Ο καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Harvard Steven M. Walt στο τελευταίο άρθρο του στο Foreign Policy, όπου επικρίνει τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε για την κατευναστική στάση του απέναντι στον Αμερικανό Πρόεδρο Τραμπ, εντοπίζει ότι η βλάβη που έχει σημειωθεί στη διατλαντική συμμαχία είναι βαθιά. Χαρακτηριστικά σημειώνει ότι στον νέο αναδυόμενο πολυπολικό κόσμο η Ευρώπη θα πρέπει να χαράξει τη δική της πορεία αναπροσαρμόζοντας έτσι τις διατλαντικές σχέσεις, ενώ χαρακτηρίζει ως επικίνδυνη επιλογή την οποιαδήποτε προσπάθεια διατήρησης της παλιάς φόρμουλας του ΝΑΤΟ όπου οι ΗΠΑ δέσποζαν.
Τι εννοούμε, όμως, λέγοντας «Ευρώπη»; Από την πλευρά της Βρετανίας σε αυτή την ερώτηση έδωσε την απάντηση ο ίδιος ο πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ στο πλαίσιο της επίσκεψής του στο Πεκίνο την προηγούμενη εβδομάδα: «(...) η Ευρώπη με την ευρύτερη έννοια της λέξης - που είναι η Ε.Ε. συν άλλες ευρωπαϊκές χώρες (...)». Γι’ αυτό και στις ίδιες δηλώσεις ο Βρετανός πρωθυπουργός προϊδέασε ότι σε ένα δεύτερο πακέτο SAFE για αμυντικά έργα το Λονδίνο θα είχε διάθεση να διαπραγματευτεί τη συμμετοχή του σε αυτό. Μετά το Brexit η Βρετανία δείχνει ξανά διατεθειμένη να μπει στο κάδρο της «Ευρώπης» - μάλιστα πλέον μέσω αμυντικών προγραμμάτων εκτός ΝΑΤΟ.
Όσο ο Τραμπ ετοιμάζει το Συμβούλιο Ειρήνης ως ένα εναλλακτικό πολυμερές σχήμα εκτός ΟΗΕ και ΝΑΤΟ, στην Ευρώπη προετοιμάζεται μια εξίσου παράλληλη με το ΝΑΤΟ αμυντική συνεργασία που έλειπε. Ο Τραμπ δεν δημιουργεί μόνο καταστάσεις στις οποίες ηγείται και ελέγχει αλλά προκαλεί εξίσου σοβαρές αντιδράσεις και, ως εκ τούτου, μεγάλη κινητικότητα εμφανίζεται με κινήσεις έτερων δυνάμεων που συντονίζονται απέναντι στις πρωτοβουλίες του Τραμπ και εξαιτίας αυτών. Οι διακηρυγμένοι επεκτατικοί στόχοι του Τραμπ (Καναδάς, Γροιλανδία, Παναμάς), ακόμα και σε επίπεδο απειλών και μόνο, προκαλούν ανησυχία. Έτσι πρακτικά, σε ό,τι αφορά τις σχέσεις των ΗΠΑ με την Ευρώπη, το ΝΑΤΟ μεταλλάσσεται από σταθερή σε ασταθή συμμαχία, δηλαδή σε μια συμμαχία ως περιορισμένη συμφωνία συλλογικής ασφάλειας, όπου τα μέλη της όχι απλώς δεν είναι υποχρεωμένα να υπερασπίζονται τα συμφέροντα άλλων μελών, αλλά μένει ανοιχτό το ενδεχόμενο το ισχυρότερο μέλος της συμμαχίας να αμφισβητήσει συμφέροντα συμμάχων του.
Μέχρι το καλοκαίρι του 2025 η στρατηγική επιλογή ήταν «Πρώτα το ΝΑΤΟ» (NATO First) όπως καταγράφηκε στο Strategic Defence Review 2025 της βρετανικής κυβέρνησης. Παρ’ όλα αυτά όμως έμενε ανοιχτό το ενδεχόμενο εναλλακτικής: «Η αμυντική μας πολιτική είναι “Πρώτα το ΝΑΤΟ”. Η στρατηγική δύναμη του Ηνωμένου Βασιλείου προέρχεται από τους συμμάχους μας και, σε έναν επικίνδυνο κόσμο, η ακλόνητη δέσμευσή μας στο ΝΑΤΟ σημαίνει ότι δεν θα πολεμήσουμε ποτέ μόνοι μας. Ωστόσο, το “Πρώτα το ΝΑΤΟ” δεν σημαίνει “Μόνο το ΝΑΤΟ” - και παραμένουμε προσηλωμένοι στους συμμάχους και στους εταίρους μας σε όλο τον κόσμο, καθώς η ασφάλειά μας είναι στενά συνδεδεμένη».
Νέα φάση στη μετα-Brexit εποχή
Η βρετανική πρόθεση στενότερης συνεργασίας με την Ε.Ε. στον αμυντικό τομέα πιθανώς να δημιουργήσει μια νέα φάση στη μετα-Brexit εποχή, όχι μόνο για το Λονδίνο, αλλά και για την Ε.Ε. Η Βρετανία έχει δεσμευτεί για αύξηση των αμυντικών δαπανών στο 3,5% του ΑΕΠ στο πλαίσιο των αμερικανικών πιέσεων, ωστόσο δεν είναι απαραίτητο πως οι αυξημένες αμυντικές δαπάνες τελικά θα βρίσκονται στο μέχρι σήμερα σταθερό διατλαντικό πλαίσιο. Η πολιτική Τραμπ σπρώχνει τη Βρετανία πιο κοντά στην Ευρώπη αφού προκαλεί νέες ανάγκες ασφάλειας για όλους τους συμμάχους των ΗΠΑ, δεδομένης της κρίσης εμπιστοσύνης για την τήρηση των αμερικανικών δεσμεύσεων εντός του ΝΑΤΟ, αν κάτι τέτοιο απαιτηθεί, και τη συνέχιση του πολέμου στην Ουκρανία. Από τη στιγμή που πλέον οι διατλαντικές σχέσεις δεν αποτελούν τον κρίσιμο παράγοντα της πολιτικής εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ, ο μέχρι σήμερα πιο στενός μεταπολεμικός σύμμαχός τους, η Βρετανία, αναγκάζεται να επανεξετάσει τον ρόλο της σε ένα διεθνές σύστημα όπου οι φιλελεύθερες αξίες δεν δείχνουν πλέον να συγκινούν κανέναν.
Η βρετανική κυβέρνηση των Εργατικών βρίσκεται ανάμεσα στον παραδοσιακό σύμμαχο της χώρας και στην ευρωπαϊκή παράδοση του φιλελευθερισμού. Πρόκειται για μια δύσκολη ισορροπία, όπου ο «προοδευτικός ρεαλισμός» που έχει διακηρύξει ο υπουργός Εξωτερικών Ντέιβιντ Λάμι προσκρούει στον «συναλλακτικό ρεαλισμό» του Αμερικανού Προέδρου.
Θα είναι η Βρετανία η χώρα-κλειδί για τις επόμενες εξελίξεις; Ίσως ναι, λαμβάνοντας υπόψη κάποιες σχετικά ασφαλείς εκτιμήσεις. Πρώτον, οι διατλαντικές σχέσεις δεν είναι δυνατόν να διαρραγούν απόλυτα στο ορατό μέλλον. Δεύτερον, οι χώρες της Ε.Ε. δεν πρόκειται να σταματήσουν να εξοπλίζονται δημιουργώντας μια ανεξάρτητη από τις ΗΠΑ στρατιωτική συνθήκη η οποία θα αφορά άμεσα τη Βρετανία, είτε συμμετέχει είτε όχι. Τρίτον, η αξία που θα προσδώσουν οι Βρετανοί στον υπό διαμόρφωση αμυντικό συνασπισμό εκτός ΝΑΤΟ, αλλά και τα κίνητρα για κάποιο είδος σύνδεσης με αυτόν θα καθοριστούν από τις προσδοκίες τους, όπως και από το ποιος αποτελεί τη μεγαλύτερη απειλή για τα ευρωπαϊκά κράτη. Η αξιολόγηση της Βρετανίας για το πώς θα κινηθεί από εδώ και πέρα εξαρτάται βασικά από το αν εντέλει αντέξει το ΝΑΤΟ ως συμμαχία όπου όλοι τηρούν τις δεσμεύσεις τους ή από το αν χρειαστεί μια νέα διεθνής ισορροπία.
