Του Μιχάλη ΤΡΙΚΚΑ
Αν και μικρό σε μέγεθος, το Χονγκ Κονγκ είναι η πόλη των δισεκατομμυριούχων. Σε σχέση με τον συνολικό πληθυσμό, διαθέτει τους περισσότερους στον κόσμο: 40 σε σύνολο 7 εκατομμυρίων. Διαθέτει όμως και μια τεράστια στρατιά από αστέγους, φτωχούς στα όρια της εξαθλίωσης και ανέργους, καθώς χαρακτηρίζεται από τις βαθύτερες κοινωνικές ανισότητες στον ανεπτυγμένο κόσμο. Κάτω από αυτό το πρίσμα, οι επίμονες διαδηλώσεις στο Χονγκ Κονγκ δεν είναι τόσο μια "ασιατική άνοιξη" κατά του αυταρχισμού όσο ένας αγώνας για κοινωνική δικαιοσύνη.
Οι κάτοικοι του Χονγκ Κονγκ δεν έχουν ψηφίσει ποτέ στη ζωή τους. Δεν υπήρχαν εκλογές όσο η χώρα ήταν βρετανική αποικία και η Κίνα θεώρησε καλό να διατηρήσει την παράδοση στα 17 χρόνια της δικής της κυριαρχίας. Τον Αύγουστο, το Πεκίνο αποφάσισε ότι ο λαός του Χονγκ Κονγκ θα μπορούσε μεν να εκλέξει την τοπική πολιτική ηγεσία του, αλλά στην προεκλογική εκστρατεία θα συμμετείχαν υποψήφιοι που θα είχαν προηγουμένως εξασφαλίσει την έγκρισή του.
Η έκταση των διαδηλώσεων που ξέσπασαν την προηγούμενη εβδομάδα, η κοινωνική τους σύνθεση και δυναμική αποκάλυψε τις κοινωνικές εντάσεις που υπέβοσκαν εδώ και δεκαετίες. Η New York Times, που κατά τα άλλα αναπαρήγαγε τα στερεότυπα περί εξέγερσης υπέρ της δημοκρατίας, αναγνώρισε ότι εκείνοι που ασφυκτιούν περισσότερο σήμερα δεν είναι οι φοιτητές και οι διανοούμενοι που απαρτίζουν κυρίως το κίνημα Occupy Central, αλλά νέοι άνεργοι που αγωνίζονται εδώ και χρόνια "να βρουν καλοπληρωμένες δουλειές στον τοπικό κατασκευαστικό τομέα που διαλύθηκε, την ώρα που η βιομηχανία υπηρεσιών προσλαμβάνει κατοίκους της ηπειρωτικής Κίνας".
Ακολουθώντας τη γνωστή συνταγή, οι βιομηχανίες εγκατέλειψαν το Χονγκ Κονγκ μετά το τέλος της αποικιοκρατίας το 1997, αναζητώντας φτηνότερο εργατικό δυναμικό στη νότια Κίνα. Ο κατασκευαστικός τομέας της χώρας, που κάποτε τροφοδοτούσε την παγκόσμια αγορά με ηλεκτρονικά, κατέρρευσε. Οι βιομηχανικοί εργάτες μειώθηκαν από ένα εκατομμύριο τη δεκαετία του '80 σε 20.000 το 2013. Την ίδια στιγμή, ο τραπεζικός και χρηματοοικονομικός τομέας γνώριζε μια απρόσμενη άνθηση, καθώς το Χονγκ Κονγκ έγινε ο βασικός σύνδεσμος για επενδύσεις στο εξωτερικό και το εσωτερικό της Κίνας. Τα δύο τρίτα των ξένων επενδύσεων που έγιναν πέρσι στην ασιατική υπερδύναμη πέρασαν από το Χονγκ Κονγκ.
Όλα αυτά είχαν εκρηκτικό αντίκτυπο σε μια ήδη βαθύτατα πολωμένη κοινωνία. Οι καλοπληρωμένες δουλειές στη βιομηχανία έγιναν περιστασιακές θέσεις εργασίας στον τομέα των υπηρεσιών - κυρίως στην τουριστική βιομηχανία, που αναπτύχθηκε χάρη στη σταθερή εισροή εκδρομέων από την ηπειρωτική Κίνα. Μαζί με τους τουρίστες ήρθε και η πλήρης "κινεζοποίηση" των εργασιακών σχέσεων: το Χονγκ Κονγκ δεν διαθέτει σήμερα ούτε συλλογικές συμβάσεις, ούτε επιδόματα ανεργίας ούτε καν συντάξεις.
Παρά τη ραγδαία πτώση των πραγματικών μισθών, το κόστος ζωής εκτινάχτηκε στα ύψη εξαιτίας της εκρηκτικής ανάπτυξης της αγοράς ακινήτων και του περιορισμένου μεγέθους της χώρας. Το Χογνκ Κονγκ διαθέτει τα ακριβότερα ακίνητα στον κόσμο, φανταχτερούς ουρανοξύστες για τους πλούσιους και "διαμερίσματα - κλουβιά" για το 20%, που σήμερα ζει κάτω από το όριο της φτώχειας.
Τα "διαμερίσματα-κλουβιά" -όρος που υιοθετήθηκε τόσο από τους ενοίκους όσο και από τους καθωσπρέπει μεσίτες- άρχισαν σταδιακά να γίνονται όλο και μικρότερα, μέχρι που η τοπική αγορά ακινήτων αποφάσισε να προσφέρει στην παγκόσμια οικονομία το νέο προϊόν της, που αμέσως πήρε το μακάβριο, αλλά διόλου παραπλανητικό όνομα "διαμερίσματα-φέρετρα".
Ο ενοικιαστής ενός "φερέτρου" πληρώνει νοίκι που ισοδυναμεί με 150 ευρώ τον μήνα. Με βάση την αντιστοιχία τιμής και τετραγωνικών πληρώνει δηλαδή όσο και οι επισκέπτες ενός πεντάστερου ξενοδοχείου. Και πληρώνει για να κοιμηθεί σε ένα στενόμακρο κουτί από κάρτμπορντ ή λαμαρίνα που στοιβάζεται πάνω σε άλλα. Κοινωνικοί λειτουργοί στο Χονγκ Κονγκ αναφέρουν ότι δεν είναι ασυνήθιστο να υπάρχουν 30 τέτοια κουτιά σε ένα διαμέρισμα, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν ανακαλυφτεί ακόμη και 100 ενοικιαστές φερέτρων σε έναν χώρο.
Με αυτά τα δεδομένα, ποιον μπορεί να εκπλήσσει η ανάδυση ενός δυναμικού κινήματος διαμαρτυρίας; Όπως και τα προηγούμενα κινήματα των πλατειών, η "εξέγερση της ομπρέλας" (ονομάστηκε έτσι από το μοναδικό όπλο που διέθεταν οι διαδηλωτές όταν χτυπήθηκαν βάναυσα από την αστυνομία στις 28 Σεπτεμβρίου) στερείται οργάνωσης, προγράμματος ή ηγεσίας, παρά τις εναγώνιες προσπάθειες των φιλοδυτικών κομμάτων να ταυτιστούν μαζί του.
Το αίτημα για εκλογική αυτονομία φαίνεται να αντανακλά περισσότερο την αγωνία της τοπικής οικονομικής ελίτ, που φοβάται ότι η ολοκληρωτική ενσωμάτωση στην Κίνα θα στερήσει από τον χρηματοπιστωτικό τομέα το ανταγωνιστικό του πλεονέκτημα στην ασιατική αγορά. Άλλωστε, τον περασμένο Απρίλιο 70 στελέχη επιχειρήσεων που αυτοπροσδιορίζονταν ως "χρηματοοικονομικός βραχίονας" του κινήματος Occupy Central (το οποίο προϋπήρχε κατά πολύ των σημερινών κινητοποιήσεων, χωρίς ποτέ να έχει καταλάβει ούτε τετραγωνικό μέτρο) ζητούσαν ελεύθερες εκλογές με αφοπλιστικά επιχειρήματα. "Αν μακροπρόθεσμα θέλεις να διατηρήσεις ένα τραπεζικό και χρηματοοικονομικό κέντρο στο Χονγκ Κονγκ, πρέπει να διασφαλίσεις ένα υγιές σύστημα και πλαίσιο για να το προστατεύσεις" σημείωναν.
Τι σκέφτεται όμως για όλα αυτά το Πεκίνο; Μέχρι στιγμής η κινεζική ηγεσία τηρεί στάση αναμονής, ποντάροντας στη σταδιακή εξασθένιση των κινητοποιήσεων. Δεν λείπουν όμως και οι προειδοποιητικές βολές, με τη Λαϊκή Ημερησία να αποκαλεί την ηγεσία του φιλοδυτικού Πανδημοκρατικού Κόμματος ως "συμμορία που νοσταλγεί την αποικιοκρατία και έχει εμμονή με τη δυτική δημοκρατία" και να σημειώνει ότι η κλιμάκωση των κινητοποιήσεων θα οδηγήσει "αναπόφευκτα" σε δυναμική αντίδραση.
Παρά τη φαινομενική αταραξία του, το Πεκίνο ανησυχεί βαθύτατα, καθώς οι κινητοποιήσεις θα μπορούσαν κάποια στιγμή να βρουν μιμητές και στην ηπειρωτική Κίνα, όπου οι κοινωνικές συνθήκες δεν διαφέρουν πια και τόσο πολύ. Ενδεικτικός της ανησυχίας ήταν και ο τρόπος με τον οποίο τα κρατικά ΜΜΕ λογόκριναν την προηγούμενη εβδομάδα δημοσιεύματα στον Τύπο και στο Ίντερνετ σχετικά με τις συνεχιζόμενες διαδηλώσεις. Είναι μια ανησυχία κάθε άλλο παρά αβάσιμη, καθώς, παρά τις ιδιομορφίες του Χονγκ Κονγκ, είναι οι πρώτες κινητοποιήσεις με τέτοια ένταση και διάρκεια που λαμβάνουν χώρα σε κινεζικό έδαφος μετά το Τιέν Αν Μεν.
