Του Μιχάλη ΤΡΙΚΚΑ
Ακόμη και το όνομά του οφείλεται σε ένα "βέβηλο" αστείο. Χλευάζοντας τον εθνικό θρήνο για τον θάνατο του Σαρλ ντε Γκολ τον Νοέμβριο του 1970, το περιοδικό Χαρακίρι κυκλοφόρησε με ένα πρωτοσέλιδο που συνέδεε την είδηση με ένα πολύνεκρο ατύχημα, οκτώ μέρες νωρίτερα, σε νυχτερινό κέντρο: "Τραγικός χορός στο Κολομπέ (το χωριό που πέθανε ο ντε Γκολ): απολογισμός ένας νεκρός!" έγραφε.
Το αστείο δεν άρεσε, όπως ήταν επόμενο, στην συντηρητική κυβέρνηση Πομπιντού που αμέσως διέταξε την απαγόρευση του περιοδικού. Για να την παρακάμψει, η θρυλική ομάδα των Μπερνιέ, Καβανά, Ρεζέ, Βολίνσκι και Καμπού, που είχε εκδώσει το Χαρακίρι μια δεκαετία νωρίτερα, μετονόμασε το έντυπο σε Charlie Hebdo. Το σατιρικό περιοδικό υποτίθεται ότι πήρε το όνομά του από τον Τσάρλι Μπράουν, κεντρικό χαρακτήρα της αμερικανικής σειρά κόμις Peanuts. Όλοι ωστόσο γνώριζαν ότι ο Εβδομαδιαίος Σαρλί αναφερόταν ουσιαστικά στον μακαρίτη Ντε Γκολ.
Το περιοδικό ακολούθησε πιστά τον δρόμο που είχε ανοίξει το Χαρακίρι. Αιρετικό, αντικομφορμιστικό και σκόπιμα προκλητικό, έβγαζε τη γλώσσα σε κάθε μορφή εξουσίας και καθωσπρεπισμού αρνούμενο να σεβαστεί οποιοδήποτε ταμπού ή να θέσει όρια στη σάτιρά του. Όταν ένας προσβεβλημένος αναγνώστης το χαρακτήρισε "βλακώδες και μοχθηρό" σε επιστολή του προς τη συντακτική ομάδα, εκείνη το θεώρησε κάτι σαν παράσημο, με αποτέλεσμα το σλόγκαν να βρει αμέσως θέση δίπλα στον τίτλο του περιοδικού, όπου και παραμένει μέχρι σήμερα.
Οι καιροί όμως αλλάζουν και μαζί τους και τα έντυπα. Το Charlie Hebdo μετατράπηκε σταδιακά σε ένα είδος θεσμού του γαλλικού τύπου και τελικά έχασε τόσο την αιχμηρότητα του όσο και το αναγνωστικό του κοινό. Διόλου τυχαία ο πρώτος του κύκλος έκλεισε την ίδια εποχή που η γαλλική Δεξιά αποχαιρετούσε την εξουσία με την εκλογή του Φρανσουά Μιτεράν στην προεδρία.
Η ανάσταση και ο προφήτης
Δέκα χρόνια μετά, το καλοκαίρι του 1992, μια μερίδα από την ιδρυτική συντακτική ομάδα αποφάσισε να προχωρήσει στην επανέκδοση του περιοδικού. Το πρώτο τεύχος πούλησε 100.000 αντίτυπα, ωστόσο η κυκλοφορία έπεσε αισθητά στη συνέχεια, με αποτέλεσμα το περιοδικό να αντιμετωπίζει συχνά προβλήματα επιβίωσης.
Κάπου εκεί όμως ανακάλυψε τη σωτηρία στο πρόσωπο του Μωάμεθ. Τον Φεβρουάριο του 2006, το Charlie Hebdo αποφάσισε να αναδημοσιεύσει τα 12 σκίτσα του δανέζικου περιοδικού Jyllands - Posten που ήδη είχαν προκαλέσει θύελλα αντιδράσεων στον μουσουλμανικό κόσμο καθώς αναπαριστούσαν και μάλιστα με ιδιαίτερα "ασεβή" τρόπο τη μορφή του προφήτη. "Είναι δύσκολο να λατρεύεσαι από μαλάκες" έλεγε ένας δακρυσμένος Μωάμεθ στο εξώφυλλο.
Η κυκλοφορία του περιοδικού εκτινάχτηκε. Το αρχικό τιράζ των 160.000 αντιτύπων ξεπούλησε μέσα σε λίγες ώρες, με άλλα τόσα αντίτυπα να τυπώνονται το απόγευμα της ίδιας ημέρας. Ο τότε Γάλλος πρόεδρος Ζακ Σιράκ παρενέβη καταδικάζοντας "την ανοιχτή πρόκληση" ενώ πολλές οργανώσεις μουσουλμάνων υπέβαλαν μήνυση κατηγορώντας το περιοδικό για ρατσισμό.
"Ρατσισμός είναι να θεωρεί κανείς ότι δεν μπορούν να καταλάβουν ένα αστείο" υποστήριξε ο συνήγορος του εκδότη Φιλίπ Βαλ στη δίκη του 2007. Από την πλευρά τους, οι μουσουλμανικές οργανώσεις επέμειναν: "Δύο από αυτές τις καρικατούρες συνδέουν τους μουσουλμάνους με τους ισλαμιστές τρομοκράτες. Αυτό έχει όνομα και αποκαλείται ρατσισμός" σημείωσαν. Την υποστήριξή τους στο Charlie Hebdo παρείχαν δύο πολιτικοί που σε μερικά χρόνια έμελλε να εκλεγούν πρόεδροι, ο Νικολά Σαρκοζί και ο Φρανσουά Ολάντ, κάτι μάλλον ελάχιστα τιμητικό για το "βλακώδες και μοχθηρό" έντυπο.
Το δικαστήριο έκανε τελικά δεκτά τα επιχειρήματα της υπεράσπισης, ότι τα δύο από τα τρία σκίτσα δεν επετίθεντο στο Ισλάμ αλλά στην ισλαμική τρομοκρατία, ενώ το τρίτο, που παρουσίαζε τον Μωάμεθ με μια βόμβα στο τουρμπάνι του, θα έπρεπε να γίνει κατανοητό στο πλαίσιο ενός σατιρικού περιοδικού που επιτίθεται στον θρησκευτικό φονταμενταλισμό.
Μέχρι τότε αρκετοί άνθρωποι είχαν χάσει τη ζωή τους σε διαδηλώσεις σε διάφορες χώρες του αραβικού και μουσουλμανικού κόσμου, ενώ για πρώτη φορά ξεκίνησε δημόσιος διάλογος για το κατά πόσον τα σκίτσα ήταν η αποθέωση της ελευθερίας της έκφρασης ή απλώς ένα ακόμη κήρυγμα μίσους σε βάρος μια θρησκευτικής ομάδας που όχι μόνο είχε γίνει αντικείμενο διώξεων στις περισσότερες χώρες της Δύσης μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου αλλά θεωρούσε, όχι και τόσο αβάσιμα, πως δέχεται βάναυση επίθεση από τους σύγχρονους "σταυροφόρους".
Ο προσφιλής μουλάς
Ο άνεμος αμφισβήτησης του Μάη του 68 είχε πάψει προ πολλού να φυσά και κυριαρχούσε ο παγερός χιονιάς του "πολέμου κατά της τρομοκρατίας". Ωστόσο ούτε η Φαλούτζα, ούτε η Γάζα, ούτε το Γκουαντάναμο και το Αμπου Γκράιμπ στάθηκαν αρκετά για τους συνεχιστές του Charlie Ηebdo ώστε να διερωτηθούν αν η σάτιρα έχει το ίδιο αποτέλεσμα όταν ασκείται σε βάρος της εξουσίας και σε βάρος κάποιων θυμάτων της - στην προκειμένη περίπτωση των μουσουλμάνων σε όλο τον κόσμο και όχι φυσικά των μισαλλόδοξων τζιχαντιστών.
Το περιοδικό είχε βρει το τελευταίο ταμπού και τους τελευταίους ανθρώπους στον πλανήτη που πραγματικά θίγονταν και σοκάρονταν από τα αστεία του. Και η ενασχόληση μαζί τους αποδείχτηκε τόσο προσοδοφόρα ώστε οι φονταμενταλιστές του Ισλάμ να μετατραπούν σταδιακά στον προσφιλέστερο στόχο του. Ήταν όμως πολεμική με πολλές παράπλευρες απώλειες. "Ο Μωάμεθ δεν είναι ιερός για μένα... Ζω κάτω από το γαλλικό δίκαιο, όχι το δίκαιο του Κορανίου" δήλωσε το 2012 στο Ασοσιέιτεντ Πρες ο εκδότης, Στεφάν Σαρμπονιέ.
Και όλα αυτά σε μια Γαλλία που είχε δει τα παρισινά προάστια να καίγονται από περιθωριοποιημένους νεαρούς Άραβες τον Φθινόπωρο του 2005 και το ακροδεξιό Εθνικό Μέτωπο της Μαρίν Λεπέν να προελαύνει σταθερά αναδεικνύοντας την ισλαμική απειλή σε ένα από τα βασικότερα όπλα του. Το 2011 το περιοδικό, με αφορμή τη νίκη των ισλαμιστών στις εκλογές της Τυνησίας, "μετονομάστηκε" προσωρινά σε Charia Hebdo (από τον ισλαμικό νόμο σαρία). "Εκατό μαστιγώματα αν δεν πεθάνετε στα γέλια" απειλούσε ο ιμάμης του εξωφύλλου.
Ο κύκλος των προκλήσεων και των αντιποίνων από τους φανατικούς ισλαμιστές είχε πια παγιωθεί. Η μια πλευρά φαινόταν να χρειάζεται την άλλη. Όταν η χοντροκομμένη προπαγανδιστική ταινία Η αθωότητα των μουσουλμάνων ξεσήκωσε και πάλι θύελλα διαμαρτυριών σε πολλές χώρες, το περιοδικό έσπευσε να επωφεληθεί από τον ντόρο δημοσιεύοντας νέα σκίτσα του Μωάμεθ, αυτή τη φορά γυμνού. Ακόμη και το τελευταίο τεύχος του περιοδικού ήταν αφιερωμένο στο τελευταίο βιβλίο του Μισέλ Ουελμπέκ, σατιρική δυστοπία μιας ισλαμικής Γαλλίας.
Τίποτε φυσικά δεν μπορεί να δικαιολογήσει την ασύλληπτη βαρβαρότητα της Τετάρτης. Δώδεκα άνθρωποι του Τύπου έχασαν τη ζωή τους από μισαλλόδοξους φονιάδες, που οραματίζονται την επιστροφή της ανθρωπότητας στην πιο σκοτεινή εκδοχή του Μεσαίωνα. Ωστόσο, στην προσπάθειά του να τους αντιπαρατεθεί, το περιοδικό γύρισε και το ίδιο την πλάτη σε πολλές από τις αξίες του Διαφωτισμού, τον οποίο όλοι επικαλούνται αυτές τις ημέρες.
Δεν ήταν μόνο η απάρνηση -αν όχι ο ανελέητος χλευασμός- των ανίσχυρων, που η σάτιρα υποτίθεται ότι υπερασπίζεται απέναντι στην εξουσία, και η ταύτιση του περιοδικού με μια δημοκρατία που εκπολιτίζει με βομβαρδισμούς. Ήταν κυρίως η ίδια η απόρριψη του ορθού λόγου που πάνω από όλα πρέσβευε ο Διαφωτισμός.
Γιατί πώς αλλιώς μπορεί να ερμηνεύσει κανείς τη συνεχή τροφοδότηση ενός γνώριμου φαύλου κύκλου με μοναδικό στόχο τον εντυπωσιασμό και το κέρδος: Προκλήσεις και κλιμακούμενα αντίποινα, αύξηση των μέτρων ασφαλείας, μεγαλύτερη περιθωριοποίηση για τους νεαρούς μουσουλμάνους των γαλλικών προαστίων και, τελικά, αύξηση της απήχησης των τζιχαντιστών και επέκταση του σκοταδιστικού σύμπαντός τους.
Και αυτή η "σύγκρουση των πολιτισμών" δεν έχει μόνο μουσουλμάνους ως παράπλευρες απώλειες. Η ανάδειξη των 12 θυμάτων του ισλαμικού φονταμενταλισμού σε "μάρτυρες" μιας νικηφόρας προεκλογικής καμπάνιας του Εθνικού Μετώπου είναι μια εξέλιξη τόσο σουρεαλιστική και βέβηλη που μάλλον δύσκολα θα έβρισκε θέση ακόμη και στα εξώφυλλα του Charlie Hebdo. Παρ' όλα αυτά είναι πια εξαιρετικά πιθανή.
