Το σχέδιο του Τραμπ για την Ουκρανία, και περισσότερο ο τρόπος που προέκυψε και διαμορφώθηκε ως αποτέλεσμα απευθείας διαπραγμάτευσης ΗΠΑ-Ρωσίας, έρχεται αντικειμενικά σε πλήρη αντίθεση με τη λεγόμενη “φιλελεύθερη διεθνή τάξη” της μεταψυχροπολεμικής εποχής.
Ήταν η διάδοχη κατάσταση του διπολισμού που έφερε στο προσκήνιο και εδραίωσε την αφήγηση για το αυτόβουλο των λαών, ότι δηλαδή μπορούν να καθορίζουν το μέλλον τους απαλλαγμένοι από τη λογική των σφαιρών επιρροής και της υποταγής στις απαιτήσεις του ισχυρότερου. Για πολλούς πολιτικούς διανοούμενους, αυτό δεν ήταν παρά μια απλοϊκή επινόηση που “έντυσε” ιδεολογικά την επικράτηση των ΗΠΑ ως μοναδικής παγκόσμιας υπερδύναμης μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου καθώς ανέλαβε αυτόκλητα το ρόλου του εγγυητή της παγκόσμιας σταθερότητας.
Σηματοδοτεί το σχέδιο Τραμπ για την Ουκρανία μια συγκυριακή οπισθοδρόμηση σε σχέση με αυτή τη «γνώριμη» τάξη πραγμάτων, ή μήπως αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη τάση που ενδέχεται να επικρατήσει στον κόσμο; Αντιπροσωπεύει η προσέγγιση του μεγιστάνα μια προσωρινή απόκλιση από την μεταψυχροπολεμική φιλελεύθερη τάξη ή δείχνει ότι ο κόσμος απομακρύνεται οριστικά από αυτήν;
Το απόγειο
Ιστορικά, η φιλελεύθερη τάξη θεωρείται προϊούσα κατάσταση του διεθνούς συστήματος οργανισμών και θεσμών που συστάθηκαν μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου προκειμένου να ορίσουν το ρυθμιστικό, κανονιστικό πλαίσιο για τη σύναψη και την ανάπτυξη των διακρατικών σχέσεων αλλά και για την εξασφάλιση της εύρυθμης λειτουργία της παγκόσμιας οικονομίας.
Οι θεσμοί αυτοί (ΟΗΕ, ΔΝΤ, ΠΟΕ) ήταν οι δικλείδες ασφαλείας για να περιοριστεί η επιθετικότητα και η ανεξέλεγκτη μετάδοση των οικονομικών κρίσεων που θεωρήθηκαν ως η υποκείμενη αιτία της ανόδου του ναζισμού και του φασισμού οδηγώντας στο ξέσπασμα του χειρότερου πολέμου που είχε γνωρίσει ποτέ η ανθρωπότητα.
Για τους ιστορικούς, η φιλελεύθερη τάξη ως σύστημα αρχών πολιτικής οργάνωσης και οικονομικής συνεργασίας και θεμέλιο πολυμερών στρατιωτικών συμμαχιών που διαπνέονταν από τον κλασικό φιλελευθερισμό- με έμφαση στα ατομικά δικαιώματα, τις δημοκρατικές ελευθερίες, τις ανοιχτές αγορές, την ασφάλεια και το κράτος δικαίου- έφτασε στο απόγειό της στην μεταψυχροπολεμική εποχή, ειδικά την περίοδο 1991-2015.
Υπό πίεση
Η μεταψυχροπολεμική «φιλελεύθερη τάξη» βρίσκεται υπό πίεση εδώ και αρκετά χρόνια καθώς ο κόσμος μετακινείται από τον μονοπολισμό στον πολυπολισμό.
Το «όραμα» που αναδύθηκε στη Δύση μετά το 1991 για ισοτιμία ισχυρών-αδύναμων, για αυτοδιάθεση, ανοιχτές αγορές και κανόνες συμπεριφοράς στις διεθνείς σχέσεις δεν ήταν βέβαια τέλειο, αλλά ήταν κυρίαρχο επειδή οι ΗΠΑ αναδείχθηκαν ως η αδιαμφισβήτητη ηγεμονική δύναμη και η Ρωσία, ως «κληρονόμος» της Σοβιετικής Ένωσης, βρέθηκε σε κατάσταση αδυναμίας. Από την άλλη η Ευρώπη έδειχνε να οδεύει ακμαία προς την πολιτική και οικονομική ολοκλήρωσή της ενώ η Κίνα μόλις είχε αρχίσει να κάνει τα οικονομικά ανοίγματά της στον κόσμο αλλά η εικόνα της απείχε πολύ από την σημερινή του δυναμικού παίκτη στη παγκόσμια σκηνή.
Προφανώς, αυτός ο κόσμος έχει αλλάξει, δεν υπάρχει πια. Ακόμα και πριν από τον Τραμπ, η «φιλελεύθερη τάξη» εμφάνιζε σημάδια διάβρωσης.
Η ανάδυση της Κίνας ως καινοτόμου δύναμης στο παγκόσμιο οικονομικό-τεχνολογικό στερέωμα, ο φόβος της Αμερικής ότι θα χάσει την πρωτοκαθεδρία και οι σπασμωδικές κινήσεις της για να αποτρέψει ένα τέτοιο ενδεχόμενο, η υπαρξιακή κρίση που ταλανίζει το ευρωπαϊκό οικοδόμημα με αποκορύφωμα το Brexit, η ΝΑΤΟϊκή επέκταση που ήρθε αντιμέτωπη με τα όρια της στην Ουκρανία, η «επάνοδος» της Ρωσίας με διεκδικητικές τάσεις στην παγκόσμια σκηνή, η άνοδος άλλων μεσαίων περιφερειακών δυνάμεων όπως η Ινδία, η Σαουδική Αραβία, η Βραζιλία, η Νότια Αφρική δίνοντας έμφαση στην αυτονομία και απορρίπτοντας τον δυτικό ηγεμονισμό, αντιπροσωπεύουν σεισμικές μετατοπίσεις σε σχέση με τα δεδομένα της πρώιμης μεταψυχροπολεμικής εποχής. Την ίδια ώρα, τα δυτικά ακροατήρια έχουν γίνει πιο επιφυλακτικά ή πιο καχύποπτα απέναντι στη λογική του παρεμβατισμού, των ανοιχτών συνόρων, του κόστους που συνεπάγεται ο ηγεμονισμός.
Ακόμη κι αν ο Τραμπ φαίνεται να επιταχύνει σήμερα αυτή τη διαδικασία παρακμής αποτελώντας έναν λαλίστατο εκπρόσωπο του διαχεόμενου σκεπτικισμού, το ιδεολόγημα της «φιλελεύθερης τάξης» είχε αρχίσει να αποδυναμώνεται εδώ και τουλάχιστον μια δεκαετία.
Ο… «εκφωνητής»
Για όλο και περισσότερους αναλυτές, ο Τραμπ δεν είναι ο κήρυκας» του τέλους της «φιλελεύθερης τάξης», είναι ο… «εκφωνητής» της. Η κοσμοθεωρία του για τις διεθνείς σχέσεις βασίζεται σε αρχές που έρχονται σε άμεση αντίθεση με την δυτική μεταψυχροπολεμική αφήγηση. Έτσι, τα έθνη ενεργούν πλέον με βάση το στενό «προσωπικό» συμφέρον τους, όχι ακολουθώντας καθολικές αξίες.
Ως εκ τούτου, οι μεγάλες δυνάμεις «δικαιούνται» να έχουν σφαίρες επιρροής όπου μπορούν να ασκούν τον ηγεμονισμό τους. Επομένως, οι στρατιωτικές συμμαχίες ίσως να μην έχουν τόσο μεγάλη σημασία πια εφόσον οι σφαίρες επιρροής γίνονται σεβαστές και δεν επιτρέπεται στη μια ή στην άλλη πλευρά να τις διαταράξει ή να τις διασπάσει. Πόσο μάλλον, όταν αυτές οι στρατιωτικές συμμαχίες σημαίνουν οικονομική επιβάρυνση και κόστος, που ίσως δεν επιμερίζεται δίκαια, για τη διατήρηση και συντήρησή τους.
Για κάποιες πλευρές, αυτές οι θέσεις παραπέμπουν στη γεωπολιτική λογική που επικρατούσε πριν από τον Β’ ΠΠ. Δεν μπορούν να θεωρηθούν συνέχεια ή «μετεξέλιξη» του μεταψυχροπολεμικού μοντέλου. Όμως αυτό που είναι πιο σημαντικό απ’ όλα βρίσκεται αλλού: Η κοσμοθεωρία του Τραμπ για τον κόσμο και πως αυτός πρέπει να οργανωθεί, βρίσκει απήχηση σε μεγάλα τμήματα των δυτικών εκλογικών σωμάτων, όχι μόνο στη δεξαμενή των δικών του ψηφοφόρων.
Δρόμος χωρίς επιστροφή;
Το εύλογο ερώτημα που γεννά αυτή η διαπίστωση είναι κατά πόσον η προεδρία του σηματοδοτεί μια προσωρινή οπισθοδρόμηση για την «φιλελεύθερη τάξη» και τον δυτικό ηγεμονισμό εν γένει, ή αν πρόκειται για μια ευρύτερη, δομική, τάση;
Προσπαθώντας να απαντήσουν, οι αναλυτές δείχνουν να συγκλίνουν στην δεύτερη εκτίμηση. Η παρακμή του δυτικού φιλελεύθερου «διεθνισμού» δεν έχει να κάνει με την τρέχουσα αμερικανική διοίκηση, είναι μια παγκόσμια τάση που αποτυπώνει ευρύτερες αλλαγές ουσίας και οπτικής και προφανώς θα «διαρκέσει» περισσότερο από την ίδια την προεδρία Τραμπ. Πρόκειται για μια δομική μετατόπιση καθώς στο πνεύμα των διεθνών σχέσεων επανέρχεται η λογική της ισορροπίας δυνάμεων. Ο κόσμος έχει πάψει να είναι μονοπολικός και αυτό είναι που καθορίζει το πρίσμα της θεώρησής του.
Ιστορικά, τα πολυπολικά συστήματα βασίζονται σε σφαίρες επιρροής, όχι στην «υπακοή» σε καθολικούς κανόνες. Η άνοδος της Κίνας και η επιτυχία της μικτής οικονομίας της, παρέχοντας σε πολλές άλλες λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες ένα εναλλακτικό μοντέλο ανάπτυξης με βάση την κεντρικά σχεδιασμένη και ελεγχόμενη οικονομία της αγοράς, συνιστά αναμφίβολα μια τεράστια υπαρξιακή πρόκληση για τον δυτικό φιλελευθερισμό και ηγεμονισμό.
Η κόπωση που έχουν προκαλέσει στο δυτικό κοινό οι ατέρμονες «ιδεαλιστικές» επεμβάσεις σε Ιράκ, Αφγανιστάν, Λιβύη, Συρία, Σαχέλ, λειτουργεί ενισχυτικά της περιρρέουσας απογοήτευσης για τα ανακυκλούμενα αδιέξοδα του φιλελεύθερου μοντέλου, ειδικά στην οικονομία. Οι ψηφοφόροι απαιτούν πλέον δαπάνες για την βελτίωση του βιοτικού επιπέδου τους, όχι για παγκόσμια αστυνόμευση. Παράλληλα μ’ όλα αυτά, χάνεται η εμπιστοσύνη σε θεσμούς που δημιουργήθηκαν υποτίθεται για να παρεμβαίνουν και να εκτονώνουν ή να διαχειρίζονται κρίσεις. ΟΗΕ, ΔΝΤ, ΠΟΕ θεωρούνται όλο και περισσότερο αναποτελεσματικοί ή μεροληπτικοί.
Εν κατακλείδι, οι συνθήκες που στήριξαν τη δομική ακεραιότητα της φιλελεύθερη τάξης και την οδήγησαν στο απόγειό της μετά το 1991, εξαερώνονται. Ακόμα και οι ηγεσίες που εξακολουθούν να πιστεύουν σ’ αυτήν δεν έχουν πια τη δύναμη να την εξωραΐσουν, να την κάνουν ελκυστική στα ακροατήριά τους, πόσο μάλλον να την επιβάλλουν.
