Οι ζοφερές ειδήσεις διαδέχονται η μία την άλλη. «Η Ευρώπη διανύει την πιο επικίνδυνη περίοδό της μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο» λέει η πρωθυπουργός της Δανίας. «Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιταχύνει τα σχέδιά της για τη δημιουργία αντι-drone τείχους εν μέσω ρωσικών παραβιάσεων». «Στην ανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ οι ενεργειακές εγκαταστάσεις θωρακίζονται με κουβούκλια και δίχτυα για την απόκρουση επιθέσεων drones»...
Η Ευρώπη έχει κυριευτεί από τον φόβο ενός επικείμενου πολέμου. Για την ώρα, μια ευθεία αναμέτρηση δείχνει μακρινή, αλλά ο πόλεμος νεύρων όχι. Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι η όποια σύγκρουση θα είναι υβριδική. Η κυρίαρχη αίσθηση είναι πολύ διαφορετική από την «κλασική» της εγρήγορσης και της επαγρύπνησης του Ψυχρού Πολέμου. Τότε προκαλούσαν τρόμο οι πύραυλοι και το ενδεχόμενο μιας σύγκρουσης που θα πυροδοτούνταν από πιθανό λάθος. Σήμερα ο φόβος είναι αδιόρατος, ασαφής, η απειλή προφανώς πιο ασύμμετρη, σχεδόν α λα καρτ, άρα και πρακτικά πιο δύσκολα διαχειρίσιμη.
Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν παρουσίασε πρώτη φορά την ιδέα της δημιουργίας ενός τείχους κατά των drones στην ετήσια ομιλία της στο Ευρωκοινοβούλιο τον περασμένο μήνα - την ίδια ημέρα που περίπου 20 ρωσικά drones παραβίασαν τον πολωνικό εναέριο χώρο. Η ευρωπαϊκή αφήγηση είναι ότι η Μόσχα τεστάρει για την ώρα τα αντανακλαστικά των Ευρωπαίων και του ΝΑΤΟ. Τους τελευταίους μήνες δύο ρωσικά drones, ένα εκ των οποίων μετέφερε εκρηκτικά, συνετρίβησαν στη Λιθουανία, ένα ρωσικό ελικόπτερο Mi-8 και τρία οπλισμένα ρωσικά μαχητικά MiG-31 παραβίασαν σε διαφορετικές περιπτώσεις τον εναέριο χώρο της γειτονικής Εσθονίας, δύο ρουμανικά F-16 αναχαίτισαν ένα ρωσικό drone που πετούσε στον ρουμανικό εναέριο χώρο, ενώ η Δανία έκλεισε ορισμένα αεροδρόμιά της λόγω εντοπισμού drones άγνωστης εθνικότητας. Το Κρεμλίνο αρνείται ότι έχει προθέσεις να προκαλέσει τους νατοϊκούς συμμάχους. Αρνήθηκε οποιαδήποτε ευθύνη για τα drones που εντοπίστηκαν πάνω από τη Δανία, αμφισβήτησε αρκετούς άλλους εντοπισμούς παρόμοιων σκαφών και παραβιάσεις του εναέριου χώρου των νατοϊκών γειτόνων της Ρωσίας από δικά της μαχητικά. Ταυτόχρονα, όμως, η Μόσχα αυξάνει τις στρατιωτικές δαπάνες της στο 7% του ΑΕΠ και συνεχίζει να πιέζει στρατιωτικά την Ουκρανία, χρησιμοποιώντας ως κύριο μέσο τις επιθέσεις με drones. «Πρόκειται ουσιαστικά για έναν υβριδικό πόλεμο εναντίον της Ευρώπης» υποστηρίζει η Δανή πρωθυπουργός Μέτε Φρεντέρικσεν. «Και σε αυτό πρέπει να απαντήσουμε» συμπληρώνει.
Τείχος στον ευρωπαϊκό ουρανό
Το αντι-drone τείχος που σχεδιάζουν οι Ευρωπαίοι δεν είναι ακριβώς τείχος, δεν θα είναι δηλαδή κάτι που θα έχει φυσική δομή. Θα είναι ένα δίκτυο αισθητήρων και συστημάτων τα οποία θα μπορούν να ανιχνεύουν έγκαιρα, να παρακολουθούν και να αναχαιτίζουν μη επανδρωμένα αεροσκάφη που παραβιάζουν τον ευρωπαϊκό εναέριο χώρο. Αν και δεν είναι ακόμη ξεκάθαρη η πρόβλεψη για ανάληψη δράσης που θα στοχεύει στην κατάρριψη ή στις ηλεκτρονικές παρεμβολές ώστε να καθίστανται μη λειτουργικά τα «εχθρικά» drones, το τείχος-δίκτυο θα «προσφερθεί» ως έναυσμα για τη βελτίωση της ανταλλαγής πληροφοριών και δεδομένων μεταξύ των μελών της Ε.Ε. και των συμμάχων τους. Σύμφωνα με τον Ευρωπαίο επίτροπο Άμυνας και Διαστήματος Αντρίους Κουμπίλιους, το αντι-drone τείχος θα μπορούσε να τεθεί σε λειτουργία μέσα σ’ έναν χρόνο. Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική πρόκληση που πρέπει να αντιμετωπιστεί: οι διαφορετικές οπτικές που επικρατούν στους κόλπους του μπλοκ για τη σοβαρότητα της απειλής των ρωσικών «αδέσποτων» drones.
Σε μια προσπάθεια να γεφυρωθεί το χάσμα μεταξύ των Νότιων, εκείνων που είναι γεωγραφικά απομακρυσμένοι από τη Ρωσία, και των Ανατολικών, τόσο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή όσο και οι χώρες της «πρώτης γραμμής», όσες δηλαδή βρίσκονται πλησιέστερα της Ρωσίας, επιμένουν πως τα ρωσικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη αποτελούν κίνδυνο για την Ε.Ε. στο σύνολό της, όχι μόνο για την Κεντρική και την Ανατολική Ευρώπη. Είναι τέτοια η σπουδή να προχωρήσει το σχέδιο που ακόμη και το τεράστιο οικονομικό κόστος το οποίο συνεπάγεται η υλοποίησή του δεν προκαλεί ενδοιασμούς και δεν φρενάρει τους υπεύθυνους λήψης αποφάσεων. Το τείχος βρισκόταν στην ημερήσια διάταξη της άτυπης συνόδου κορυφής των ηγετών της Ε.Ε. στην Κοπεγχάγη την περασμένη Πέμπτη. Η Επιτροπή θα καταρτίσει τώρα έναν λεπτομερή οδικό χάρτη σε τεχνικό επίπεδο σε συνεργασία με εμπειρογνώμονες των εθνικών κυβερνήσεων και «θα δημιουργήσει μια ολοκληρωμένη οικονομική εργαλειοθήκη της Ε.Ε. για να κάνει πραγματικότητα αυτή την ασπίδα». Το έργο θα μπορούσε να χρηματοδοτηθεί από το πρόγραμμα στρατιωτικού δανεισμού SAFE, ύψους 150 δισ. ευρώ, και το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Αμυντικής Βιομηχανίας (EDIP), ύψους 1,5 δισ. ευρώ, αλλά οι Βρυξέλλες εξετάζουν και άλλες επιλογές.
Δικαίωση για Τραμπ και ΝΑΤΟ
Τα εκπορευόμενα από τις Βρυξέλλες στρατιωτικά σχέδια αν μη τι άλλο είναι μια «δικαίωση» για τον Τραμπ. Οι επίμονες και πιεστικές υποδείξεις του να βάλει η Ευρώπη βαθιά το χέρι στην τσέπη για να χρηματοδοτήσει την άμυνά της έπιασαν τόπο. Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε επαίνεσε την ιδέα, χαρακτηρίζοντάς την «έγκαιρη και απαραίτητη». «Τελικά, δεν μπορούμε να ξοδεύουμε εκατομμύρια σε πυραύλους για να καταρρίπτουμε drones που κοστίζουν μόνο μερικές χιλιάδες» είπε την περασμένη Τρίτη, εκφράζοντας την ικανοποίησή του για τα ευρωπαϊκά σχέδια.
Η γλώσσα των Ευρωπαίων ηγετών, ασυνήθιστα ωμή και ευθεία, ενισχύει την αίσθηση ότι η ήπειρος βρίσκεται πάλι σε φάση πολεμικών προετοιμασιών. «Η Ρωσία θα συνεχίσει και εμείς πρέπει να είμαστε έτοιμοι» είπε χαρακτηριστικά ο Φινλανδός πρωθυπουργός Πέτερι Όρπο. «Πρέπει να ενισχύσουμε την ετοιμότητά μας». Παρόλο που πολλά ευρωπαϊκά έθνη έστειλαν δυνάμεις τους και συστήματα κατά των drones στην Κοπεγχάγη για την προστασία της συνόδου -και με όλες τις πτήσεις drones πάνω από τη Δανία απαγορευμένες μέχρι την περασμένη Παρασκευή-, οι ηγέτες της Ε.Ε. υποστηρίζουν ότι πρέπει να γίνουν περισσότερα για να σταματήσει η Μόσχα την περαιτέρω «προώθησή» της στην Ευρώπη.
Το πρόβλημα πίσω από το πρόβλημα
Αλλά πώς εξηγείται όλη αυτή η παράδοξη ατμόσφαιρα εντατικοποίησης των στρατιωτικών πλάνων σε μια Ευρώπη που μέχρι πρότινος ασχολούνταν σχεδόν αποκλειστικά με ταμειακά και διαχειριστικά ζητήματα; Κάνοντας «πολιτική δωματίου» και προβαίνοντας σε ασκήσεις επικοινωνιακού στρέσινγκ για να κατευνάσει απογοητευμένα ακροατήρια, απαυδισμένα από τη λογική του νεοφιλελεύθερου μονoδρόμου; Υπάρχουν πράγματι αρκετοί αλληλοεπικαλυπτόμενοι λόγοι που εξηγούν γιατί οι ανησυχίες για έναν πόλεμο στην Ευρώπη έχουν ενταθεί τελευταία, ειδικά στο κεντρικό και στο ανατολικό τμήμα. Κάποιοι έχουν να κάνουν με συγκεκριμένες εξελίξεις, άλλοι αφορούν προσλήψεις και ψυχολογικούς παράγοντες, όλοι ωστόσο συνδυάζονται και αλληλοενισχύονται. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, που ξέσπασε το 2022 και συνεχίζεται δίχως προοπτική άμεσου τερματισμού, διέλυσε τη μεταψυχροπολεμική υπόθεση ότι ένας συμβατικός πόλεμος μεγάλης κλίμακας στην Ευρώπη είναι αδιανόητος. Αυτός ο αδιανόητος πόλεμος συμβαίνει ήδη.
Η γεωγραφική εγγύτητα με την Ουκρανία και οι δευτερογενείς επιπτώσεις της σύγκρουσης, οι ροές προσφύγων, η οικονομική αναταραχή, η ενεργειακή ανασφάλεια, τα συνοριακά περιστατικά κάνουν τις γειτονικές χώρες να νιώθουν αμεσότερα την πίεση. Τα τελευταία επανειλημμένα περιστατικά με εντοπισμούς drones, παραβιάσεις του εναέριου χώρου, εικαζόμενες δολιοφθορές, επιθέσεις σε υποδομές κοντά σε χώρες του ΝΑΤΟ λειτουργούν πολλαπλασιαστικά στην ένταση της ψυχολογικής πίεσης. Από άποψη τακτικής, ενέργειες αυτής της μορφής εξυπηρετούν δύο σκοπούς: Αφενός δοκιμάζουν την ταχύτητα αντίδρασης και την αποτελεσματικότητα των αποτρεπτικών μηχανισμών, αφετέρου τροφοδοτούν τον φόβο, την αβεβαιότητα, τη σύγχυση.
Η ανάδυση του λεγόμενου «υβριδικού πολέμου», στο πλαίσιο του οποίου κυβερνοεπιθέσεις, παραπληροφόρηση, παραπλάνηση, καλλιέργεια σύγχυσης συνδυάζονται με πιο συμβατικές απειλές, είναι μια νέα μορφή στρατιωτικής και στρατηγικής αναμέτρησης η οποία ενισχύει και γενικεύει την αίσθηση ότι τίποτα πια δεν είναι εκτός συζήτησης. Οι χώρες της Κεντρικής και της Ανατολικής Ευρώπης, που βρίσκονται πιο κοντά στη Ρωσία και στην Ουκρανία, αντιλαμβάνονται την εγγύτητα ως μεγαλύτερη έκθεσή τους στην «απειλή» και προσλαμβάνουν σε εντονότερο βαθμό την πίεση, κάτι που φυσικά «μεταφέρεται» και επηρεάζει αναλόγως τα κέντρα λήψης αποφάσεων του ΝΑΤΟ και της Ε.Ε. Καθώς, ωστόσο, η πίεση αυτή δεν ασκείται στον ίδιο βαθμό στο ανατολικό και στο δυτικό τμήμα της ευρω-νατοϊκής «επικράτειας» ή δεν επιμερίζεται ισομερώς στους συμμάχους, η ανησυχία για πιθανά κενά στο κοινό μέτωπο εντείνεται. Κατά πόσο η πολιτική βούληση για πυγμή, ενότητα, κοινή στάση, θωράκιση θα διατηρηθεί ανεπηρέαστη το επόμενο διάστημα; Κατά πόσο οι προμήθειες και η κινητοποίηση θα είναι επαρκείς σε μια πιθανή κλιμακούμενη σύγκρουση;
Ο φόβος της κλιμάκωσης
Οι προσδοκίες για ένα ειρηνικό άμεσο μέλλον είναι πιο αδύναμες στην Ανατολική από ό,τι στη Δυτική Ευρώπη. Το σοκ του πολέμου στην Ουκρανία σίγουρα θυμίζει σε πολλούς το κλίμα του βωβού φόβου που επικρατούσε στη διαιρεμένη Ευρώπη του Ψυχρού Πολέμου
Το κεντρικό και το ανατολικό τμήμα της Ευρώπης εξακολουθούν να είναι ευάλωτα στο θέμα της ενεργειακής ασφάλειας. Η διατάραξη της ροής εισαγωγών ενέργειας λόγω του πολέμου ή των κυρώσεων επιδεινώνει τις ήδη υπάρχουσες οικονομικές δυσκολίες τις οποίες προκαλούν οι υψηλές τιμές της ενέργειας, ο επιμένων πληθωρισμός, η γενικότερη οικονομική δυσπραγία και το άγονο επενδυτικό περιβάλλον. Πρόκειται για συνθήκες που δημιουργούν αίσθηση «αναπόφευκτου ολέθρου» στις κοινωνίες, εντείνοντας το συναίσθημα του φόβου και της ανασφάλειας.
Οι κυρώσεις, οι αντικυρώσεις, η διατάραξη των αλυσίδων εφοδιασμού και του παγκόσμιου εμπορίου τροφοδοτούν την ανησυχία ότι οποιαδήποτε κλιμάκωση της σύγκρουσης θα μπορούσε να επηρεάσει την καθημερινή ζωή -ηλεκτρική ενέργεια, θέρμανση, καύσιμα- αρκετά γρήγορα. Οι πολιτικές ηγεσίες, αξιωματούχοι, υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής σε θεσμικά όργανα και οργανισμούς δεν φείδονται προειδοποιήσεων, ανοιχτά και δημόσια, για κλιμακούμενες απειλές και επερχόμενους κινδύνους, ζητώντας εμμέσως τη λαϊκή υποστήριξη -και νομιμοποίηση- σε στρατιωτικά σχέδια, στρατιωτικές δαπάνες και πολεμικές προετοιμασίες.
Η κάλυψη από τα μέσα ενημέρωσης, οι αναφορές στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι παρεμβάσεις στον δημόσιο διάλογο ενισχύουν πραγματικά εντυπωσιακά μερικές φορές την αίσθηση της απειλής. Όταν πολλές φωνές ταυτόχρονα «υπενθυμίζουν» στους ανθρώπους ότι ο κίνδυνος βρίσκεται προ των πυλών, είναι επόμενο ότι ο φόβος θα γίνει πιο διάχυτος και πιο επίμονος. Για ορισμένους αναλυτές, η ιστορική μνήμη και το πολιτιστικό πλαίσιο αποτελούν επίσης καθοριστικούς παράγοντες που τροφοδοτούν την ανησυχία, ειδικά στην Ανατολική Ευρώπη, και αναλόγως διαμορφώνουν το κλίμα.
Πραγματικότητα και πρόσληψη
Η ιστορική μνήμη -και η επίδρασή της στο συλλογικό υποσυνείδητο- προηγούμενων πολέμων, περιόδων κατοχής, «ζωνών ασφαλείας», αλλαγών συνόρων τείνει να κάνει τις απειλές να φαίνονται πιο σοβαρές απ’ όσο ενδεχομένως είναι ή πιο άμεσες και πιο πραγματικές απ’ όσο τις αντιλαμβάνονται άλλα ευρωπαϊκά έθνη. Οι προσδοκίες για ένα ειρηνικό στάτους στο άμεσο μέλλον μπορεί να είναι πιο αδύναμες στην Ανατολική από ό,τι στη Δυτική Ευρώπη, η οποία μεταπολεμικά βίωσε μια μεγαλύτερη περίοδο σταθερότητας και ευμάρειας. Το σοκ του πολέμου στην Ουκρανία σίγουρα θυμίζει σε πολλούς, τόσο στ’ ανατολικά όσο και στα δυτικά, το κλίμα του βωβού φόβου που επικρατούσε στη διαιρεμένη Ευρώπη του Ψυχρού Πολέμου. Ακόμη εντονότερα σήμερα που ο πολλαπλασιασμός των παγκόσμιων και των περιφερειακών κρίσεων και των ένοπλων συγκρούσεων τείνει να γίνει ανεξέλεγκτος.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι μόνο ένα κεφάλαιο της παγκόσμιας αναταραχής της εποχής. Υπάρχουν γεωπολιτικές εντάσεις σε όλο σχεδόν τον κόσμο, στη Μέση Ανατολή, στον Ινδοειρηνικό, στην Ασία. Οι πολλαπλές κρίσεις δυσκολεύουν την αγνόηση των απειλών ή τείνουν να μεγεθύνουν το μέγεθος και τη σοβαρότητά τους. Όταν «λειτουργούν» ταυτόχρονα πολλές πηγές αστάθειας, τα μοντέλα πρόσληψης της πραγματικότητας αλλάζουν και αυτό αφορά τόσο την εξουσία όσο και τις μάζες.
Τι είναι, λοιπόν, αυτό το «σύνδρομο» των διάχυτων απειλών από το οποίο έχει καταληφθεί η μέχρι πρότινος μακάρια Ευρώπη; Ανεξέλεγκτη υστερία ή λογική προφύλαξη; Μάλλον ένα μείγμα των δυο, ένας αλληλοτροφοδοτούμενος συνδυασμός. Μέρος του φόβου οφείλεται σε πραγματικές απειλές βασισμένες σε στοιχεία. Αλλά ένα σημαντικό μέρος του ενισχύεται από την πολιτική ρητορική, την οικονομική αβεβαιότητα, τα μέσα ενημέρωσης, τις ιδεολογικές προσλήψεις, την ιστορική μνήμη. Υπάρχει διέξοδος απ’ αυτόν τον φαύλο κύκλο; Για την ώρα, κάτι τέτοιο δεν φαίνεται ότι βρίσκεται στο τραπέζι.
