Του Πολ Μέισον*
Είχαμε εκατέρωθεν ρήσεις, στις οποίες κακόγουστες διασημότητες και φανταχτεροί τύποι με κουστούμια αντάλλαξαν κοινοτοπίες για την Ευρώπη. Τώρα θα τις έχουμε και γραπτές: ο Ντέιβιντ Κάμερον δέχεται πιέσεις να καταγράψει τις απαιτήσεις του πριν οι λοιπές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αρχίσουν τις διαπραγματεύσεις μαζί του. Όλα αυτά δε εν μέσω προετοιμασιών για ένα δημοψήφισμα του οποίου η ημερομηνία δεν έχει καθοριστεί.
Η καταγραφή είναι θεμιτή - και πολύ σπάνια λαμβάνει χώρα στη διεθνή διπλωματία. Το τι νομίζετε ότι πάει στραβά με την Ε.Ε., και το τι θέλετε να γίνει θα ποικίλλει κάθε φορά ανάλογα με το πού ζείτε στη Βρετανία, την τάξη στην οποία ανήκετε, την ηλικία και τα ιδανικά σας. Το ζήτημά μου είναι ότι αν όλοι το κάναμε αυτό, καταγράφαμε, δηλαδή, και φορτώναμε τα αποτελέσματα σε κάποια τεράστια βάση δεδομένων, θα αναδυόταν και το πραγματικό πρόβλημα που αφορά την Ευρώπη. Πρόκειται για την εξουσία - και την έλλειψη δημοκρατικού ελέγχου επί αυτής.
Δεν είμαι κατ' αρχάς αντίθετος με την Ε.Ε. Αλλά την πρώτη φορά που πρέπει κανείς να πάει μ' ένα τηλεοπτικό συνεργείο στις σκάλες και στα τούνελ στο κτήριο Schuman στις Βρυξέλλες, κάτω από το εχθρικό βλέμμα των ενόπλων μπάτσων του Βελγίου, θα αρχίσει να συνειδητοποιεί πόσο άνισα μοιρασμένη είναι η εξουσία σε αυτό το ημιυπερκράτος. Η αρχιτεκτονική της εξουσίας στις Βρυξέλλες είναι απρόσωπη: φαίνεται να ενσαρκώνει τη βούληση να διαλύει τις πολιτικές παραδόσεις σε έναν μονόλιθο.
Το τεράστιο μέγεθος των κέντρων λήψης αποφάσεων της Ε.Ε. τα καθιστά επιρρεπή σε μόνο δύο είδη επιρροής: πολυεθνικές εταιρείες και παν-εθνικά βιομηχανικά λόμπι. Αυτό σημαίνει ότι, για τις επιχειρήσεις, είναι σχεδόν αδύνατο να τα βάλουν με την Ευρώπη αν δεν είναι υπερμεγέθεις, ή αν δεν είναι έτοιμες να θυσιάσουν τα συμφέροντά τους σε μια επιμέρους ατζέντα, η οποία με τη σειρά της θα διαμεσολαβεί σε στρώσεις πρωτοκόλλου. Για τους μεμονωμένους πολίτες, τα πράγματα είναι χειρότερα. Η μόνη πραγματική δύναμη που μπορεί να επηρεάσει τις τεράστιες γραφειοκρατικές δομές της Ευρώπης πρέπει να εκφράζεται μέσα από ένα από τα δύο κανάλια: τη βρετανική κυβέρνηση και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. Η Κομισιόν δεν είναι υπόλογη στο Ευρωκοινοβούλιο και η ΕΚΤ φαίνεται να λογοδοτεί μόνο στην Άνγκελα Μέρκελ.
Δομικές αστοχίες
Πέρυσι, όταν σε δύο περιπτώσεις δοκιμάστηκε, η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη απέτυχε. Οι επικριτές λένε ότι η Ελλάδα έπεσε θύμα της ΕΚΤ, η οποία ωστόσο έπρεπε να την κρατήσει φερέγγυα. Δεν υπήρξε δημοκρατική νομιμοποίηση. Τα πολλά εκατομμύρια ανθρώπων που είδαν το hashtag #ThisIsACoup δεν είχαν κανέναν τρόπο να επηρεάσουν -ούτε και έμμεσα- τις δράσεις τής Κομισιόν και της ΕΚΤ. Στη συνέχεια, όσο οι πρόσφυγες από τη Συρία, και πέραν αυτής, έρεαν μέσα από τα Βαλκάνια, κατέρρευσαν δύο βασικά στοιχεία της νομικής αρχιτεκτονικής της Ε.Ε.: η συμφωνία Σέγκεν, που εγγυάται την ελεύθερη μετακίνηση ανάμεσα σε ορισμένα κεντρικά κράτη, ανεστάλη. Και η συνθήκη Δουβλίνο ΙΙΙ, που εξαναγκάζει την απέλαση των μεταναστών στην πρώτη χώρα εισόδου τους στην Ε.Ε., επίσης αγνοήθηκε.
Είναι δύσκολο να αποφύγεις το συμπέρασμα: η Ευρώπη καθίσταται μια ήπειρος όπου η ισχύς μετρά περισσότερο από τον νόμο. Η Γερμανία εξανάγκασε την Ελλάδα να δεχθεί ένα πρόγραμμα που θα καταστρέψει την οικονομία της και θα αποψιλώσει την κρατική περιουσία της στα επόμενα 50 χρόνια. Μισό εκατομμύριο άνθρωποι (από τη Συρία) εξαναγκάστηκαν να οδηγηθούν στα σύνορα με έναν τρόπο που οποιουδήποτε είδους ρητορική ενάντια στη μετανάστευση δεν θα μπορούσε να τους σταματήσει. Αυτό είναι εξαιρετικό για εκείνους, αλλά όχι και για τους χιλιάδες μετανάστες της υποσαχάριας Αφρικής, που παγιδεύτηκαν σε βίαια στρατόπεδα στη βόρεια Αφρική. Πρέπει να οδηγηθούν εκεί απλά και μόνο επειδή δεν έχουν τη δύναμη να κάνουν ό,τι έκαναν οι Σύριοι. Επιχειρήσεις και πολιτικοί έχουν αρχίσει και καταλαβαίνουν ότι στην Ευρώπη η ισχύς είναι το δίκιο. Η πολυεθνική Uber, που έχει απαγορευτεί στην Ισπανία και έχουν ξηλωθεί τα γραφεία της τρεις φορές στην Ολλανδία, πρόσφατα κηρύχθηκε νόμιμη στη Βρετανία.
Το να θέτει κανείς αξιώσεις, λοιπόν, για ένα νέο επιχειρηματικό μοντέλο και μετά να εξετάζει αν είναι νόμιμο μοιάζει να δημιουργεί μια νέα κανονικότητα. Στην Ευρώπη το αποτέλεσμα φαίνεται έωλο. Τόσο οι δράσεις όσο και οι αντιδράσεις αναδεικνύουν κάτι που οι κινεζικές τοπικές αρχές ξέρουν ήδη: όταν η εκτελεστική εξουσία είναι μακριά και ο νόμος σε λήθαργο, η αυθαίρετη επιδίωξη του ατομικού συμφέροντος είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος δράσης.
Δικαίωμα στο βέτο...
Για το λόμπι όσων θέλουν να μείνει η Βρετανία στην Ε.Ε., στην πορεία προς το δημοψήφισμα, το ισχυρότερο επιχείρημα θα είναι η έλλειψη πραγματικών εναλλακτικών. Σίγουρα, ας κάνουμε 50 διμερείς εμπορικές συμφωνίες και ας πουλήσουμε τις υποδομές μας στην Κίνα - μη νομίζετε όμως ότι αυτό θα σημάνει την επιστροφή του στάτους της υπερδύναμης για το Ηνωμένο Βασίλειο. Θα σημάνει το αντίθετο, όσο θα ξεπουλάμε τις διπλωματικές μας θέσεις και την ατζέντα μας για τα ανθρώπινα δικαιώματα στο όνομα των επενδυτικών συμφωνιών και της ενεργειακής ασφάλειας. Αλλά το επιχείρημα "όλα είναι καλά και οι επικριτές είναι απλά εθνικιστές" δεν στέκει εξίσου. Όπως το ευρώ καταστρέφει τις οικονομίες της νοτιότερης Ευρώπης, οι θεσμοί της Ε.Ε. μπορεί να καταστρέψουν την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη.
Οι δικές μου γραπτές απαιτήσεις θα εστίαζαν στην ανισορροπία δυνάμεων και την τάση αυθαίρετης χρήσης της. Προκειμένου να νομιμοποιηθεί η Ε.Ε., ακόμη και ως αδύναμη δομή, η νομοθετική εξουσία της πρέπει να ελέγχει την εκτελεστική. Κράτος δικαίου δεν σημαίνει ταχεία ένδικα μέσα και εκ των προτέρων συμμόρφωση: το ευρωπαϊκό δίκαιο όμως δεν μπορεί να είναι ούτε ταχύ ούτε ενδυναμωμένο χωρίς ακριβή αναδρομική δικαιοσύνη. Η τάση τής ΕΚΤ να προβαίνει σε πολιτικοποιημένες και αυθαίρετες ενέργειες δεν είναι απλώς ένα πρόβλημα για τις χώρες του ευρώ, αλλά συνολικό. Τέλος, η εξουσία για την είσοδο νέων μελών πρέπει να έγκειται στους υπάρχοντες πληθυσμούς. Το λογότυπο της Ε.Ε. είναι στο διαβατήριό μου: πριν τα σύνορα της εν λόγω ένωσης επεκταθούν στο Ιράκ (μέσω Τουρκίας) ή στην εμπόλεμη ζώνη του Ντόνετσκ (μέσω της Ουκρανίας), θα ήθελα όχι μόνο μια ψηφοφορία, αλλά και το δικαίωμα του βέτο.
Τράπεζες και ελίτ
Αυτό το πρόβλημα της εξουσίας είναι τόσο μεγάλο, που οι δύο πλευρές στο δημοψήφισμα έχουν έννομο συμφέρον να το αγνοήσουν. Ακόμα και αν αποχωρήσουμε από την Ε.Ε., θα εξακολουθεί να είναι πρόβλημα για τη Βρετανία το να υπάρχει μια ανισορροπία ισχύος μεταξύ ατόμων και θεσμών στο εσωτερικό της Ένωσης. Οι φιλοευρωπαϊκές δυνάμεις φαίνονται πρόθυμες να δεχθούν μια αλλαγή τόσο μεγάλη, που θα αφήσει γενιές Ευρωπαίων να ζουν κάτω από μια ημιδημοκρατία. Η πραγματική δύναμη, εν τω μεταξύ, βρίσκεται στις μεγάλες επιχειρήσεις, τις τράπεζες και τις ελίτ.
Και ιδού το παράδοξο: παρά τη συγκέντρωση εξουσίας στην κορυφή, η Ε.Ε. δεν έχει τη βούληση να λειτουργήσει σκόπιμα στο πολυπολικό παγκόσμιο σύστημα. Πάνω - κάτω ξέρουμε τι θέλουν οι ΗΠΑ. Τα ξέρουμε και για την Κίνα και τη Ρωσία. Ρωτήστε όμως τι θέλει η Ευρώπη -στην Ουκρανία, τη Συρία ή στον Αρκτικό Κύκλο- και θα πάρετε για απάντηση ένα λευκό χαρτί. Σε έναν πολυπολικό κόσμο, του οποίου οι χαώδεις ζώνες εκτείνονται, τα αποτελεσματικά κράτη με καθαρούς διπλωματικούς στόχους και κόκκινες γραμμές είναι αυτά που μετράνε.
Δημοσιεύθηκε στην "Guardian" στις 18.10.2015.
Μετάφραση: ΜΙΝΑ ΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΥ
