του Wolfgang Munchau
Μετά το Brexit και τον Ντόναλντ Τραμπ ετοιμαστείτε για την επιστροφή της κρίσης στην Ευρωζώνη. Εάν ο Ιταλός πρωθυπουργός Ματέο Ρέντζι χάσει το δημοψήφισμα για τη συνταγματική μεταρρύθμιση στις 4 Δεκεμβρίου, αναμένω μια σειρά γεγονότων που θα θέσουν σε αμφιβολία τη συμμετοχή της Ιταλίας στην Ευρωζώνη.
Τα βαθύτερα αίτια αυτής της εξαιρετικά ανησυχητικής πιθανότητας δεν έχουν σε τίποτα να κάνουν με το δημοψήφισμα αυτό καθαυτό. Το σημαντικότερο ήταν η απόδοση της ιταλικής οικονομίας από το 1999, οπότε υιοθέτησε το ευρώ. Έκτοτε, η συνολική παραγωγικότητα, το κομμάτι της οικονομικής παραγωγής που δεν εξηγείται από την εργασία και το κεφάλαιο, υποχώρησε κατά περίπου 5%, ενώ στη Γερμανία και στη Γαλλία αυξήθηκε κατά περίπου 10%.
Η δεύτερη αιτία ήταν η αποτυχία της Ε.Ε. να χτίσει μια κανονική οικονομική και τραπεζική ένωση μετά την κρίση της Ευρωζώνης το 2010-2012 και η επιβολή της λιτότητας. Αν θέλετε να μάθετε γιατί η Άνγκελα Μέρκελ δεν μπορεί να είναι η επικεφαλής του ελεύθερου κόσμου, δεν χρειάζεται να δείτε κάτι άλλο. Η Γερμανίδα καγκελάριος δεν μπόρεσε καν να ηγηθεί της Ευρώπης όταν χρειαζόταν.
Ο συνδυασμός αυτών των δύο παραγόντων είναι οι μεγαλύτερες αιτίες για τη σταδιακή αύξηση του λαϊκισμού στην Ευρώπη. Η Ιταλία έχει τρία κόμματα στην αντιπολίτευση και όλα υποστηρίζουν την έξοδο από το ευρώ. Το μεγαλύτερο και το πιο σημαντικό είναι το Κίνημα Πέντε Αστέρων, ένα κόμμα που υπερβαίνει τον κλασικό διαχωρισμό Δεξιάς-Αριστεράς. Το δεύτερο είναι το Forza Italia του Σίλβιο Μπερλουσκόνι, το οποίο μετατράπηκε γρήγορα σε αντιευρωπαϊκό μετά τον εξαναγκασμό του πρώην πρωθυπουργού σε παραίτηση το 2011. Το τρίτο είναι η αποσχιστική Λέγκα του Βορρά. Στις δημοκρατικές χώρες είναι σύνηθες τα κόμματα της αντιπολίτευσης να αναλαμβάνουν κάποτε την εξουσία. Να περιμένετε ότι αυτό θα συμβεί και στην Ιταλία.
Το δημοψήφισμα έχει σημασία γιατί θα μπορούσε να επιταχύνει την πορεία για την έξοδο από το ευρώ. Ο Ματέο Ρέντζι έχει πει ότι αν χάσει θα παραιτηθεί, κάτι που θα προκαλούσε πολιτικό χάος. Οι επενδυτές ίσως καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι το παιχνίδι τελείωσε. Στις 5 Δεκεμβρίου η Ευρώπη ίσως ξυπνήσει αντιμέτωπη με έναν άμεσο κίνδυνο διάλυσης.
Στη Γαλλία, η πιθανότητα για νίκη της Μαρίν Λεπέν στις προεδρικές εκλογές δεν είναι πλέον ένα μακρινό ρίσκο. Από όλους όσοι έχουν ώς τώρα δηλώσει υποψήφιοι είναι η καλύτερα προετοιμασμένη. Υπάρχουν κάποιοι που θα μπορούσαν να τη νικήσουν, όπως ο Εμανουέλ Μακρόν, ο πρώην μεταρρυθμιστής υπουργός Οικονομίας, ο οποίος ανακοίνωσε την υποψηφιότητά του την περασμένη εβδομάδα. Ίσως όμως να μην καταφέρει να φτάσει στον τελικό γύρο των εκλογών καθώς στερείται κομματικού μηχανισμού. Η Λεπέν έχει υποσχεθεί ότι αν εκλεγεί πρόεδρος, θα κάνει δημοψήφισμα για το μέλλον της Γαλλίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Αν το δημοψήφισμα αυτό οδηγήσει σε Frexit (έξοδος της Γαλλίας από την Ε.Ε.), η Ευρωπαϊκή Ένωση θα τελειώσει το επόμενο πρωί. Το ίδιο και το ευρώ.
Μια έξοδος της Γαλλίας ή της Ιταλίας από το ευρώ θα προκαλούσε τη μεγαλύτερη χρεωκοπία στην ιστορία. Οι ξένοι κάτοχοι ιταλικού ή γαλλικού χρέους σε ευρώ θα πληρωθούν με το ισόποσο της λίρας ή του φράγκου. Και τα δύο νομίσματα θα υποτιμηθούν. Καθώς οι τράπεζες δεν υποχρεούνται να διακρατούν κεφάλαιο έναντι των τοποθετήσεών τους σε κρατικό χρέος, οι απώλειες θα ανάγκαζαν πολλές τράπεζες σε άμεση πτώχευση. Η Γερμανία θα συνειδητοποιούσε τότε ότι το τεράστιο πλεόνασμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών έχει επίσης αρνητικές πλευρές. Υπάρχει πολύς γερμανικός πλούτος που περιμένει τη χρεωκοπία.
Μπορεί αυτό να αποτραπεί; Θεωρητικά ναι, αλλά θα απαιτούσε να ληφθούν εγκαίρως και με τη σωστή σειρά μια σειρά από αποφάσεις. Πρώτα από όλα η Μέρκελ θα έπρεπε να αποδεχτεί αυτό που αρνήθηκε το 2012, οδικό χάρτη για πλήρη δημοσιονομική και πολιτική ένωση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση θα έπρεπε να ενισχύσει τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας (ESM), τον μηχανισμό διάσωσης, ο οποίος δεν είναι σχεδιασμένος για να αντιμετωπίσει χώρες του μεγέθους της Ιταλίας ή της Γαλλίας.
Υπάρχει η μικρή έστω πιθανότητα να συμβεί αυτό; Σκεφτείτε το ως εξής: αν ρωτήσετε τη Γερμανίδα καγκελάριο αν θέλει ευρωομόλογα, θα σας απαντήσει όχι. Αλλά αν πρέπει να διαλέξει μεταξύ ευρωομολόγων και μιας εξόδου της Ιταλίας από το ευρώ, η απάντησή της μπορεί να είναι διαφορετική. Η απάντηση της θα εξαρτηθεί επίσης από το αν την ρωτήσετε πριν ή μετά από τις γερμανικές εκλογές του φθινοπώρου.
Η βασική μου προσδοκία, ωστόσο, παραμένει ότι δεν θα καταρρεύσει η Ε.Ε. και το ευρώ αλλά ότι θα αποχωρήσουν μία ή περισσότερες χώρες, πιθανώς η Ιταλία, αλλά όχι η Γαλλία. Υπό το πρίσμα των πρόσφατων εξελίξεων το βασικό μου σενάριο είναι τώρα στην αισιόδοξη πλευρά των λογικών προσδοκιών.
