Υπάρχει μια πόλη - νησί, στην άκρη της Σαχάρας, που στοιχειώνει τα όνειρα των ταξιδευτών, που κουβαλάει στα σπλάχνα της τους μύθους των ανοιχτόχρωμων Τουαρέγκ, των μαύρων Αφρικανών βασιλιάδων, των Αράβων διδασκάλων, των 333 μουσουλμάνων αγίων όλων των χρωμάτων. Μια πόλη που έλαμπε μέσα στην έρημο με τη μοναδική αρχιτεκτονική της, που η φωνή της έφτανε στις άκρες της Γης χάρη στους μουσικούς της.
Το Τιμπουκτού, «η πηγή της Μπουκτού», μιας μικρής σκλάβας των Τουαρέγκ που φύλαγε κατσίκες, όπως λέει ο θρύλος, ή «η κρυμμένη μακρινή πόλη», όπως λένε οι γλωσσολόγοι που προσπαθούν να λύσουν τον γρίφο της αρχαίας γλώσσας των Βερβερίνων, ήταν πάντα μια πόλη μυθική. Μια πόλη πολύφερνη, στο στόχαστρο όλων των κατακτητών της μαύρης ηπείρου, από τους σουλτάνους του Μάλι και τους βασιλιάδες του Μαρόκου μέχρι τους Γάλλους αποικιοκράτες. Μια πόλη του εμπορίου και των λογίων, που άκμαζε χάρη στο αλάτι και το χρυσάφι, χάρη στους φημισμένους διδασκάλους στους μεντρεσέδες της (σ.σ.: τα σχολεία του Κορανίου).
Σήμερα το Τιμπουκτού είναι ένας σωρός ερειπίων, μια πόλη βυθισμένη στον εμφύλιο σπαραγμό του Μάλι, μια πόλη που στους δρόμους της περιπολούν Γάλλοι φαντάροι, που στις παρυφές της καραδοκούν ένοπλες ομάδες Αράβων ισλαμιστών. Μια πόλη που δεν μπορεί να ταΐσει τα παιδιά της, αλλά κρέμεται στον «ορό» της ξένης επισιτιστικής βοήθειας, αφού κανείς δεν τολμάει να πάει στα χωράφια του έξω από τα τείχη. Κι αν το τολμήσει, δεν έχει λεφτά για τη σπορά, για το πότισμα, για το πετρέλαιο.
Τα μισά αρχιτεκτονικά της αριστουργήματα, αυτά που την έχρισαν «παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά», έχουν ισοπεδωθεί από τους ισλαμιστές αντάρτες, τα μισά μνημεία των 333 αγίων έχουν συληθεί επειδή τάχα δεν πίστευαν στο σωστό Ισλάμ. Και τα μισά ταπεινά σπίτια είναι μισογκρεμισμένα από τις βόμβες ή διάτρητα από τις σφαίρες των ένοπλων ομάδων που διαδοχικά προσπάθησαν να κάνουν κουμάντο στην πόλη, πρώτα των Τουαρέγκ, μετά των Αράβων ισλαμιστών, στο τέλος -για την ώρα;- του τακτικού μαλινέζικου στρατού.
Ο βασανιστής των γυναικών
Όταν τον περασμένο Ιανουάριο μπήκε στο Τιμπουκτού ο γαλλικός στρατός μαζί με τις κυβερνητικές δυνάμεις του Μάλι, οι κάτοικοι, κυρίως οι γυναίκες, έστησαν χορό. Και μετά πήραν σφυριά, τσεκούρια και κασμάδες και ισοπέδωσαν ένα από τα λίγα όμορφα σπίτια της πόλης που ήταν ακόμη όρθιο. Το σπίτι του Μοχάμεντ Μούσα, ενός γνωστού γιου του Τιμπουκτού, απογόνου μιας αγαπητής οικογένειας Τουαρέγκ.
Ο γλυκομίλητος Μούσα, όπως τον έλεγαν, μέσα σε μια νύχτα απέκτησε νέα ταυτότητα, έγινε «υπερασπιστής της πίστης» και αρχηγός της «ισλαμικής αστυνομίας». Έγινε ο νούμερο ένα βασανιστής των γυναικών του Τιμπουκτού, που είχαν το θράσος να πιστεύουν στο παραδοσιακά φιλελεύθερο Ισλάμ της πόλης, να αγαπάνε τον χορό και το τραγούδι.
Την αγάπη αυτή την πλήρωσαν με φυλάκιση, βασανιστήρια, ομαδικούς βιασμούς, ακρωτηριασμούς. Γι' αυτό και στην αρχή αντιμετώπισαν τους Γάλλους ως απελευθερωτές. Τέσσερις μήνες αργότερα κανείς κάτοικος του Τιμπουκτού δεν νιώθει ελεύθερος στην καλύτερη περίπτωση νοιώθει απλά πολιορκημένος. Η πόλη μοιάζει με φρούριο, όποιος θέλει να μπει ή να βγει υπόκειται σε συνεχείς ελέγχους. Μέσα στο φρούριο επικρατεί μια «ασφυκτική» ασφάλεια, επιβεβλημένη από τους ξένους φαντάρους, έξω από το φρούριο καραδοκούν χιλιάδες κίνδυνοι, καθώς οι εκδιωγμένοι ισλαμιστές έχουν βρει καταφύγιο στις οάσεις της ερήμου.
Σχεδόν κάθε είδος οικονομικής δραστηριότητας έχει παγώσει, ο εγκλεισμός έκανε την πόλη των εμπόρων να μαραζώσει. Τα βασικά τρόφιμα -κομμάτι της ανθρωπιστικής βοήθειας που βραχυπρόθεσμα είναι απολύτως απαραίτητη, αλλά μακροπρόθεσμα καταστρέφει ακόμη περισσότερο την τοπική οικονομία- έρχονται στην πόλη μέσω του ποταμού Νίγηρα, οι χερσαίες μεταφορές έχουν παραλύσει. Καθώς κανείς δεν τολμάει ή δεν μπορεί να καλλιεργήσει τα χωράφια του, δεν θα υπάρξει ούτε φέτος σοδειά.
«Θα σταθούμε πάλι στα πόδια μας»
Ο εκλεγμένος δήμαρχος του Τιμπουκτού, ο μαύρος Χαλέ Ουσμανέ, που εκδιώχθηκε από τους Τουαρέγκ στις αρχές του 2012 και στη συνέχεια εξορίστηκε από τους Άραβες ισλαμιστές, έχει γυρίσει στο γραφείο του και προσπαθεί να δώσει κουράγιο τους δημότες του να κάνουν μια καινούργια αρχή.
«Οι άνθρωποι του Τιμπουκτού είναι συνηθισμένοι να στέκονται πάλι στα πόδια τους, το έμαθαν μέσα στους αιώνες. Μόλις νιώσουν μια στοιχειώδη ασφάλεια, θα αρχίσουν πάλι το εμπόριο. Όσο για τον πολιτισμό μας, ακόμη κι αν ισοπεδώθηκαν τα μαυσωλεία, ακόμη κι αν κάηκαν πολλά ιερά χειρόγραφα, κανείς δεν μπορεί να μας τον πάρει» έλεγε σε έναν Βέλγο δημοσιογράφο που έφτασε τον περασμένο μήνα στο Τιμπουκτού.
Ο Ουσμανέ ελπίζει ότι κάποια στιγμή θα γυρίσουν κι όσοι εγκατέλειψαν την πόλη, οι χιλιάδες πρόσφυγες που κατέφυγαν στις γειτονικές χώρες, όπου επίσης φυτοζωούν. Ελπίζει ακόμη να γυρίσουν και «αυτοί με το κόκκινο δέρμα», οι Τουαρέγκ και οι Άραβες. «Οι περισσότεροι δικοί μας Τουαρέγκ, οι δικοί μας Άραβες δεν συμμετείχαν στις βιαιότητες, αλλά έφυγαν φοβούμενοι τα αντίποινα. Είναι, όμως, αναπόσπαστο κομμάτι αυτής της πόλης, τους χρειαζόμαστε και μας χρειάζονται».
Όσο αισιόδοξος κι αν είναι, ο Ουσμανέ ξέρει ότι η επιστροφή στην «καθημερινότητα» θα αργήσει πολύ. «Πώς να ανακτήσουν οι δημότες μου την εμπιστοσύνη στο κράτος; Πώς να νιώσουν ασφαλείς; Δεν έχει απομείνει τίποτε στην πόλη. Ούτε τράπεζα ούτε βενζινάδικο. Μόνο να περιμένουμε μπορούμε». Τι να περιμένουν; Θεωρητικά να επιστρέψει η προτεραία κατάσταση.
Το Τιμπουκτού, όπως και ολόκληρο το Μάλι, από την απελευθέρωσή του από τους Γάλλους αποικιοκράτες το 1960 μέχρι και πριν από δύο χρόνια, ήταν ό,τι πιο κοντά σε δημοκρατία είχε η αφρικανική ήπειρος. Μετά ήρθε τον Μάρτιο του 2012 το στρατιωτικό πραξικόπημα, τον Απρίλιο η κήρυξη της ανεξαρτησίας του Βόρειου Μάλι (άρα και του Τιμπουκτού) από τους Τουαρέγκ, τον Μάιο η κατάληψή του από τους Άραβες ισλαμιστές και τον Ιανουάριο του 2013 από τους Γάλλους και τα κυβερνητικά στρατεύματα.
Υποτίθεται ότι στις 7 Ιουλίου θα γίνουν προεδρικές εκλογές και στις 21 βουλευτικές. Υποτίθεται ότι η νέα κυβέρνηση που θα προκύψει θα αναλάβει τη διακυβέρνηση της χώρας και υποτίθεται ότι οι Γάλλοι φαντάροι θα γυρίσουν στα σπίτια τους. Ωστόσο ούτε η διενέργεια των εκλογών είναι δεδομένη, αφού οι ισλαμικές ένοπλες ομάδες λυμαίνονται ακόμη πολλές περιοχές της χώρας, ούτε η αποχώρηση των Γάλλων είναι αυτονόητη.
Μόλις τις προάλλες οι γαλλικές ειδικές δυνάμεις επενέβησαν στον βόρειο Νίγηρα, δεν πρόκειται να αφήσουν «ανεξέλεγκτη» τη «δική τους» υποσαχάρια Αφρική όσο υπάρχουν ακόμη πολύτιμες πρώτες ύλες.
