Λέγεται πως κάθε χρόνο τέτοιες μέρες -σε ένα μπαρ του Νταβός- κάποιος κουστουμαρισμένος τύπος φωνάζει μέσα σε γέλια και επευφημίες «φορολογήστε τους πλούσιους!». Και στη συνέχεια κερνάει τον επόμενο γύρο ποτών. Οι εκκλήσεις για αναδιανομή του πλούτου από εκείνους που τον κρατούν στα χέρια τους έχουν καταντήσει εδώ και χρόνια ανέκδοτο. Φέτος όμως το αστείο φαίνεται να αφορά πολλούς περισσότερους.
Το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός υπήρξε για δεκαετίες σύμβολο του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού: ενός κόσμου βασισμένου στη διατλαντική συνεργασία, το ελεύθερο εμπόριο, την πολυμερή διπλωματία και πιο πρόσφατα τη ρητορική της βιώσιμης ανάπτυξης και της «υπεύθυνης» επιχειρηματικότητας.
Υπήρχαν βέβαια πολλοί λόγοι να αμφιβάλλει κανείς για την ειλικρίνεια των δισεκατομμυριούχων που παρουσιάζονταν κάθε Ιανουάριο ως φορείς της κοινωνικής αλλαγής, εκφράζοντας την πρόθεση να «βελτιώσουν την κατάσταση του κόσμου», όπως υπογραμμίζει και το επίσημο μότο της σύναξης.
Πώς μπορεί όμως η παγκοσμιοποίηση να επιζήσει σε έναν κόσμο όπου ο αρχιτέκτονας της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης έχει μετατραπεί στον μεγαλύτερο αμφισβητία της; Κάποιον που περιφρονεί το Διεθνές Δίκαιο, απειλεί με οικονομικό -και όχι μόνο- πόλεμο τους συμμάχους του, χαρακτηρίζει «απάτη» την κλιματική αλλαγή, υπονομεύει την ευρω-ατλαντική συνεργασία και διεκδικεί ακόμη και ευρωπαϊκά εδάφη;
Το νέο πνεύμα
Ο λεγόμενος «δυτικός κόσμος», μια έννοια πάντα αφηρημένη, μοιάζει σήμερα να υπάρχει μόνο ως διατύπωση. Και αυτό ήταν κάτι που έγινε σαφές και στη φετινή διάσκεψη στο Νταβός. Σε αντίθεση με προηγούμενες χρονιές, η κλιματική αλλαγή, η ενεργειακή μετάβαση, ακόμη και ο πόλεμος στην Ουκρανία υποχώρησαν στο περιθώριο. Λέξεις-κλειδιά που κάποτε δομούσαν το αφήγημα του Φόρουμ απουσίαζαν σχεδόν ολοκληρωτικά, λες και οι διοργανωτές παραδέχονταν ότι είναι πλέον αδύνατο να βρεθεί πεδίο σύγκλισης.
Ο Κλάους Σβαμπ, ιδρυτής και μακροχρόνιος καθοδηγητής του Νταβός, φαίνεται να κλείνει τον κύκλο του. Η νέα «φρουρά» με ισχυρή επιρροή από χρηματοπιστωτικούς κολοσσούς, όπως η BlackRock, αποφεύγει πλέον τα μεγαλεπήβολα συνθήματα και τα ιδεολογικά αφηγήματα. Επιλέγει να μιλήσει τη γλώσσα που κατανοεί καλύτερα ο Τραμπ, προσπαθώντας παράλληλα να συμφιλιώσει. «Κάνε μπίζνες, όχι πόλεμο».
Στις φετινές θεματικές συνεδρίες συναντά κάποιος από τη νέα κούρσα του διαστήματος και την κβαντική πραγματικότητα μέχρι το εύθραυστο μέλλον των αντιβιοτικών. Τα ζητήματα του Διεθνούς Δικαίου και της δημοκρατίας απουσιάζουν. Ίσως επειδή, σε παγκόσμιο και εθνικό επίπεδο, αφορούν πάνω κάτω το ίδιο πράγμα: το ποιος αποφασίζει για ποιον.
Η απουσία αυτή γίνεται ακόμη πιο αισθητή σε έναν κόσμο που, σύμφωνα με την ετήσια έκθεση της Oxfam, βρίσκεται σε «κρίσιμη καμπή», καθώς η ακραία ανισότητα διαλύει πια τις δημοκρατικές μορφές διακυβέρνησης. Όπως καταγράφεται στην έκθεση, το 2025 ο παγκόσμιος πλούτος των δισεκατομμυριούχων αυξήθηκε με τριπλάσιο ρυθμό από τα προηγούμενα χρόνια, φτάνοντας τα 18,3 τρισ. δολάρια. Οι 12 πλουσιότεροι άνθρωποι του πλανήτη κατέχουν τώρα περισσότερο πλούτο από τα φτωχότερα 4 δισεκατομμύρια.
Η Oxfam έχει, επομένως, κάθε λόγο να μιλά για «διάβρωση» της Δημοκρατίας. Οι δισεκατομμυριούχοι είναι 4.000 φορές πιο πιθανό να κατέχουν πολιτικά αξιώματα από τον μέσο πολίτη. Στις αμερικανικές εκλογές, ένα στα έξι δολάρια σε χορηγίες προήλθε από μόλις 100 οικογένειες δισεκατομμυριούχων. Τα μέσα ενημέρωσης, τα κοινωνικά δίκτυα και οι εταιρείες Τεχνητής Νοημοσύνης ελέγχονται πλέον από μια ελάχιστη ολιγαρχία.
Και είναι αυτή ακριβώς η οικονομική ολιγαρχία που έρχεται να εκφράσει ο Τραμπ. Μια ολιγαρχία αποφασισμένη να απαλλαγεί από κάθε ενοχλητικό «βαρίδι» του παρελθόντος. Δεν υπάρχει πια λόγος ούτε για προσχήματα ούτε για συνθήματα που να ακούγονται όμορφα. Κουμάντο κάνουν μόνο οι πλούσιοι και ισχυροί· ό,τι μπαίνει στον δρόμο τους πρέπει να ισοπεδωθεί.
Η ανώμαλη Δημοκρατία
Η προεδρία Τραμπ δεν αποτελεί ανωμαλία. Είναι απλώς σύμπτωμα ενός καπιταλισμού που επιστρέφει σε κανιβαλική φάση. Σε μια περίοδο όπου η όξυνση του ανταγωνισμού, η κυριαρχία των χρηματοπιστωτικών αγορών, η συρρίκνωση της Δημοκρατίας και η διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων καθορίζουν απολύτως το παιχνίδι. Και κάπως έτσι, η επιθετικότητα και ο κυνισμός μεταφράζονται σε ενδείξεις αποφασιστικότητας «ισχυρών ηγετών» που δίνουν λογαριασμό μόνο στον Θεό και στην «προσωπική ηθική» τους, όπως λέει ο ίδιος ο Τραμπ.
Ο τραμπισμός δεν έρχεται όμως «απέξω» να μολύνει ένα -κατά τα άλλα- ορθολογικό σύστημα. Αναδύεται μέσα από τις ίδιες τις δομές και αντιφάσεις του. Όταν η αγορά ως πρότυπο οργάνωσης επεκτείνεται παντού, η Δημοκρατία υποτάσσεται μπροστά στην ισχύ του χρήματος.
Με αφορμή τη συμπλήρωση ενός χρόνου από την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο, η εφημερίδα New York Times έδωσε στη δημοσιότητα έρευνα που αποκαλύπτει πως ο μεγιστάνας των ακινήτων και η οικογένειά του αποκόμισαν τουλάχιστον 1,4 δισ. δολάρια σε αυτό το διάστημα - και τα ποσά συνεχίζουν να αυξάνονται.
Η οικογένεια Τραμπ έχει αποκομίσει εκατομμύρια δολάρια μόνο από την αδειοδότηση του προεδρικού brand name στο εξωτερικό: ξενοδοχεία στο Ομάν, ουρανοξύστες στη δυτική Ινδία, γήπεδα γκολφ κοντά στο Ριάντ. Πάνω από 20 διεθνή πρότζεκτ του Trump Organization, που συχνά απαιτούν συνεργασία με ξένες κυβερνήσεις.
Όλα είναι πλέον ζήτημα συναλλαγών και κανείς δεν μπαίνει στον κόπο να το κρύψει. Το Βιετνάμ είδε τους απειλούμενους δασμούς να μειώνονται έναν μόλις μήνα αφότου ξεκίνησε να κατασκευάζει γήπεδο γκολφ 1,5 δισ. δολαρίων της οικογένειας Τραμπ έξω από το Ανόι.
Στο πεδίο των κρυπτονομισμάτων, η κλίμακα αγγίζει τα όρια της θεσμικής εκτροπής. Οι Τραμπ έχουν αποκομίσει τουλάχιστον 867 εκατ. δολάρια από δύο τέτοιους μηχανισμούς, τα tokens της World Liberty Financial (WLFI) και το λεγόμενο «Trump meme coin». Όποιος επιθυμεί να επηρεάσει την αμερικανική πολιτική, μπορεί απλώς να αγοράσει τα «νομίσματα» της οικογένειας.
Το «φορολογήστε τους πλούσιους» δεν ακούγεται σήμερα στο Νταβός ούτε καν σαν αστείο. Ένας κόσμος που παρουσιαζόταν κάποτε με τη μορφή «κανόνων», «συμμαχιών» και «ευθύνης» υποχωρεί μπροστά στην ωμή εξουσία του πλούτου. Και όταν η πολιτική γίνεται το πεδίο της συναλλαγής, η «ανωμαλία» δεν είναι πια ο Τραμπ, αλλά οτιδήποτε επιμένει να θυμίζει Δημοκρατία.
