Ο πόλεμος στην Ουκρανία έβαλε απότομα τέλος σε κάτι που θα μπορούσε να ήταν ψευδαίσθηση ή αυταπάτη, όμως ήταν τελικά μια ιδεολογική επινόηση.
Η «συμφιλίωση» Ανατολής-Δύσης μετά τον Ψυχρό Πόλεμο είχε τα γνώριμα χαρακτηριστικά μιας αφήγησης και την υπογραφή σ’ αυτή είχε βάλει η νικήτρια πλευρά, η Δύση. Ήθελε να συμπεριλάβει στο νέο κεφάλαιό της -του «θριάμβου» της φιλελεύθερης τάξης- και την πλευρά των ηττημένων -της Ρωσίας- χωρίς όμως τις αντιρρήσεις ή τις αμφισβητήσεις της και οπωσδήποτε δίχως τους όρους της...
Ο συναινετικός δρόμος που υποτίθεται επέλεξαν τα δύο αντίπαλα μπλοκ μετά την κοσμοϊστορική διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 και την αποσύνθεση του γεωπολιτικού χώρου που συσπειρώνονταν πολιτικά, οικονομικά και στρατιωτικά γύρω απ’ αυτή ήταν μια σκόπιμα καλλιεργημένη ουτοπία, η οποία στη συνέχεια έγινε ένα επικίνδυνο μονοπάτι καθώς ο δυτικός ηγεμονισμός ερχόταν αντιμέτωπος με την αλαζονεία του και εξαντλούσε τα όριά του στριμωγμένος από τις δραματικές ανακατατάξεις στο παγκόσμιο ισοζύγιο ισχύος που ήταν αδύνατο να προβλέψει ή να αποτρέψει.
Παρ’ όλα αυτά, αντικειμενικά η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και η υποστολή της σημαίας της παγκόσμιας υπερδύναμης από τον πυρήνα και κληρονόμο της, τη Ρωσία, στην αυγή της τελευταίας δεκαετίας του 20ού αιώνα, ήταν ίσως το ισχυρότερο στοιχείο που βοήθησε να ευδοκιμήσει και να επικρατήσει η δυτική αφήγηση της λεγόμενης φιλελεύθερης διεθνούς τάξης, η οποία καθόρισε στο μεγαλύτερο μέρος της διάρκειάς της τη μεταψυχροπολεμική περίοδο. Προβλήθηκε και επιβλήθηκε ως πλαίσιο, με νομικούς, κυρίως όμως ιδεολογικο-πολιτικούς όρους, εντός του οποίου υφίστανται και αναπτύσσονται οι διεθνείς σχέσεις. Και φυσικά χρησιμοποιήθηκε ως πολιτική πλατφόρμα για την προς ανατολάς ευρω-ατλαντική «επέκταση» στην Ευρώπη αλλά και ως κύριο σήμα αναγνώρισης του δυτικού μονοπολισμού.
Αφήνοντας πίσω τις σφαίρες επιρροής
Με άλλα λόγια, η φιλελεύθερη τάξη μετατόπισε το πλέγμα των διεθνών σχέσεων από το ψυχροπολεμικό κυρίαρχο και ασφυκτικό μοντέλο των σφαιρών επιρροής σ’ ένα ανοιχτό, πλουραλιστικό, «φιλελεύθερο» σύστημα, όπου ο σεβασμός της εδαφικής κυριαρχίας και η αυτοτέλεια των κρατών, συμπεριλαμβανομένων των πρώην σοβιετικών Δημοκρατιών, ήταν ταυτόχρονα θεμέλιοι λίθοι και ιερά τοτέμ - όπως θα έπρεπε να είναι σ’ έναν ιδανικό κόσμο.
Η νίκη της Δύσης στον Ψυχρό Πόλεμο μπορεί πράγματι να συνοψιστεί σε ένα επίμετρο: στην εγκατάλειψη της λογικής των σφαιρών επιρροής. Η όλη συλλογιστική πίσω απ’ αυτό δεν αποκλείεται να είναι μακιαβελικά απλοϊκή: Εφόσον θα εξέλιπε η μία από τις δύο -εκείνη της ΕΣΣΔ-, η άλλη -των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ- δεν θα μπορούσε να εκληφθεί ως σφαίρα επιρροής. Σταματώντας να είναι το αντίβαρο σε κάτι που θα έπαυε να υπάρχει, μπορούσε εύκολα να προβάλλει ως κάτι γενικότερο και ευρύτερο ή ακόμα και ως δεδομένο. Όπως έδειξε αργότερα η ιστορία, αυτή η θεώρηση διαμόρφωσε τη δυναμική των γεωπολιτικών ανακατατάξεων στη μεταψυχροπολεμική Ευρώπη για πολλά χρόνια.
Αναδυόμενη από τις στάχτες της σκοτεινής εποχής του Ψυχρού Πολέμου, η φιλελεύθερη τάξη ευαγγελιζόταν ένα σύστημα αρχών στην πολιτική οργάνωση, στην οικονομία και στην ασφάλεια που διαπνεόταν από τον κλασικό φιλελευθερισμό: ατομικά δικαιώματα, δημοκρατικές ελευθερίες, ανοιχτές αγορές, ασφάλεια και κυριαρχία, λογοδοσία, Κράτος Δικαίου, παγκοσμιότητα.
«Μεταφερόμενη» στις διεθνείς σχέσεις, αντιμετώπιζε την εδαφική κυριαρχία ως δεδομένη και αδιαπραγμάτευτη. Τα κυρίαρχα κράτη λειτουργούν αυτοβούλως. Έχουν δικαίωμα να επιλέγουν τα πολιτικά συστήματά τους, τις στρατιωτικές συμμαχίες τους, τις οικονομικές συνεργασίες τους, το ίδιο το μέλλον τους δίχως να «λογοδοτούν» ή να «προσαρμόζονται» στις απαιτήσεις των ισχυρότερων.
Βασικός πυλώνας της φιλελεύθερης τάξης είναι η ιδέα προώθησης και εξάπλωσης της δημοκρατικής διακυβέρνησης, της ανοιχτής κοινωνίας, των πολιτικών ελευθεριών, του Κράτους Δικαίου. Πρόκειται για θέσεις που αντιπροσωπεύουν επιδιώξεις καθολικού χαρακτήρα. Δημοκρατία, ανθρώπινα δικαιώματα, ιδιωτική πρωτοβουλία, ατομοκεντρισμός, πλουραλισμός, πολυμέρεια, ασφάλεια είναι οι θετικές αξίες που προορίζονται να επικρατήσουν παγκοσμίως, μια νομοτελειακή αντίληψη της εξέλιξης του κόσμου υπό το πρίσμα του δυτικού ορθολογισμού.
Κύριο συστατικό στοιχείο της φιλελεύθερης τάξης είναι, φυσικά, οι οικονομικές αρχές της, η κυριαρχία των ανοιχτών αγορών, της ελεύθερης οικονομίας, του ελεύθερου εμπορίου. Οι δασμοί πρέπει να είναι χαμηλοί, το παγκόσμιο εμπόριο πρέπει να ρέει ελεύθερα και η οικονομική αλληλεξάρτηση πρέπει να διαμορφώνει σταθερότητα. Κεφάλαια, επενδύσεις, αλυσίδες εφοδιασμού μπορούν να διασχίζουν τα σύνορα με ελάχιστους περιορισμούς, ενώ ανάπτυξη νοείται μόνο εκείνη που επιτυγχάνεται με τα φιλελεύθερα οικονομικά μοντέλα. Οι διεθνείς οικονομικοί θεσμοί επιτρέπεται να αποθαρρύνουν τις δημόσιες επενδύσεις και να ενθαρρύνουν τις ιδιωτικοποιήσεις, την απορρύθμιση, την ενσωμάτωση στις παγκόσμιες αγορές...
Το απόγειο μια εποχής
Ιστορικά, η φιλελεύθερη τάξη έχει τις απαρχές της στο σύστημα των διεθνών οργανισμών και θεσμών που συστάθηκαν από τις ΗΠΑ και τους Συμμάχους μετά το τέλος του Β´ Παγκοσμίου Πολέμου για να καθορίσουν κανόνες και συμπεριφορές στις διεθνείς σχέσεις, να αναπτύξουν την πολυμέρεια και βέβαια να εξασφαλίσουν την εύρυθμη λειτουργία της παγκόσμιας οικονομίας.
Για τους ιστορικούς το απόγειο της φιλελεύθερης τάξης σηματοδότησε η μεταψυχροπολεμική εποχή, ειδικά η περίοδος 1991-2015. Οι κοσμοϊστορικές ανατροπές στην Ευρώπη το 1989 που τερμάτισαν ένα στάτους διαίρεσης 45 χρόνων πυροδοτώντας αλυσιδωτές αντιδράσεις και η διάλυση -«κατάρρευση» για ορισμένους- της Σοβιετικής Ένωσης δύο χρόνια αργότερα, το 1991, δημιούργησαν τις ευνοϊκές πολιτικές και γεωπολιτικές συνθήκες που μετέτρεψαν τη φιλελεύθερη τάξη από ιδέα σε ιδεολόγημα και τη βοήθησαν να επικρατήσει.
Ήταν η αυγή της απόλυτης ηγεμονίας των ΗΠΑ, της μοναδικής παγκόσμιας υπερδύναμης που θα γινόταν σύντομα ο αυτόκλητος εγγυητής της παγκόσμιας τάξης με την ετικέτα της «νέας τάξης». Το πέρασμα-σοκ των νεόκοπων ανατολικοευρωπαϊκών Δημοκρατιών από τον μονοκομματισμό στον κοινοβουλευτισμό, από την κεντρικά σχεδιασμένη οικονομία στην οικονομία της αγοράς, η εσπευσμένη προσχώρησή τους στους δυτικούς θεσμούς, η γρήγορη «ενσωμάτωσή» τους στους κόλπους του ΝΑΤΟ και του ευρω-ατλαντισμού ενέτειναν την αίσθηση, και εν μέρει την αυτάρεσκη βεβαιότητα στους κόλπους των δυτικών ελίτ, ότι η φιλελεύθερη τάξη είναι η δεδομένη «προεπιλογή» στο σύστημα των διεθνών σχέσεων.
Η βεβαιότητα αυτή άρχισε να υποχωρεί σταδιακά, ωστόσο όχι αναμενόμενα, όταν το εγχείρημα «συμπερίληψης» -και- της Ουκρανίας στον ευρω-ατλαντισμό προσέκρουσε στο ρωσικό «ένστικτο αυτοσυντήρησης» ή στον ρωσικό αναθεωρητισμό - αναλόγως της οπτικής.
Δέκα χρόνια απ’ την εμφάνιση των πρώτων ρωγμών στο μεταψυχροπολεμικό στάτους δυτικής υπεροχής και σχεδόν τρία μετά το ξέσπασμα του χειρότερου πολέμου στην Ευρώπη από την εποχή του Β´ Παγκοσμίου Πολέμου, η δυναμική της φιλελεύθερης τάξης εμφανίζει σημάδια εξάντλησης. Όχι μόνο επειδή «αμαυρώνεται» η υπεροχή της από τα σενάρια πολέμου μεγάλης κλίμακας μεταξύ ΝΑΤΟ και Ρωσίας στο άμεσο μέλλον, όπως αυτά που αποκαλύφθηκαν (από τη Wall Street Journal την περασμένη Πέμπτη) ότι καταστρώνει η κυβέρνηση Μερτς στη Γερμανία. Αλλά επειδή προσκρούει σε μια αναπόδραστη πραγματικότητα: Δεν είναι δυνατόν να υπάρξει οποιαδήποτε αρχιτεκτονική ασφαλείας στην Ευρώπη που να μην περιλαμβάνει τη Ρωσία.
Αν η λεγόμενη «ισορροπία του τρόμου» στον Ψυχρό Πόλεμο διατήρησε την ευρωπαϊκή ειρήνη επί 45 χρόνια, η μεταψυχροπολεμική συνθήκη συνύπαρξης πρέπει να αναζητηθεί σ’ έναν πολύ πιο ασταθή κόσμο ασύμμετρων κινδύνων που διαρκώς κλυδωνίζεται καθώς η ρητορική της αντιπαράθεσης και της ευθείας αναμέτρησης κλιμακώνεται.
Το ιδεολόγημα της Δύσης μετά το 1991 για το τέλος των σφαιρών επιρροής, για ισοτιμία ισχυρών-αδύναμων, για ανοιχτές αγορές, ελεύθερο εμπόριο και κανόνες συμπεριφοράς στις διεθνείς σχέσεις διαδόθηκε και επικράτησε όχι επειδή ήταν τέλειο ή ιδανικό αλλά γιατί οι ΗΠΑ ήταν κυρίαρχες στη διεθνή σκηνή, ενώ η Ρωσία, όντας σε φάση δραματικής πολιτικο-οικονομικής προσαρμογής, αναδιπλωνόταν. Από την άλλη, η Ευρώπη έδειχνε να οδεύει ακμαία προς την πολιτική και οικονομική ολοκλήρωσή της, ενώ η Κίνα μόλις εγκαινίαζε τα φιλόδοξα οικονομικά ανοίγματά της στον κόσμο, απέχοντας ωστόσο πολύ ακόμη από τη σημερινή εικόνα του δυναμικού παίκτη στην παγκόσμια σκηνή.
Ο «παράγοντας Τραμπ»
Όμως αυτός ο κόσμος έχει πάψει να υπάρχει. Όχι επειδή οι Ηνωμένες Πολιτείες αποφάσισαν να εγκαταλείψουν τον ρόλο του παγκόσμιου χωροφύλακα ενδίδοντας στην «ασφάλεια» του νέου απομονωτισμού του «Πρώτα η Αμερική». Αλλά γιατί ο δυτικός μονοπολισμός είχε αρχίσει να διαβρώνεται πολύ πριν τον Τραμπ.
Η άνοδος της Κίνας ως αδιαμφισβήτητης δύναμης στο παγκόσμιο οικονομικό-τεχνολογικό στερέωμα, ο φόβος της Αμερικής ότι θα χάσει τα πρωτεία ηγεμονίας και οι σπασμωδικές κινήσεις της για να το αποτρέψει αυτό με δασμούς και εμπορικούς πολέμους, η υπαρξιακή κρίση που ενέσκηψε στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα με αποκορύφωμα το Brexit, η νατοϊκή επέκταση που ήρθε αντιμέτωπη με τα όριά της στην Ουκρανία, η «επάνοδος» της Ρωσίας με διεκδικητικές τάσεις στην παγκόσμια σκηνή, η άνοδος άλλων μεσαίων περιφερειακών δυνάμεων όπως η Ινδία, η Σαουδική Αραβία, η Βραζιλία, η Νότια Αφρική που δίνουν έμφαση στην αυτονομία και απορρίπτουν τον δυτικό ηγεμονισμό, αντιπροσωπεύουν σεισμικές μετατοπίσεις σε σχέση με τα δεδομένα της πρώιμης μεταψυχροπολεμικής εποχής.
Την ίδια ώρα, πιεζόμενα εκθετικά από τις συνέπειες της καπιταλιστικής κρίσης, τις διογκούμενες ανισότητες, την απώλεια των βεβαιοτήτων, τα ακροατήρια στις δυτικές κοινωνίες έχουν γίνει πολύ πιο επιφυλακτικά, πολύ πιο καχύποπτα και πολύ πιο αρνητικά στη ρητορική του παρεμβατισμού και των ανοιχτών συνόρων, αλλά περισσότερο από όλα στο κόστος που συνεπάγεται ο ηγεμονισμός. Ακόμη κι αν ο Τραμπ δείχνει πως είναι ο «επιταχυντής» της παρακμής του δυτικού μονοπολισμού όντας ένας λαλίστατος εκπρόσωπος του νέου απομονωτισμού, το ιδεολόγημα της φιλελεύθερης τάξης είχε αρχίσει να αποδυναμώνεται εδώ και τουλάχιστον μια δεκαετία.
Ο... «εκφωνητής» των νέων διεθνών σχέσεων
Οι ψηφοφόροι απαιτούν δαπάνες για βελτίωση του βιοτικού επιπέδου τους, όχι για παγκόσμια αστυνόμευση
Μπορεί ο Αμερικανός Πρόεδρος να φαντάζει σήμερα ως ο «κήρυκας» του τέλους της φιλελεύθερης τάξης, όμως δεν είναι παρά ο... «εκφωνητής» της. Η κοσμοθεωρία του για τις διεθνείς σχέσεις βασίζεται σε αντιλήψεις που πάνε κόντρα στη δυτική μεταψυχροπολεμική αφήγηση περί του αυτόβουλου των λαών και απόρριψης των σφαιρών επιρροής.
Η οπτική στην Ουάσιγκτον έχει αλλάξει και φαίνεται πως ενστερνίζεται τώρα τον κλασικό ρεαλισμό, ότι δηλαδή η δυναμική στο σύστημα των διεθνών σχέσεων διαμορφώνεται από την ισχύ, όχι από ιδεαλιστικές αξίες.
Υπό αυτό το πρίσμα, οι μεγάλες δυνάμεις «δικαιούνται» να έχουν σφαίρες επιρροής όπου μπορούν να ασκούν τον ηγεμονισμό τους. Επομένως, και οι στρατιωτικές συμμαχίες ίσως να μην είναι τόσο σημαντικές από τη στιγμή που οι σφαίρες επιρροής θα γίνονται σεβαστές και δεν θα επιτρέπεται στη μία ή στην άλλη πλευρά να τις διαταράσσει ή να τις διεμβολίζει. Πόσο μάλλον όταν αυτές οι στρατιωτικές συμμαχίες απαιτούν για τη διατήρηση και συντήρησή τους σοβαρή οικονομική δέσμευση η οποία ίσως δεν επιμερίζεται δίκαια μεταξύ των συμμάχων.
Αυτές οι θέσεις παραπέμπουν στη γεωπολιτική λογική του Μεσοπολέμου και δεν μπορούν να θεωρηθούν συνέχεια ή «μετεξέλιξη» του μεταψυχροπολεμικού μοντέλου, επισημαίνουν οι αναλυτές. Άρα έχουμε ήδη μια σοβαρή «αναθεώρηση». Ωστόσο, το πιο σημαντικό απ’ όλα βρίσκεται αλλού: Η κοσμοθεωρία του Τραμπ για το σύστημα των διεθνών σχέσεων που διατηρείται σε ισορροπία μέσω της ισχύος και όχι με υπακοή σε κανόνες βρίσκει σήμερα απήχηση σε μεγάλα τμήματα των δυτικών εκλογικών σωμάτων, όχι μόνο στη δεξαμενή των δικών του ψηφοφόρων.
Συγκυριακή μετατόπιση;
Σηματοδοτεί, λοιπόν, η προεδρία Τραμπ μια συγκυριακή μετατόπιση-απόκλιση του «γνώριμου» τοπίου του μεταψυχροπολεμικού δυτικού ηγεμονισμού προς τον ωμό ρεαλισμό; Ή μήπως πραγματικά ο κόσμος απομακρύνεται οριστικά από τη φιλελεύθερη τάξη που κάποτε -μόλις πρόσφατα δηλαδή...- αποθέωνε η Ουάσιγκτον; Οι συγκριτικές αναλύσεις μάλλον προκρίνουν τη δεύτερη εκτίμηση.
Η παρακμή του δυτικού φιλελεύθερου «διεθνισμού» δεν έχει να κάνει με τον Τραμπ και την προτροπή του «Πρώτα η Αμερική». Είναι μια παγκόσμια τάση που αποτυπώνει ευρύτερες αλλαγές ουσίας και οπτικής στον δυτικό κόσμο και προφανώς θα διαρκέσει περισσότερο από την ίδια την προεδρία Τραμπ. Καταγράφεται ως μια δομική μετατόπιση στο πνεύμα των διεθνών σχέσεων όπου επανέρχεται η λογική της ισορροπίας δυνάμεων δεδομένου ότι ο κόσμος γίνεται πολυπολικός.
Ιστορικά, τα πολυπολικά συστήματα βασίζονται σε σφαίρες επιρροής, όχι στην «υπακοή» σε κανόνες. Παράλληλα, η άνοδος της Κίνας και η επιτυχία της οικονομίας της, παρέχοντας σε πολλές άλλες λιγότερο αναπτυγμένες χώρες ένα εναλλακτικό μοντέλο ανάπτυξης, συνιστά μια τεράστια υπαρξιακή πρόκληση για τον δυτικό ηγεμονισμό.
Η κόπωση που έχουν προκαλέσει αθροιστικά στο δυτικό κοινό οι ατέρμονες «ιδεαλιστικές» επεμβάσεις σε Γιουγκοσλαβία, Ιράκ, Αφγανιστάν, Λιβύη, Συρία, Σαχέλ λειτουργεί ενισχυτικά της περιρρέουσας απογοήτευσης για τα ανακυκλούμενα αδιέξοδα του φιλελεύθερου μοντέλου, ειδικά στην οικονομία. Τώρα οι ψηφοφόροι απαιτούν δαπάνες για βελτίωση του βιοτικού επιπέδου τους, όχι για παγκόσμια αστυνόμευση. Ταυτόχρονα, αποδυναμώνεται η εμπιστοσύνη σε θεσμούς που δημιουργήθηκαν υποτίθεται για να παρεμβαίνουν και να εκτονώνουν ή να διαχειρίζονται κρίσεις. ΟΗΕ, ΔΝΤ, ΠΟΕ θεωρούνται όλο και περισσότερο αναποτελεσματικοί ή μεροληπτικοί. Οι συνθήκες που στήριξαν τη δομική επάρκεια της φιλελεύθερης τάξης και την οδήγησαν στο απόγειό της μετά το 1991 έχουν σήμερα εξαερωθεί. Ακόμα και οι ηγεσίες που εξακολουθούν να πιστεύουν σ’ αυτήν δεν έχουν πια το σθένος να την εξωραΐσουν, να την εμφανίσουν ελκυστική στα απογοητευμένα ακροατήριά τους, πόσο μάλλον να την επιβάλουν.
