Τα δημοψηφίσματα στην Ελβετία είναι κάτι εντελώς συνηθισμένο, η χώρα των τραπεζών, των ρολογιών και της σοκολάτας είναι η τελευταία που διατηρεί μια μορφή άμεσης δημοκρατίας στον πλανήτη. Σχεδόν ποτέ δεν ακούγεται κάτι γι' αυτά τα δημοψηφίσματα εκτός των ελβετικών συνόρων, παρά μόνο εάν πρόκειται για κάτι παράλογο για τον υπόλοιπο κόσμο - π.χ. η άρνηση, μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα, κάποιων καντονιών να αναγνωρίσουν δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες- ή για κάτι που έχει άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις στους μη Ελβετούς, όπως το δημοψήφισμα της περασμένης Κυριακής, που ακυρώνει την ελεύθερη μετακίνηση των εργαζομένων στην Ευρώπη.
Το 50,3% των Ελβετών αποφάνθηκε ότι ο νομοθέτης πρέπει να βάλει όριο στην ετήσια υποδοχή ξένων εργαζομένων από παντού, άρα και από τα κράτη - μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η πλειονότητα των μεταναστών στην Ελβετοί είναι υπήκοοι Γερμανίας, Γαλλίας, Πορτογαλίας και Ιταλίας, μάλιστα αρκετές χιλιάδες άνθρωποι εργάζονται στην Ελβετία και ζουν μόνιμα στη Γαλλία ή τη Γερμανία, κοντά στα σύνορα. Τις απαραίτητες υπογραφές για να γίνει το δημοψήφισμα τις μάζεψε η ελβετική Ακροδεξιά, το Ελβετικό Λαϊκό Κόμμα (SVP) του μεγαλοβιομηχάνου Κρίστοφ Μπλόχερ, ενώ για πρώτη φορά συνασπίστηκαν και έκαναν καμπάνια υπέρ του «όχι» όλα τα υπόλοιπα ελβετικά κόμματα, οι ενώσεις βιομηχάνων, τα συνδικάτα και το μεγαλύτερο μέρος της ελβετικής διανόησης. Παρ' όλα αυτά, ο Μπλόχερ νίκησε, κερδίζοντας μεν οριακά την πλειοψηφία στο σύνολο της χώρας, αλλά με πολύ μεγάλη άνεση στα γερμανόφωνα καντόνια και στο Τεσίν, στα σύνορα με την Ιταλία.
Να σημειωθεί ότι όσο περισσότερους μετανάστες είχε ένα καντόνι τόσο πιο μικρό ήταν το ποσοστό εκείνων που ήθελαν να μπει φρένο στη μετανάστευση. Επίσης, αρνητικά ψήφισε στο δημοψήφισμα η πλειονότητα των κατοίκων των αστικών κέντρων, ενώ όσο πιο απομονωμένο είναι ένα χωριό τόσο πιο πολλά ήταν τα «ναι» στην κάλπη. Αυτή τη στιγμή ο ένας στους τέσσερις κατοίκους της Ελβετίας είναι μετανάστης και δη «καλής ποιότητας»... κατά Δένδια. Χωρίς τους ξένους εργαζόμενους δεν θα λειτουργούσαν τα μισά νοσοκομεία, σχολεία και πανεπιστήμια στην Ελβετία, όχι μόνο επειδή θα τους έλειπαν οι νοσοκόμες και οι καθαρίστριες, αλλά διότι δεν θα είχαν χειρουργούς και καθηγητές. Επίσης χωρίς τους ξένους δεν θα υπήρχαν πάστορες στην ευαγγελική εκκλησία, εργοδηγοί και ερευνητές στη βιομηχανία, προσωπικό στις δημόσιες συγκοινωνίες και στον ελβετικό "ΟΣΕ". Επιπλέον, θα έλειπαν από τα δημόσια ταμεία τουλάχιστον 6,5 δισεκατομμύρια ελβετικά φράγκα το χρόνο σε φόρους και ασφαλιστικές εισφορές.
Η νίκη του φόβου
Γιατί, λοιπόν, οι Ελβετοί θέλουν να κλείσουν τα σύνορα τους; Η πρώτη κακία που έρχεται στο μυαλό του κοινού θνητού είναι ότι θέλουν τα λεφτά του έξω κόσμου στις τράπεζές τους, όσο βρόμικα κι αν είναι, αλλά όχι τους εργαζόμενους που τα βγάζουν με τον ιδρώτα τους...
Η κυρίαρχη ερμηνεία του αποτελέσματος του δημοψηφίσματος, πάντως, είναι ότι πρυτάνευσε ο φόβος των Ελβετών απέναντι στην απειλή της «αποξένωσης» μέσα στην ίδια τους τη χώρα και ο θυμός τους απέναντι στον έξω κόσμο, που επεμβαίνει όλο και περισσότερο στα εσωτερικά τους. Γι' αυτό και αγνόησαν επιδεικτικά τις υποχρεώσεις που έχουν αναλάβει έναντι των Ευρωπαίων γειτόνων τους, θέτοντας σε κίνδυνο και όλα τα πλεονεκτήματα που απολαμβάνουν από τις συμφωνίες τους με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Ελβετία μπορεί να αρνήθηκε στη δεκαετία του 1990 -πάλι διά δημοψηφίσματος- να ενταχθεί στην Ε.Ε., ωστόσο είναι πολλαπλώς συνδεδεμένη μαζί της και ανήκει στο χώρο της συμφωνίας του Σένγκεν. Τα προϊόντα της δεν πληρώνουν δασμούς, η γεωργία της επωφελείται από τα κοινοτικά προγράμματα, είναι ενταγμένη στο σύστημα ευρωπαϊκών μεταφορών και μπορεί να παίρνει μέρος στους διαγωνισμούς για τις δημόσιες προμήθειες στην Ε.Ε.- και βεβαίως δίπλα στο δικαίωμα της ελεύθερης μετακίνησης προσώπων απολαμβάνει και αυτό της ελεύθερης διακίνησης των εμπορικών συναλλαγών.
Ε.Ε.: Δεν γίνεται μονά - ζυγά δικά σας
Μόλις έγινε γνωστό το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος, τόσο η Κομισιόν όσο και οι κυβερνήσεις των κρατών - μελών της ΕΕ έγιναν έξαλλες με την Ελβετία. Ο ένας λόγος ήταν... συναισθηματικός. Για πρώτη φορά μια χώρα αντιμετώπισε τους Γερμανούς και τους Γάλλους, όπως οι ίδιοι αντιμετωπίζουν τους Τούρκους ή τους Άραβες μετανάστες -για να μη μιλήσουμε για τους Πακιστανούς ή τους Σομαλούς. Ο βασικός λόγος, όμως, ήταν ότι οι Ελβετοί παραβίασαν τις συμφωνίες τους, είπαν, με λίγα λόγια, ότι «εμείς θέλουμε την Ευρώπη μόνο στον βαθμό που μας συμφέρει».
Αμέσως μετά το πρώτο σοκ, οι Βρυξέλλες θύμισαν στη Βέρνη ότι υπάρχουν μια σειρά εκκρεμότητες στις διμερείς σχέσεις, π.χ. η συμμετοχή της Ελβετίας στην κοινοτική αγορά ενέργειας ή στο πρόγραμμα «Έρασμος» για τις ανταλλαγές φοιτητών. Οι άνθρωποι της ελβετικής βιομηχανίας αλλά και οι Ελβετοί καθηγητές και φοιτητές θα ήθελαν πολύ να υπογραφούν μια ώρα αρχύτερα αυτές οι συμφωνίες, ωστόσο οι χολωμένοι Ευρωπαίοι θα το καθυστερήσουν. Η πιθανότητα να μην τις υπογράψουν ποτέ είναι μάλλον μικρή, καθώς όλοι θα περιμένουν να δουν πώς θα υλοποιήσει νομοθετικά η Ελβετία την απόφαση του δημοψηφίσματος - κι έχει τρία χρόνια μπροστά της να το κάνει, αν και ενδέχεται να παρουσιάσει το σχέδιο νόμου μέχρι το τέλος της χρονιάς. Η εκτίμηση είναι ότι η μεν Ελβετία θα «μαγειρέψει» με τέτοιον τρόπο το νομοσχέδιο ώστε να μην παραβιάζει κατάφωρα -αλλά λίγο- το δικαίωμα της ελεύθερης μετακίνησης προσώπων, η δε Κομισιόν και τα κράτη - μέλη της Ε.Ε. θα βρουν έναν περίπλοκο τρόπο εξαιρέσεων και αστερίσκων, ώστε να μην αποκλείσουν την Ελβετία από το ευρωπαϊκό γίγνεσθαι. Όλα αυτά θα τα δούμε το νωρίτερο το 2015- κι ενδέχεται να περάσουν και απαρατήρητα, αφού θα έχει ξεχαστεί το χαστούκι του δημοψηφίσματος.
Οι πιέσεις των απ' έξω
Πάντως, το δημοψήφισμα θα είχε άλλη έκβαση, εάν γινόταν πέντε χρόνια νωρίτερα, όταν καμία ξένη κυβέρνηση δεν... παρενοχλούσε την Ελβετία για τις φιλόξενες και εχέμυθες τράπεζές της. Μόνο οι κοινοί θνητοί -πολλοί και εντός της Ελβετίας- θεωρούσαν απαράδεκτο να "παρκάρουν" στις τράπεζες της Ζυρίχης βρόμικα και αφορολόγητα λεφτά από όλο τον κόσμο. Στο τέλος της προηγούμενης δεκαετίας, όμως, οι Ηνωμένες Πολιτείες αποφάσισαν ότι... τέρμα τα μπερεκέτια και επέβαλαν στις ελβετικές τράπεζες να ενημερώνουν τις αμερικανικές αρχές για τους Αμερικανούς πελάτες τους. Το πέτυχαν δε με όπλο τον... εκβιασμό: όποια τράπεζα αρνηθεί να το κάνει δεν θα μπορεί να διατηρεί υποκαταστήματα ή να κάνει άλλες μπίζνες στις ΗΠΑ.
Αντίθετα, οι Ευρωπαίοι, αν και χάνουν δισεκατομμύρια κάθε χρόνο εξαιτίας της... κακής συνήθειας των πολιτών τους να "παρκάρουν" αφορολόγητα τα λεφτά τους στην Ελβετία, μέχρι τώρα απλώς απειλούσαν, ενίοτε και με... το ιππικό, τη Βέρνη (αυτά έλεγε ο τότε υπουργός Οικονομικών της Γερμανίας, Περ Στάινμπρικ), αλλά στην πράξη δεν έκαναν τίποτε περισσότερο από το να αγοράζουν... κλεμμένα CD. Παρ' όλα αυτά, η εντύπωση που σχημάτισε η πλειονότητα των Ελβετών ήταν ότι και οι Ευρωπαίοι -κυρίως οι ενοχλητικοί Γερμανοί- πιέζουν για την κατάργηση του ιερού τραπεζικού απορρήτου, θέλουν να επιβάλουν στους Ελβετούς πώς θα λειτουργούν. Δεν είναι τυχαίο ότι τα περισσότερα «ναι» στο δημοψήφισμα έπεσαν στις κάλπες των γερμανόφωνων καντονιών, που νιώθουν να απειλούνται από την αλαζονεία της μεγάλης γειτόνισσας.
