Του Jeffrey D. Sachs*
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι καθοδηγούμενοι από τη Δύση θεσμοί, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα, επανειλημμένα ρωτούν γιατί η Μέση Ανατολή δεν μπορεί να κυβερνηθεί από μόνη της. Το ερώτημα διατυπώνεται με ειλικρίνεια αλλά χωρίς πολλή αυτογνωσία. Άλλωστε, το πιο σημαντικό εμπόδιο μιας καλής διακυβέρνηση στην περιοχή, υπήρξε ανέκαθεν η έλλειψη της αυτο-διακυβέρνησης: Οι πολιτικοί θεσμοί της περιοχής έχουν μείνει ανάπηροι, ως αποτέλεσμα των επανειλημμένων αμερικανικών και ευρωπαϊκών παρεμβάσεων, που χρονολογούνται από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και σε ορισμένα μέρη ακόμη και νωρίτερα.
Ένας αιώνας είναι αρκετός. Το 2016 θα πρέπει να σηματοδοτήσει την αρχή ενός νέου αιώνα για την πολιτική στην Μέση Ανατολή, που θα επικεντρώνεται επειγόντως στις προκλήσεις της αειφόρου ανάπτυξης.
Η μοίρα της Μέσης Ανατολής τα τελευταία 100 χρόνια καθορίστηκε τον Νοέμβριο του 1914, όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία διάλεξε να συμπορευθεί με την ηττηθείσα πλευρά στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το αποτέλεσμα ήταν η διάλυση της αυτοκρατορίας, με τις νικήτριες δυνάμεις, Βρετανία και Γαλλία, να αρπάζουν τον ηγεμονικό έλεγχο των υπολειμμάτων της. Η Βρετανία, που είχε υπό τον ελεγχό της ήδη την Αίγυπτο από το 1882, ανέλαβε αποτελεσματικά τον έλεγχο των κυβερνήσεων στο σημερινό Ιράκ, την Ιορδανία, το Ισραήλ, την Παλαιστίνη και τη Σαουδική Αραβία, ενώ η Γαλλία, που είχε ήδη τον έλεγχο ενός μεγάλου μέρους της Βόρειας Αφρικής, ανέλαβε τον έλεγχο του Λιβάνου και της Συρίας.
Απ' τους παλιούς αποικιοκράτες στη CIA
Οι εντολές της πρώην Κοινωνίας των Εθνών και άλλων οργανισμών ηγεμονίας της εποχής ασκήθηκαν ώστε να εξασφαλίσουν την εξουσία της Βρετανίας και της Γαλλίας στα λιμάνια, το πετρέλαιο, τις θαλάσσιες οδούς της Μ. Ανατολής και την εξωτερική πολιτική των τοπικών ηγετών. Γι' αυτό που θα γινόταν αργότερα η Σαουδική Αραβία, η Βρετανία έπαιξε ρόλο στηρίζοντας τον φονταμενταλισμό της Ουαχάμπι (δυναστείας) των Ιμπν Σαούντ εναντίον του αραβικού εθνικισμού που εκπροσωπούσαν οι Χασεμίτες Χετζάζ.
Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, οι ΗΠΑ ανέλαβαν τον παρεμβατικό μανδύα στην περιοχή ξεκινώντας με ένα υποστηριζόμενο από τη CIA στρατιωτικό πραξικόπημα στην Συρία, το 1949. Ακολούθησε άλλη επιχείρηση της CIA για την ανατροπή του Ιρανού ηγέτη Μοχάμεντ Μοσαντέκ το 1953 (για να κρατήσει η Δύση τον έλεγχο του πετρελαίου της χώρας). Η ίδια συμπεριφορά συνεχίζεται μέχρι σήμερα: η ανατροπή του Μουαμάρ Καντάφι της Λιβύης το 2011, η ανατροπή του Μοχάμεντ Μόρσι της Αιγύπτου το 2013 και ο συνεχιζόμενος πόλεμος εναντίον του Μπασάρ Αλ Άσαντ της Συρίας. Για σχεδόν επτά δεκαετίες, οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους έχουν επανειλημμένα παρέμβει (ή έχουν υποστηρίξει εσωτερικά καθοδηγούμενα πραξικοπήματα) για να εκδιώξουν κυβερνήσεις που δεν ήταν επαρκώς του χεριού τους.
Η Δύση όπλισε επίσης ολόκληρη την περιοχή με πωλήσεις στρατιωτικού εξοπλισμού εκατοντάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων. Οι ΗΠΑ ίδρυσαν στρατιωτικές βάσεις σε όλη την περιοχή και επανειλημμένες αποτυχημένες επιχειρήσεις της CIA έχουν αφήσει τεράστιες προμήθειες στρατιωτικού εξοπλισμού στα χέρια των βίαιων εχθρών των ΗΠΑ και της Ευρώπης.
Πέντε αρχές
Όταν λοιπόν οι Δυτικοί ηγέτες ρωτούν τους Άραβες και άλλους (λαούς) στην περιοχή γιατί δεν μπορούν να κυβερνηθούν από μόνοι τους, πρέπει να είναι προετοιμασμένοι για την απάντηση: "Για έναν ολόκληρο αιώνα, οι επεμβάσεις σας έχουν υπονομεύσει τους δημοκρατικούς θεσμούς (με το να απορρίπτετε τα αποτελέσματα των εκλογών σε Αλγερία, Παλαιστίνη, Αίγυπτο κ.α.) Έχετε προκαλέσει και συντηρήσει επαναλαμβανόμενους και χρόνιους πολέμους, έχετε οπλίσει τους πιο βίαιους τζιχαντιστές για χάρη μιας κυνικής πλειοδοσίας και έχετε δημιουργήσει ένα πεδίο θανάτου που σήμερα εκτείνεται από το Mπαμάκο (της Νιγηρίας) έως την Καμπούλ".
Τι, λοιπόν, θα πρέπει να γίνει για προκύψει μια νέα Μέση Ανατολή; Θα ήθελα να προτείνω πέντε αρχές:
* Πρώτο, και πιο σημαντικό, οι ΗΠΑ θα πρέπει να τερματίσουν τις μυστικές επιχειρήσεις της CIA που στοχεύουν στην ανατροπή ή την αποσταθεροποίηση κυβερνήσεων, οπουδήποτε στον κόσμο. Η CIA δημιουργήθηκε το 1947 με δύο εντολές, μια θεμιτή (συλλογή πληροφοριών) και μια άλλη καταστροφική (μυστικές επιχειρήσεις για την ανατροπή των καθεστώτων που θεωρούνται "εχθρικά" προς τα συμφέροντα των ΗΠΑ). Ο πρόεδρος των ΗΠΑ μπορεί και πρέπει, με νομοθετικό διάταγμα, να σταματήσει τις μυστικές επιχειρήσεις της CIA - και έτσι να τερματίσει την κληρονομιά των παράπλευρων απωλειών και των μακελειών κυρίως στη Μέση Ανατολή.
* Δεύτερον, οι ΗΠΑ θα πρέπει να επιδιώξουν την επίτευξη των -θεμιτών ορισμένες φορές- στόχων της εξωτερικής πολιτικής τους στην Μέση Ανατολή μέσω του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών. Η παρούσα προσέγγιση της σύστασης καθοδηγούμενων από τις ΗΠΑ "συνασπισμών προθύμων" δεν έχει μόνο αποτύχει, έχει επίσης σημάνει ότι ακόμη και οι θεμιτοί στόχοι της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, όπως η συντριβή του Ισλαμικού Κράτους, έχουν μπλοκαριστεί από γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς.
Με τον ΟΗΕ
Οι ΗΠΑ θα κέρδιζαν πολλά με το να θέσουν τις πρωτοβουλίες της εξωτερικής πολιτικής τους υπό την δοκιμασία της ψηφοφορίας στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Όταν το Συμβούλιο Ασφαλείας απέρριψε τον πόλεμο στο Ιράκ το 2003, οι ΗΠΑ θα ήταν φρόνιμο να απείχαν από την εισβολή. Όταν η Ρωσία, μόνιμο μέλος του Συμβουλίου με δικαίωμα βέτο, αντιτάχθηκε στην υποστηριζόμενη από τις ΗΠΑ ανατροπή του προέδρου της Συρίας Μπασάρ αλ-Άσαντ, οι ΗΠΑ θα ήταν φρόνιμο να απέχουν από μυστικές επιχειρήσεις για να τον ανατρέψουν. Και τώρα, το σύνολο του Συμβουλίου Ασφαλείας θα συνασπιζόταν γύρω από ένα παγκόσμιο (αλλά όχι των ΗΠΑ) σχέδιο για την καταπολέμηση του Ισλαμικού Κράτους.
Τρίτον, οι ΗΠΑ και η Ευρώπη θα πρέπει να αποδεχθούν την πραγματικότητα ότι η δημοκρατία στη Μέση Ανατολή θα παράξει πολλές ισλαμικές νίκες από τις κάλπες. Πολλά από τα εκλεγμένα ισλαμικά καθεστώτα θα αποτύχουν, όπως συμβαίνει με όλες τις κυβερνήσεις που δεν αποδίδουν. Θα ανατραπούν στις επόμενες κάλπες, ή στους δρόμους ή ακόμα από τοπικούς στρατηγούς. Αλλά οι επαναλαμβανόμενες προσπάθειες της Βρετανίας, της Γαλλίας και των ΗΠΑ να κρατήσουν όλες τις ισλαμικές κυβερνήσεις εκτός εξουσίας, το μόνο που κάνουν είναι να μπλοκάρουν την πολιτική ωρίμανση της περιοχής, χωρίς στην πραγματικότητα να επιτυγχάνουν ή να προσφέρουν μακροχρόνια οφέλη.
* Τέταρτον, οι τοπικοί ηγέτες από το Σαχέλ στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή μέχρι την Κεντρική Ασία θα πρέπει να αναγνωρίσουν ότι η πιο σημαντική πρόκληση που αντιμετωπίζει ο ισλαμικός κόσμος σήμερα είναι η ποιότητα της εκπαίδευσης. Οι πολίτες της περιοχής βρίσκονται πολύ πίσω από τους μεσαίου εισόδηματος ομολόγους της στην επιστήμη, τα μαθηματικά, την τεχνολογική καινοτομία, την επιχειρηματικότητα, την ανάπτυξη των μικρών επιχειρήσεων, και (άρα) τη δημιουργία θέσεων εργασίας. Χωρίς εκπαίδευση υψηλής ποιότητας, υπάρχουν ελάχιστες προοπτικές για την οικονομική ευημερία και την πολιτική σταθερότητα οπουδήποτε.
Οι προκλήσεις
* Τέλος, η περιοχή θα πρέπει να ασχοληθεί με τις εξαιρετικές αδυναμίες της όσον αφορά την υποβάθμιση του περιβάλλοντος και την υπερβολική εξάρτησή της από τους υδρογονάνθρακες, ιδιαίτερα εν όψει της παγκόσμιας μετάβασης σε μορφές ενέργειας χαμηλών εκπομπών άνθρακα. Η μουσουλμανική περιοχή από τη Δυτική Αφρική προς την Κεντρική Ασία, είναι η μεγαλύτερη, πολυπληθέστερη ξηρά περιοχή του κόσμου, μια 5.000 μιλίων (8.000 χιλιομέτρων) λωρίδα λειψυδρίας, ερημοποίησης, ανόδου της θερμοκρασίας και επισιτιστικής ανασφάλειας.
Αυτές είναι οι πραγματικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Μέση Ανατολή. Η διαίρεση σουνιτών-σιιτών, το πολιτικό μέλλον του Άσαντ και οι δογματικές διαφορές είναι αναμφισβήτητα λιγότερο μακροπρόθεσμης σημασίας για την περιοχή από ότι η ακάλυπτη ανάγκη για ποιοτική εκπαίδευση, εργασιακές δεξιότητες, προηγμένες τεχνολογίες και αειφόρο ανάπτυξη. Οι πολλοί γενναίοι και προοδευτικοί στοχαστές στον ισλαμικό κόσμο θα πρέπει να βοηθήσουν να ξυπνήσουν οι κοινωνίες τους σε αυτήν την πραγματικότητα και άνθρωποι καλής θέλησης σε όλο τον κόσμο θα πρέπει να τους βοηθήσουν να το κάνουν μέσω της ειρηνικής συνεργασίας, του τερματισμού των αυτοκρατορικού στιλ πολέμων και της πρακτικής της πολιτικής χειραγώγησης.
* Ο Jeffrey D. Sachs είναι καθηγητής Αειφόρου Ανάπτυξης και Πολιτικής της Υγείας καθώς και διευθυντής του Ινστιτούτου Γης στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια. Είναι επίσης ο ειδικός σύμβουλος του γενικού γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών για τους Αναπτυξιακούς Στόχους της Χιλιετίας. Μεταξύ των βιβλίων του περιλαμβάνονται "Το τέλος της φτώχειας", "Κοινός πλούτος", και, το πιο πρόσφατο, "Η εποχή της αειφόρου ανάπτυξης".
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΕΛΛΗ ΖΩΤΟΥ
