Στα τέλη Σεπτεμβρίου, η "Freedom Daily", μια σελίδα του Facebook με περισσότερο από ένα εκατομμύριο αναγνώστες, δημοσίευσε μια είδηση που χτυπούσε κατευθείαν στους φόβους και στα αντανακλαστικά του μέσου ψηφοφόρου του Τραμπ. "Μαύροι ρίχνουν βενζίνη σε δύο λευκούς και τους βάζουν φωτιά" ήταν ο τίτλος, ενώ το συνοδευτικό κείμενο άρχιζε ως εξής: "Όταν οι άνθρωποι ήταν εξυπνότεροι και η Αμερική ήταν σπουδαία, τα πράγματα ήταν διαφορετικά".
Όπως μάθαιναν στη συνέχεια οι αναγνώστες, οι δράστες της επίθεσης συνδέονταν με το κίνημα Black Lives Matter, που διαμαρτύρεται για τους φόνους μαύρων από την αστυνομία. Υπήρχε μάλιστα και το σχετικό βίντεο που αποδείκνυε του λόγου το αληθές. Τίποτε από όλα αυτά δεν ήταν, βέβαια, αλήθεια και το βίντεο αφορούσε έναν άσχετο καυγά πριν από μήνες. Αυτό δεν εμπόδισε, όμως, την είδηση να γίνει "viral", να αναμεταδοθεί από δεκάδες χιλιάδες αναγνώστες και να προκαλέσει άλλα τόσα οργισμένα σχόλια.
Σελίδες όπως η "Freedom Daily" έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην έκβαση των αμερικανικών εκλογών, καθώς όλο και περισσότεροι Αμερικανοί βασίζουν την καθημερινή τους ενημέρωση στο Facebook. Οι συντάκτες τους γνωρίζουν τι κινητοποιεί τους αναγνώστες τους και διαθέτουν αρκετές τεχνικές γνώσεις για να εκμεταλλευτούν στο έπακρο τον αλγόριθμο του Facebook που καθορίζει τη λίστα με τις πιο δημοφιλείς αναρτήσεις του.
Κατά την αμερικανική προεκλογική περίοδο, στη λίστα αυτή φιγουράριζαν οι πιο απίθανες "ειδήσεις": Η Χίλαρι Κλίντον πέθανε μετά το λιποθυμικό επεισόδιο της 11ης Σεπτεμβρίου και οι Δημοκρατικοί παρουσίαζαν απλώς στη θέση της μια σωσία. Με την τελευταία του ομιλία στα Ηνωμένα Έθνη ο Μπάρακ Ομπάμα καλούσε τους Αμερικανούς να θυσιάσουν την ελευθερία τους για χάρη της παγκόσμιας κυβέρνησης. Η ποδοσφαιρική ομοσπονδία απαγόρευε στους αθλητές να προσεύχονται πριν από τους αγώνες...
Πόσοι τελικά επηρεάζονται από όλα αυτά; Πάρα πολλοί. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Facebook, περισσότεροι από 200 εκατομμύρια Αμερικανοί, σε συνολικό πληθυσμό 320 εκατομμυρίων, το χρησιμοποιούν κάθε μήνα. Πρόσφατη έρευνα του Ινστουτούτου Pew έδειξε ότι 44% των Αμερικανών ενημερώνεται καθημερινά από το Facebook. Παράλληλα, τους τελευταίους μήνες της προεκλογικής εκστρατείας στις ΗΠΑ οι ψεύτικες ειδήσεις που αφορούσαν τις εκλογές και αναρτήθηκαν εκεί διαβάστηκαν περισσότερο από τα δημοσιεύματα μεγάλων αμερικανικών μέσων ενημέρωσης, όπως διαπίστωσε έρευνα της ιστοσελίδας BuzzFeed News.
Από μέσο επικοινωνίας, το Facebook γίνεται όλο και περισσότερο μέσο ενημέρωσης. Εκεί που πριν από μερικά χρόνια έβλεπε κανείς να αναπαράγονται μόνο βίντεο με μωρά ή χαριτωμένα κατοικίδια, ξεπηδούν σήμερα μια σειρά ενημερωτικές σελίδες πολιτικού περιεχομένου.
Πρόκειται για δημοσιογραφικούς οργανισμούς που δεν υπάρχουν έξω από τις σελίδες του Facebook και έχουν σχεδιαστεί αποκλειστικά για να λειτουργούν με βάση τους κανόνες του συγκεκριμένου μέσου. Όπως εύστοχα επισημαίνει η εφημερίδα "New York Times", "αποτελούν την αγνότερη έκφραση του σχεδιασμού του Facebook και των κινήτρων που κωδικοποιούνται στον αλγόριθμό του".
Όπως κάθε τεχνολογική εφαρμογή, έτσι και ο αλγόριθμος του Facebook είναι θεωρητικά ουδέτερος. Απλώς ιεραρχεί τι είναι δημοφιλές, δεν διακρίνει ανάμεσα στην αλήθεια και στο ψέμα. Ο ιδρυτής του Facebook προσπάθησε αυτή την εβδομάδα να υπερασπιστεί την εταιρεία του από την κατηγορία ότι οι ψεύτικες ειδήσεις που διέδωσε διευκόλυναν τελικά την εκλογή του Τραμπ.
Χαρακτήρισε την ιδέα "τρελή", υποστηρίζοντας πως μόνο το 1% των πληροφοριών που δημοσιεύονται "σε όλο το σύστημα" είναι παραπλανητικές. Παραδέχτηκε πάντως ότι το ποσοστό αυτό ενδέχεται να είναι αυξημένο για ορισμένους χρήστες "ανάλογα με ποιες σελίδες επισκέπτονται και ποιους φίλους έχουν".
Σε κάθε περίπτωση, ο Ζούκερμπεργκ απέφυγε να εξηγήσει για ποιον λόγο "ξήλωσε" από το σύστημα το μοναδικό φίλτρο για την καταπολέμηση των ψεύτικων ειδήσεων, τον ανθρώπινο παράγοντα. Η ομάδα εργαζομένων που είχε οριστεί για να ιεραρχεί την αξιοπιστία ανάλογου περιεχομένου απολύθηκε εν μια νυκτί προκειμένου να μην παρεμβαίνει στην τεχνολογική ουδετερότητα του αλγόριθμου.
Πίσω από όλα αυτά κρύβεται μάλλον η προσπάθεια του Facebook να πείσει ότι εξακολουθεί να αποτελεί "μέσο κοινωνικής δικτύωσης", ένα ψηφιακό φόρουμ συνάντησης προσώπων, αντί γι' αυτό, στο οποίο έχει πραγματικά μετατραπεί: ένα σύγχρονο ειδησεογραφικό μέσο, ίσως το μεγαλύτερο στον πλανήτη.
Και στο Facebook δεν τίθεται θέμα εγκυρότητας. Μια είδηση που δημοσιεύεται από μια καταξιωμένη εφημερίδα έχει, στιγμιαία, το ίδιο βάρος με ένα κείμενο που δημοσιεύεται από μια εντελώς άγνωστη πηγή. Μέχρι σήμερα αυτό χαιρετιζόταν ως δείγμα του πόσο δημοκρατικό είναι το Ίντερνετ. Μετά το αποτέλεσμα των αμερικανικών εκλογών, θα έπρεπε μάλλον να το ξανασκεφτούμε.
