτες επειδή έκαναν παράνομες μπίζνες με το Ιράν - με τους σίιτες μουλάδες του οποίου δεν τα πάει καθόλου καλά ο σουνίτης Ερντογάν. Οποία υποκρισία, λοιπόν, να βγάζεις λεφτά κάνοντας μπίζνες με τον εχθρό!
Η αντεπίθεση Ερντογάν
Το χτύπημα από τις αποκαλύψεις ήταν μεγάλο, κόντεψε να φτάσει και τον γιο του ίδιου του Ερντογάν, αλλά ο Τούρκος πρωθυπουργός πέρασε γρήγορα στην αντεπίθεση. Ξήλωσε αρκετούς «ενοχλητικούς» στην αστυνομία και τη Δικαιοσύνη, έκανε εκτεταμένο ανασχηματισμό και άρχισε περιοδείες στην τουρκική επαρχία, όπου βγάζει πύρινους λόγους «ενάντια σε όσους επιβουλεύονται την Τουρκία, ντόπιους και ξένους». Ο Ερντογάν είναι αναμφισβήτητα χαρισματικός, ξέρει να κερδίζει τα πλήθη. Αλλά είναι και αφάνταστα υπερόπτης - κι αυτό μπορεί να του βγει μπούμερανγκ. Στον σχεδιασμό του για το 2014 ήταν η αλλαγή του Συντάγματος, ώστε να μεταλλάξει την Τουρκία σε προεδρική δημοκρατία "α λα ΗΠΑ" - και να γίνει ο πρώτος πρόεδρος με ενισχυμένες εξουσίες.
Καθώς υπάρχουν πολλοί εντός του κόμματός του που δεν συμμερίζονται τη φιλοδοξία του -κι έχουν κατέβει στο μονοπάτι του πολέμου-, δεν είναι πια καθόλου βέβαιο ότι θα βρει την απαραίτητη πλειοψηφία στη Βουλή για τη συνταγματική αναθεώρηση. Για πρώτη φορά από τότε που πήρε το ΑΚΡ την εξουσία -κερδίζοντας τρεις φορές με εντυπωσιακή πλειοψηφία τις εκλογές- ακούγονται στο εσωτερικό του επίσημα φωνές που ζητούν την παραίτηση του Ερντογάν. Το αν θα θεριέψουν ή θα σιγήσουν, για την ώρα είναι άγνωστο. Πάντως, ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, Αχμέτ Νταβούτογλου, που μέχρι προχθές δεν είχε πάρει θέση σ' αυτή την κρίση, βγήκε να ρίξει γέφυρες με το Χιζμέτ, καλώντας τον Γκιουλέν σε «εποικοδομητικό διάλογο». Όσο για τον πρόεδρο Γκιουλ, ακόμη δεν έχει μιλήσει - κι όσο δεν μιλάει απομακρύνεται ο άμεσος κίνδυνος διάσπασης του ΑΚΡ. Επιπλέον, πολλά θα κριθούν από τις δημοτικές εκλογές του Μαρτίου - κι από τον αν ο υποψήφιος του ΑΚΡ θα κερδίσει ξανά το μητροπολιτικό δήμο της Κωνσταντινούπολης. Ο Ερντογάν πίστευε πάντα ότι όποιος κερδίζει την Πόλη κερδίζει την Τουρκία. Κι όποιος την χάνει;
