Ο Γιώργος Σεβαστίκογλου, ο σκηνοθέτης, ήταν σύζυγος της Άλκης Ζέη. Γνωρίστηκαν στην Κατοχή και την αντίσταση. Στο Με μολύβι φάμπερ νούμερο 2 (εκδ. Μεταίχμιο), διαβάζουμε για την σχέση της εξ απαλών ονύχων με τη γραφή, την εμπλοκή της με τη μεγάλη ιστορία της Ελλάδας και πώς ο Σεβαστίκογλου τη γνωρίζει στον στενό φίλο και συνεργάτη του στο θέατρο, Κάρολο Κουν. Του ζητούσε ο Κουν -μέσα στη φωτιά της αντίστασης- να μεταφράζει θεατρικά κείμενα απαραίτητα για την εκπαίδευση των σπουδαστών του.
Ο Κουν επέμενε για το Η ζωή μου στην Τέχνη του Ρώσου Κωνσταντίν Στανισλάβσκι. Ο Σεβαστίκογλου το μετέφρασε από τα αγγλικά, αλλά το έργο (800 σελίδες) χάθηκε στις μετακινήσεις, στην εξορία....
Δεν στέκομαι στο βιβλίο του Στανισλάβσκι, γνωστό σε όσους κάνουν θέατρο -σπουδή στο αίσθημα, την αλήθεια και πώς μεταβιβάζεται επί σκηνής, πώς γίνεται μέθοδος σε τελευταία ανάλυση-, αλλά στο πάθος του δασκάλου, του Κουν, να το κοινοποιήσει ευρύτερα, στη σημασία της μετάφρασης για την οικείωση με τη σπουδαία δημιουργία, στο μόχθο του μεταφραστή σε δύσκολους καιρούς, στην προσέγγιση κειμένων οικουμενικής σημασίας. Κείμενα που αφορούν κάθε αναγνώστη που εσαεί μαθητεύει στον χώρο των κινημάτων και των εκφραστικών τρόπων της ανθρώπινης ψυχής.
Χαίρομαι λοιπόν με την επανέκδοση του βιβλίου του Αντονέν Αρτώ Το θέατρο και το είδωλό του (εκδ. Δωδώνη) σε μετάφραση Παύλου Μάτεσι. Μπορεί να αμφισβητούνται οι κανόνες και οι κατάλογοι των καλύτερων βιβλίων, το βιβλίο του Αρτώ περιλαμβάνεται στον κατάλογο της εφημερίδας Le Monde για τα 100 σημαντικότερα βιβλία του 20ού αιώνα. Ο Αρτώ -ο Αντωνάκης, με γονείς που είχαν ελληνική καταγωγή από τη Σμύρνη- υπήρξε ηθοποιός, ποιητής, σκηνοθέτης και θεωρητικός του θεάτρου. Εμπνεύστηκε το «θέατρο της σκληρότητας», που θα έκοβε τους δεσμούς με το λογοκρατούμενο θέατρο της Δύσης.
Έγραψε οραματιζόμενος ένα θέατρο που θα αποτελούσε ποίηση εν χώρω, θα ανέτρεπε την έννοια του κειμένου και της γλώσσας, θα αποκαθιστούσε το θέατρο στη θέση των αρχαίων τελετουργιών -σημαίνοντα ρόλο στις απόψεις του έχει η επίδραση από το τελετουργικό θέατρο του Μπαλί-, θα αντλούσε και θα εξέφραζε περιοχές από τα σκοτεινά βάθη του ανθρώπου, θα αξιοποιούσε νοηματοδοτώντας τα όλα τα δυνατά εκφραστικά μέσα.
Στην πράξη, οι προσπάθειές του για ένα νέο θέατρο απέτυχαν. Ο βίος του ταλαιπωρημένος. Κατά περιόδους έγκλειστος σε σανατόρια και ψυχιατρεία, υπεβλήθη πλειστάκις σε θεραπείες με κατασταλτικά και ηλεκροσόκ, πέθανε νέος. Έμειναν όμως τα κείμενα, που αποτελούν πηγή έμπνευσης για διανοητές και πέραν του θεάτρου, όπως η Σόνταγκ ή ο Ντεριντά. Το θέατρο και η πανούκλα, το θέατρο του Μπαλί, το θέατρο και η αλχημεία, είναι κάποια από αυτά που περιέχονται στον μικρό αυτό τόμο.
Στέκομαι λίγο στο «Το θέατρο και η πανούκλα». Αρχίζει με μια περιγραφή της επιδημίας πανούκλας που έπληξε τη Μασσαλία, στα 1720. Τα συμπτώματα του κακού, οι παράξενες σχέσεις της με τα βάθη της ανθρώπινης ψυχής, οι τρόποι της μετάδοσής της συσχετίζονται με τους τρόπους τους ανατρεπτικούς του θεάτρου, που μεταδίδεται ως πανδημία, αναστατώνοντας το κλειστό ανθρώπινο σύμπαν.
Σκέπτομαι την αναλογία με την «πανδημία» του μαιναδισμού, της λατρείας του Διονύσου, Θεού του Θεάτρου στην αρχαιότητα, που ανεξέλεγκτα καταλάμβανε με οργιαστικές εκδηλώσεις τους πιστούς του. Γι' αυτήν μιλά ο ελληνιστής Ντ' Ετιέν στη μελέτη του για τον Διόνυσο (εκδ. Αλεξάνδρεια).
Όχι στενά πραγματολογική, αλλά σημαίνουσα σύμπτωση, μια και το κείμενο του Αρτώ για την πανούκλα αρχίζει με μια αναφορά στα χρονικά της εποχής, θα ήταν να υπογραμμίσουμε ότι και η Μετανάστις του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη «έχει υπόθεσιν τον εν Μασσαλία ενσκήψαντα κατά το 1720 καταστρεπτικόν λοιμόν», διαβάζουμε στο σημείωμα της εφημερίδος Νεολόγος της Κωνσταντινουπόλεως, που το δημοσίευσε, στα 1879.
Info:
Αntonin Artaud, "To θέατρο και το είδωλό του",
εκδ. Δωδώνη, μτφ. Παύλος Μάτεσις
σελ. 163, τιμή: 14, 91 ευρώ
