Υπάρχει ένα ιδιαίτερο είδος φιλοδοξίας που χαρακτηρίζει και εν μέρει προσδιορίζει τις μεγάλες δυνάμεις στη γεωπολιτική. Όχι απλά να υπερβούν τις προκλήσεις και να επιβιώσουν ή να κυριαρχήσουν, αλλά να αναγνωριστούν. Να γίνουν αποδεκτές, σεβαστές, ομότιμες. Η αναγνώριση αυτή είναι που καθορίζει τη διαφορά μεταξύ μιας επίδοξης και μιας πραγματικά ηγεμονικής δύναμης. Είναι η λεπτή γραμμή που διαφοροποιεί την επιρροή από τον έλεγχο, την κυριαρχία από τη νομιμοποίηση της κυριαρχίας. Για σχεδόν μισό αιώνα -από την ισλαμική επανάσταση του 1979- το Ιράν επιδιώκει να κερδίσει αυτό το «έπαθλο» στη Μέση Ανατολή. Όχι απλώς να αποκτήσει ηγεμονία αλλά να αναγνωριστεί ως νόμιμος πυλώνας της περιφερειακής τάξης.
Σήμερα, εν μέσω θερμής αντιπαράθεσης με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, διαρκώς μεταβαλλόμενων γεωπολιτικών συνθηκών, πολέμων διά αντιπροσώπων και κυρίως της αβέβαιης στάσης των Ηνωμένων Πολιτειών, το ερώτημα τίθεται εκ νέου με ανανεωμένο ενδιαφέρον και χαρακτήρα επείγοντος: Μπορεί τελικά το Ιράν να κερδίσει αυτό το στοίχημα; Μπορεί να γίνει αποδεκτό ως αδιαμφισβήτητη περιφερειακή δύναμη στη Μέση Ανατολή; Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στη βαθμονόμηση της στρατιωτικής ισχύος του, στις δυνατότητες των drones και των πυραύλων του, στις μάχιμες ικανότητες των πολιτοφυλακών που ελέγχει. Θα πρέπει να αναζητηθεί στις βαθύτερες δομές της γεωπολιτικής, στη γεωγραφία, στην οικονομία, στην ιδεολογία, στα όρια όσων μπορεί να πετύχει η στρατιωτική ισχύς.
Με μια πρώτη ματιά, η αντιπαράθεση της Αμερικής με το Ιράν είναι εύκολο να εξηγηθεί. Η Ουάσιγκτον επιμένει ότι στόχος της είναι να αποτρέψει την Τεχεράνη από το να αποκτήσει πυρηνικό όπλο, ότι θέλει να διατηρήσει την περιφερειακή σταθερότητα. Το Ιράν, με τη σειρά του, ισχυρίζεται ότι επιδιώκει να προασπίσει μόνο την εθνική κυριαρχία του, την ασφάλειά του. Ωστόσο, κάτω από αυτές τις «διακηρύξεις» κρύβεται μια ουσιαστική διαμάχη. Από τις πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970, το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα είναι συνυφασμένο με το δολάριο, μια δομή που συχνά περιγράφεται ως το σύστημα των «πετροδολαρίων». Ο έλεγχος των ενεργειακών ροών από την Αμερική, ιδιαίτερα στον Περσικό Κόλπο, έχει στηρίξει καθοριστικά την παγκόσμια επιρροή και την ηγεμονία της εδώ και δεκαετίες. Από αυτή την οπτική γωνία, η «ανυπακοή» του Ιράν δεν είναι απλώς ιδεολογική, είναι δομική. Ένα κράτος που μπορεί να διαταράξει τις ενεργειακές ροές, ή να λειτουργήσει εκτός συστήματος ενεργειακού εμπορίου βασισμένου στο δολάριο, αμφισβητεί εμπράκτως τα θεμέλια της οικονομικής παντοδυναμίας των ΗΠΑ. Το Ιράν κατανοεί αυτή τη δυναμική τού «ανυπάκουου» στα μάτια της Αμερικής. Η ηγεσία του έχει αντλήσει μαθήματα από τις τύχες του Ιράκ, της Λιβύης, της Συρίας - κράτη που αντιμετώπισαν την αμερικανική και δυτική ισχύ και πλήρωσαν βαρύ τίμημα. Για την Τεχεράνη, η επιβίωση δεν είναι γενική ή αφηρημένη έννοια, είναι βασική στρατηγική επιταγή. Αλλά ο στόχος της επιβίωσης από μόνος του δεν εξηγεί συνολικά τις ιρανικές κινήσεις στη μεσανατολική σκακιέρα. Το Ιράν επιδιώκει πραγματικά κάτι απώτερο και πιο μόνιμο: Την αναγνώρισή του ως νομιμοποιημένης περιφερειακής δύναμης, ικανής να διαμορφώσει την πολιτική και οικονομική τάξη της Μέσης Ανατολής.
Η ασυμμετρία της υπεροχής
Η γεωγραφία πάντα ευνοούσε την Ισλαμική Δημοκρατία με έναν όχι τόσο αντιληπτό αλλά καθοριστικό τρόπο. Εκτείνεται κατά μήκος του Περσικού Κόλπου έως και τη λεκάνη της Κασπίας καταλαμβάνοντας μια στρατηγική θέση που της επιτρέπει να αγγίζει έναν από τους πιο κρίσιμους κόμβους του παγκόσμιου εμπορίου: το Στενό του Ορμούζ. Περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου περνά από αυτόν τον στενό διάδρομο. Ο έλεγχός του δεν απαιτεί επίσημο κλείσιμο. Η απλή ικανότητα της Τεχεράνης να το απειλεί, είτε με οποιαδήποτε διατάραξη -ακόμη και νομικής φύσεως- είτε με κλίμα ανασφάλειας, της παρέχει την ικανότητα τεράστιας, στρατηγικής μόχλευσης.
Πιο νότια, η συμμαχία του Ιράν με τους Χούτι στην Υεμένη επεκτείνει την εμβέλεια αυτού του αόρατου ελέγχου προς την Ερυθρά Θάλασσα - μία άλλη ζωτική αρτηρία για το παγκόσμιο εμπόριο ενέργειας. Αυτό δεν είναι ηγεμονία με την κλασική έννοια του εδαφικού ελέγχου· είναι κάτι πιο εξελιγμένο και αναμφισβήτητα πιο αποτελεσματικό: είναι η ικανότητά σου να επιβάλεις κόστος στο παγκόσμιο ενεργειακό και οικονομικό σύστημα κάθε φορά που στοχοποιείσαι. Με την παγκόσμια οικονομία σήμερα πιο διασυνδεδεμένη από ποτέ, ακόμη και μια μικρή «ανατάραξη» είναι αρκετή για να προκαλέσει γενικό πανικό, είναι αρκετή για να εκτοξεύσει τις τιμές της ενέργειας αποσταθεροποιώντας τις αγορές και πυροδοτώντας πολιτικές κρίσεις σε μεγάλη ακτίνα. Η στρατηγική του Ιράν εκμεταλλεύεται αυτή την εγγενή ευπάθεια της παγκόσμιας οικονομίας, μετατρέποντας τη γεωγραφική θέση του σε «στρατηγικό ισοσταθμιστή».
Αν η μία πτυχή του πλεονεκτήματος του Ιράν έγκειται στη μόχλευση, η άλλη βρίσκεται στην ασυμμετρία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες διατηρούν συντριπτική υπεροχή στη συμβατική στρατιωτική ισχύ, ιδιαίτερα στις αεροπορικές και ναυτικές δυνατότητες. Αλλά, όπως έχει επανειλημμένα αποδείξει η Ιστορία, από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι το Βιετνάμ, μόνο η κυριαρχία στον αέρα σπάνια καθορίζει την έκβαση ενός πολέμου. Το Ιράν έχει «χτίσει» το στρατιωτικό δόγμα του πάνω σε αυτή την αρχή. Οι δυνάμεις του δίνουν έμφαση στην αποκέντρωση, στην ανθεκτικότητα, στις αντισυμβατικές τακτικές. Αντί να προσπαθούν να δημιουργήσουν ισοδύναμες αντιστοιχίσεις με τις αμερικανικές δυνατότητες, επιδιώκουν να τις αντισταθμίσουν. Τα οικονομικά του σύγχρονου πολέμου αποκαλύπτουν τη σημαντικότητα αυτής της ασυμμετρίας. Ένα σχετικά φθηνό ιρανικό drone που κοστίζει μερικές δεκάδες χιλιάδες δολάρια μπορεί να επιβάλει στις αμερικανικές δυνάμεις τη χρήση πυραύλων αναχαίτισης αξίας εκατομμυρίων. Όταν αναπτύσσονται σε σμήνη αυτά τα φθηνά drones επιβάλλουν ένα δυσανάλογο οικονομικό κόστος στους τεχνολογικά ανώτερους αντιπάλους της Τεχεράνης.
Αυτή η ασυμμετρία εκτείνεται πέρα από τα στρατιωτικά μέσα. Το δίκτυο των περιφερειακών συμμάχων και πληρεξούσιων του Ιράν -από τον Λίβανο μέχρι το Ιράκ- του επιτρέπει να προβάλλει την ισχύ του έμμεσα, περιπλέκοντας οποιαδήποτε άμεση στρατιωτική απάντηση της Ουάσιγκτον. Έτσι η σύγκρουση διαχέεται, γίνεται γεωγραφικά ασαφής, απροσδιόριστη ως προς την πιθανή διάρκειά της και, βέβαια, ιδιαίτερα πολιτικά δαπανηρή. Με αυτή την έννοια, το Ιράν δεν χρειάζεται να κερδίσει μάχες, με την παραδοσιακή έννοια. Χρειάζεται μόνο να διασφαλίσει ότι οι αντίπαλοί του είναι αδύνατον να επιτύχουν αποφασιστικής σημασίας νίκες εναντίον του με ένα «προσιτό» κόστος.
Τα όρια της αμερικανικής ισχύος
Έτσι για την Ουάσιγκτον, η πρόκληση δεν έγκειται πλέον στην ικανότητα αλλά στη βιωσιμότητα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να χτυπήσουν στόχους σε όλο το Ιράν, να διαταράξουν τις υποδομές του και να υποβαθμίσουν σοβαρά τα στρατιωτικά μέσα του. Όμως, η μετουσίωση αυτών των ικανοτήτων σε ένα καθοριστικό αποτέλεσμα, με άλλα λόγια μια καθαρή στρατιωτική νίκη, πιθανότατα θα απαιτήσει χερσαία επιχείρηση - μια προοπτική όχι απλά επικίνδυνη αλλά δυνητικά καταστροφική. Η έκταση, η γεωμορφολογία και το μέγεθος του πληθυσμού του Ιράν το καθιστούν πολύ πιο ισχυρό και δύσκολο αντίπαλο από το Ιράκ ή το Αφγανιστάν. Μια παρατεταμένη σύγκρουση θα δοκίμαζε όχι μόνο τη στρατιωτική αντοχή της Αμερικής αλλά και τη πολιτική βούλησή της. Εδώ βρίσκεται ένας κρίσιμος περιορισμός. Η εμπλοκή των ΗΠΑ στους σύγχρονους πολέμους καθορίζεται και διαμορφώνεται τόσο από την εγχώρια κοινή γνώμη όσο και από τη δυναμική του πεδίου της μάχης. Οι παρατεταμένες συγκρούσεις με αμφίβολα αποτελέσματα, όπως αυτές στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ, έχουν διαβρώσει την ανοχή του κοινού στις μεγάλης κλίμακας επεμβάσεις. Η στρατηγική του Ιράν φαίνεται προσαρμοσμένη για να εκμεταλλεύεται αυτή την πραγματικότητα. Παρατείνοντας την ένταση και αυξάνοντας σταδιακά το κόστος, η Τεχεράνη επιδιώκει να κατανικήσει την επιθυμία των αντιπάλων της να συνεχίσουν να την πολεμούν.
Το άπιαστο όνειρο
Όπως επισημαίνουν πολλοί αναλυτές, τα σημαντικότερα επιτεύγματα της στρατηγικής του Ιράν δεν έχουν προέλθει από την πείρα του στην άμεση αντιπαράθεση αλλά από την άσκηση της επιρροής του σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή. Στον Λίβανο, η σύσταση και η ενδυνάμωση της Χεζμπολάχ μετά το 1982 μετέτρεψε την περιθωριοποιημένη κοινότητα των Σιιτών σε κεντρικό πολιτικό και στρατιωτικό παράγοντα. Στο Ιράκ, η ανατροπή του καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν άνοιξε την πόρτα σε ομάδες που πρόσκεινταν στο Ιράν να διαμορφώσουν το πολιτικό τοπίο της χώρας. Στη Συρία, η υποστήριξη της Τεχεράνης έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση του καθεστώτος Άσαντ στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. Αυτές οι παρεμβάσεις εξυπηρετούν πολλαπλούς σκοπούς: Επεκτείνουν το στρατηγικό βάθος του Ιράν, δημιουργούν αποτροπή έναντι των αντιπάλων του και ενσωματώνουν την ιρανική επιρροή στον πολιτικό ιστό των γειτονικών κρατών.
Ωστόσο, το μοντέλο αυτό έχει και περιορισμούς. Η επιρροή που εξασφαλίζεται μέσω πολιτοφυλακών και θρησκευτικών συμμαχιών συχνά γεννά αντιστάσεις. Πολλά αραβικά κράτη με σουνιτική πλειοψηφία θεωρούν τις ενέργειες του Ιράν αποσταθεροποιητικές, επικίνδυνες, σεχταριστικές, συντηρώντας έτσι μια υποβόσκουσα περιφερειακή εχθρότητα εναντίον του που περιπλέκει τη νομιμοποίηση των ηγεμονικών επιδιώξεων της Τεχεράνης. Αυτή η κατάσταση πραγμάτων αναδεικνύει και το κεντρικό παράδοξο της ιρανικής στρατηγικής.
Η ηγεμονία απαιτεί κάτι περισσότερο από ισχύ ή προβολή ισχύος, απαιτεί αποδοχή. Μια πραγματικά ηγεμονική περιφερειακή δύναμη θεωρείται ότι οφείλει να παρέχει σταθερότητα, ασφάλεια, προοπτική συνεργειών· όχι απλά να προωθεί τα δικά της συμφέροντα. Εδώ είναι που το Ιράν αντιμετωπίζει τη μεγαλύτερη πρόκληση αναζητώντας ηγεμονικό ρόλο στη Μέση Ανατολή. Καθώς οι ενέργειές του εκλαμβάνονται ως αποσταθεροποιητικές ενεργοποιούν αντανακλαστικά και προκαλούν κινήσεις «αντιστάθμισης», ιδιαίτερα από άλλους ισχυρούς αντιπάλους όπως η Σαουδική Αραβία. Το αποτέλεσμα είναι ένα κατακερματισμένο περιφερειακό σκηνικό στο οποίο καμία μεμονωμένη δύναμη δεν μπορεί να κυριαρχήσει. Αντί αυτού, υπάρχουν μετατοπίσεις συμμαχιών, οι συγκρούσεις επικαλύπτονται και οι εξωγενείς παράγοντες συνεχίζουν να παίζουν καθοριστικό ρόλο. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, το όνειρο της ηγεμονίας παραμένει άπιαστο.
Στη σκιά των γιγάντων
Τα πράγματα περιπλέκονται από έναν ακόμη παράγοντα: την αυξανόμενη εμπλοκή των εξωγενών δυνάμεων. Η Κίνα έχει επεκτείνει το οικονομικό και διπλωματικό αποτύπωμά της στο μεσανατολικό τοπίο τοποθετώντας διακριτικά τον εαυτό της ως μεσολαβητή και επενδυτή. Η Ρωσία επιβεβαιώνει επίσης, πολύ πιο διακριτικά, τον ρόλο της στην περιοχή - αν αληθεύουν οι φήμες ότι παρέχει στρατιωτικές πληροφορίες στην Τεχεράνη. Και οι δύο αυτοί «παίκτες» διατηρούν ισχυρούς δεσμούς με το Ιράν παρέχοντάς του εναλλακτικές λύσεις στις πιέσεις της Δύσης. Αυτή η αναδυόμενη ευθυγράμμιση δεν εγγυάται όμως την ευόδωση των ιρανικών επιδιώξεων ηγεμονίας· απλά μεταβάλλει τις ισορροπίες. Μειώνει την απομόνωση της Τεχεράνης και ενισχύει τη διαπραγματευτική της θέση. Ταυτόχρονα, σηματοδοτεί έναν ευρύτερο μετασχηματισμό. Η Μέση Ανατολή δεν είναι πλέον μια περιοχή που διαμορφώνεται αποκλειστικά από την αμερικανική ισχύ· γίνεται θέατρο πολυπολικού ανταγωνισμού.
Φυσικά, καμία ανάλυση των φιλοδοξιών του Ιράν δεν μπορεί να αγνοήσει τον ρόλο του Ισραήλ. Για το ισραηλινό πολιτικο-στρατιωτικό κατεστημένο το Ιράν δεν αντιπροσωπεύει μόνο μια στρατιωτική απειλή αλλά και έναν στρατηγικό αντίπαλο. Το δίκτυο των πληρεξουσίων του, που εκτείνεται από τη Γάζα μέχρι τον Λίβανο, ασκεί πίεση στα σύνορα του Ισραήλ και περιπλέκει τις προσπάθειές του να εδραιώσει συνθήκες ασφάλειας στην επικράτειά του. Ωστόσο, η ισραηλινή απάντηση δεν είναι αποκλειστικά αμυντική. Το Ισραήλ στοχεύει να τοποθετηθεί ως κεντρικός πυλώνας της περιφερειακής τάξης, ικανός να ευθυγραμμιστεί με τα αραβικά κράτη και να ενσωματωθεί με αυτά σε ευρύτερα οικονομικά και στρατιωτικά δίκτυα. Σε αυτό το αναδυόμενο νέο τοπίο, το Ιράν και το Ισραήλ ενδεχομένως μοιάζουν ήδη με τους αντίπαλους πόλους μιας διαιρεμένης περιοχής. Ο καθένας τους θα διαθέτει ισχύ και θα ασκεί επιρροή, αλλά κανένας από τους δύο δεν θα είναι πλήρως κυρίαρχος.
Διαβάζοντας κάποιος όλα αυτά τα σενάρια ηγεμονικών… αναδύσεων δεν θα πρέπει να λησμονεί το μάθημα της Ιστορίας: Η Μέση Ανατολή έχει επανειλημμένα αντισταθεί σε σχέδια και επιδιώξεις ηγεμονικής επικυριαρχίας ή ενοποίησης. Η παλιά αφήγηση του παναραβισμού, το όραμα του Νάσερ, αλλά και οι σύγχρονες φιλοδοξίες των περιφερειακών παικτών να επεκτείνουν και να εδραιώσουν το αποτύπωμά τους, έχουν αποτύχει εξαιτίας διαρθρωτικών περιορισμών. Η εθνοτική ποικιλομορφία, οι αντιπαλότητες, τα ασταθή καθεστώτα, οι εξωτερικές παρεμβάσεις, οι διαφορετικές επιδιώξεις, συνθέτουν ένα μωσαϊκό που ευνοεί την ισορροπία έναντι μιας «συνεκτικής» κυριαρχίας. Η τρέχουσα θέση του Ιράν αντικατοπτρίζει αυτή την πραγματικότητα. Η Ισλαμική Δημοκρατία είναι αναμφισβήτητα μια μεγάλη δύναμη, ίσως ο πιο αποτελεσματικός δρων ασύμμετρης στρατηγικής στη Μ. Ανατολή. Έχει αντέξει σε βομβαρδισμούς, κυρώσεις, πιέσεις, αποκλεισμούς, επιθέσεις και την ίδια ώρα έχει επεκτείνει την επιρροή της και έχει αναγκάσει τους αντιπάλους της να προσαρμοστούν. Όμως, μέχρι στιγμής δεν έχει πετύχει αυτό που πάντα επιζητούσε: να αναγνωριστεί «δικαιωματικά» ως ηγεμονική δύναμη.
Σιωπηλή μετατόπιση
Ωστόσο, κάτι φαίνεται να αλλάζει τελευταία. Οι διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα δεν επικεντρώνονται πλέον στην οριστική εγκατάλειψή του αλλά στον περιορισμό του. Οι περιφερειακοί παράγοντες αλληλεπιδρούν ολοένα και περισσότερο με την Τεχεράνη διπλωματικά, ακόμη και όταν την ανταγωνίζονται στρατηγικά. Οι εξωγενείς δυνάμεις αντιμετωπίζουν το Ιράν όχι ως απομονωμένο παρία αλλά ως απαραίτητο συμμετέχοντα στις περιφερειακές ρυθμίσεις. Αυτές οι εξελίξεις υποδηλώνουν μια σταδιακή μετατόπιση από την άμεση αντιπαράθεση στην ελεγχόμενη αντιπαλότητα. Σε ένα τέτοιο σενάριο, το Ιράν μπορεί να μην πετύχει ηγεμονία -με την κλασική έννοια του όρου- αλλά να εξασφαλίσει κάτι πιο διακριτικό: Την αναγνώριση του ως παράγοντα ισχύος, ο οποίος είναι αδύνατον να αγνοηθεί και τα συμφέροντά του πρέπει να ληφθούν υπόψη. Μια Μέση Ανατολή στην οποία το Ιράν θα ελέγχει βασικούς μοχλούς επιρροής, θα διατηρεί στρατηγικό βάθος μέσω των συμμάχων του και θα συμμετέχει σε ένα -ψυχροπολεμικού τύπου- σύστημα ισορροπίας δυνάμεων απέναντι σε ένα προβλέψιμο Ισραήλ, θα μπορούσε να αντιπροσωπεύει μία μορφή νίκης για την Τεχεράνη. Ένα τέτοιο αποτέλεσμα θα απαιτήσει και από τους δύο αντιπάλους να αποδεχτούν όρια, να αναγνωρίσουν ότι η απόλυτη νίκη είναι ανέφικτη.
Μπορεί λοιπόν το Ιράν να κερδίσει το μεγάλο στοίχημα; Αν η επιδίωξη του είναι η καθαρή ηγεμονία, η απάντηση είναι πιθανότατα όχι. Οι διαρθρωτικοί περιορισμοί, οι περιφερειακές αντιστάσεις, οι διαρκείς αντιπαλότητες, καθιστούν ένα τέτοιο αποτέλεσμα απίθανο. Όμως, αν ο στόχος είναι η αναγνώρισή του ως κεντρικής, νομιμοποιημένης δύναμης που δεν μπορεί να αγνοηθεί, να περιοριστεί ή να αποκλειστεί, τότε ενδεχομένως ήδη βρίσκεται πιο κοντά από ποτέ στην επίτευξή του. Η Μέση Ανατολή δεν δείχνει να κατευθύνεται μετά από αυτόν τον πόλεμο και την διαφαινόμενη αμερικανική αναδίπλωση προς ένα ηγεμονικό μοντέλο· κινείται προς μια, υπό αίρεση, ισορροπία. Υπ’ αυτή τη συνθήκη, ο μακρύς αγώνας του Ιράν για αναγνώριση μπορεί τελικά να δικαιωθεί, όχι μέσα από τον θρίαμβο αλλά με την σιωπηλή αποδοχή του ρόλου του.
