Ένα μεγάλο αφιέρωμα στον Αντρέι Ταρκόφσκι, με το σύνολο του έργου του, θα παρουσιάσει φέτος το 29ο Πανόραμα Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου, που κάνει πρεμιέρα στις 17 Νοεμβρίου στις αίθουσες «Τριανόν» και «Ααβόρα».
Γεννημένος το 1932, γιος του ποιητή Αρσένι Ταρκόφσκι, σπουδάζει μουσική, ζωγραφική, γλυπτική και αραβικά, ενώ για ένα διάστημα εργάστηκε ως γεωλόγος σε ερευνητική αποστολή στη Σιβηρία. Το 1956 θα γραφτεί στην κινηματογραφική Ακαδημία VGIK της Μόσχας, με καθηγητή τον σπουδαίο σκηνοθέτη Μιχαήλ Ρομ. Στις τελικές εξετάσεις, παρουσιάζει την πτυχιακή του ταινία «Ο βιολιστής και ο οδοστρωτήρας», διάρκειας 46 λεπτών (1960).
Με την πρώτη του ταινία μεγάλου μήκους θα κερδίσει τη διεθνή αναγνώριση: Πρόκειται για τα «Παιδικά χρόνια του Ιβάν» (1962), που θα κερδίσουν τα βραβεία καλύτερης ταινίας και καλύτερης σκηνοθεσίας στο κινηματογραφικό Φεστιβάλ της Βενετίας. Ηρωας της ταινίας ο 12χρονος Ιβάν, που θα βρεθεί στον στρόβιλο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, καθώς η οικογένειά του σκοτώθηκε από τους Γερμανούς κι εκείνος κάνει ό,τι μπορεί για να συμμετάσχει στην πολεμική προσπάθεια... Ο Ζαν Πολ Σαρτρ είχε δηλώσει πως είναι «η πιο όμορφη ταινία που είχε δει ποτέ» στη ζωή του... Επόμενη σκηνοθετική δουλειά του Ταρκόφσκι ήταν η ταινία «Αντρέι Ρουμπλιόφ» (1966), που μας μεταφέρει στη Ρωσία του 15ου αιώνα, όπου ο αγιογράφος Θεοφάνης ο Έλληνας συναντά τον μοναχό Αντρέι Ρουμπλιόφ... Η ταινία αντιμετωπίστηκε με φοβερή δυσπιστία από το σοβιετικό καθεστώς, παραμένοντας «στο ράφι» μέχρι το 1971. Εκείνη ακριβώς τη χρονιά ο Ταρκόφσκι γυρίζει την επόμενη ταινία του, το «Σολάρις», που βασίζεται στο ομότιτλο μυθιστόρημα του Στανισλάβ Λεμ. Εδώ ο Ταρκόφσι «παντρεύει» το σινεμά του φανταστικού με ένα έντονα μεταφυσικό στοιχείο, που κυριαρχεί εντελώς στο έργο του τα επόμενα χρόνια. «Ο καθρέφτης» (1974) είναι μια ιλιγγιώδης καταβύθιση στον εσωτερικό κόσμο της μνήμης, με εικόνες-θραύσματα της παιδικής ηλικίας, της μητέρας, του πολέμου, της πίκρας της απώλειας... Το 1979 γυρίζει το «Στάλκερ», που περιγράφει την πορεία τριών ατόμων μέσα σε ένα απόκοσμο τοπίο που αποκαλείται «ζώνη» αναζητώντας το ιδιαίτερο σημείο που, όπως λέγεται, εκεί εκπληρώνονται όλες οι ανθρώπινες επιθυμίες...
Στο βιβλίο του «Σμιλεύοντας το χρόνο», ο Ταρκόφσκι γράφει: «Δεν με ενδιαφέρει η ανάπτυξη της πλοκής, η αλυσίδα των γεγονότων. Από ταινία σε ταινία αισθάνομαι ολοένα και λιγότερο την ανάγκη τους. Με ενδιαφέρει πάντα ο εσωτερικός κόσμος του ανθρώπου... Με ενδιαφέρει ο άνθρωπος, γιατί κλείνει μέσα του ολόκληρο σύμπαν. Για να μπορέσω να αναπτύξω την ιδέα, το νόημα της ανθρώπινης ζωής, δεν υπάρχει λόγος να απλώσω πίσω της έναν πίνακα φορτωμένο συμβάντα».
Στις αρχές της δεκαετίας του '80 ο Ταρκόφσκι ταξιδεύει στην Ιταλία, όπου τελικά θα γυρίσει τη «Νοσταλγία». πρώτη σκηνοθετική δουλειά του εκτός Ρωσίας. Στην ταινία, ένας Ρώσος ποιητής, ο Αντρέι, βρίσκεται στην Ιταλία για να κάνει μια έρευνα σχετικά με το ταξίδι κάποιου Ρώσου καλλιτέχνη του 18ου αιώνα, ο οποίος, παρά τη φήμη του στη Δύση, επέστρεψε τελικά στο χωριό του στη Ρωσία για να αυτοκτονήσει... Ο Αντρέι συνοδεύεται από μια όμορφη Ιταλίδα μεταφράστρια. Βασανίζεται από το συναίσθημα της νοσταλγίας, καθώς ακολουθεί τα ιστορικά ίχνη του συμπατριώτη του. Θα βρεθεί σε μια σχεδόν απόκοσμη λουτρόπολη, όπου στην κοντινή εκκλησία γυναίκες προσεύχονται για να κάνουν παιδί. Συναντά τον σαλό της περιοχής ονόματι Ντομένικο, που παρακαλεί τον Ρώσο να κάνει αντί γι' αυτόν κάτι που ο ίδιος δεν μπορεί, να διασχίσει την ιαματική πισίνα με ένα αναμμένο κερί, από τη μια άκρη ώς την άλλη... Ο Ντομένικο, στην πιο καθηλωτική σκηνή της ταινίας, αυτοπυρπολείται σε δημόσιο χώρο, σαν μια καταγγελία για την παρακμή του σύγχρονου πολιτισμού και το γεγονός αυτό πείθει τον Ρώσο να εκπληρώσει το "τάμα"... «Η νοσταλγία», λέει ο Ταρκόφσκι, «είναι ένα πλήρες συναίσθημα, ολοκληρωτικό. Και μπορεί κανείς να αισθάνεται νοσταλγία μένοντας στη χώρα του, κοντά στους δικούς του. Η νοσταλγία είναι και ο πόνος να μην μπορείς να μεταδώσεις την πνευματικότητά σου σε άλλους».
Μετά τη «Νοσταλγία» ο Ταρκόφσκι θα αρνηθεί να επιστρέψει στη Σοβιετική ένωση, και το 1986 θα γυρίσει στη Σουηδία τη «Θυσία», το κύκνειο άσμα του: Ένα αγόρι θα μάθει την ημέρα των γενεθλίων του πως η ανθρωπότητα βρίσκεται κοντά σε ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα... Η ταινία κερδίζει τέσσερα βραβεία στο Φεστιβάλ των Καννών αλλά ο Ταρκόφσκι θα πεθάνει την ίδια χρονιά στο Παρίσι, χτυπημένος από τον καρκίνο.
Το έργο του Ταρκόφσκι καθορίζεται από έντονα προσωπικά και μεταφυσικά στοιχεία, με επιρροές από τη λογοτεχνία αλλά και τη ζωγραφική. Αργοί ρυθμοί, εικόνες εξαιρετικής αισθητικής και μακράς διάρκειας πλάνα είναι ορισμένα από τα κύρια χαρακτηριστικά των ταινιών του. Σταδιακά ανέπτυξε μία προσωπική θεωρία γύρω από τον κινηματογράφο, που την ονόμασε «γλυπτική μέσα στο χρόνο». Σύμφωνα με αυτή, ένας από τους κύριους στόχους του κινηματογράφου είναι η καταγραφή της ανθρώπινης, βιωματικής εμπειρίας του χρόνου.
Ο ίδιος δεν θεωρούσε τα έργα του συμβολικά, δηλώνοντας χαρακτηριστικά: ''Είμαι εχθρός των συμβόλων. Είναι μια πολύ στενή έννοια, αν θεωρήσουμε ότι ένα σύμβολο υπάρχει μονάχα με σκοπό την αποκρυπτογράφησή του. Μια καλλιτεχνική εικόνα δεν χρειάζεται αποκρυπτογράφηση, είναι ένα ισοδύναμο του κόσμου που μας περιβάλλει. Η βροχή στο «Σολάρις» δεν είναι σύμβολο, είναι απλά μια βροχή που στη συγκεκριμένη στιγμή έχει μια ιδιαίτερη σημασία για τον ήρωα. Δεν συμβολίζει τίποτε, απλά εκφράζει... Είναι μια καλλιτεχνική αλληλουχία εικόνων... Ποτέ μην προσπαθήσετε να μεταφέρετε μια ιδέα στους θεατές. Είναι μία άχαρη και παράλογη εργασία. Δείξτε τους τη ζωή και θα βρουν μέσα τους τα εργαλεία για να την αξιολογήσουν και να την εκτιμήσουν».
Στις ταινίες του Ταρκόφσκι επανέρχονται διαρκώς σαν "μοτίβα" η διάχυτη παρουσία του νερού, η χρήση ιδιότυπων ήχων αντί για μουσική, οι καθοριστικές σιωπές και οι νεκροί χρόνοι... Αλλά ταυτόχρονα, όπως έχει πει ο ίδιος, «Η αντιπαράθεση υπάρχει πάντα στις ταινίες μου... Οι κεντρικοί χαρακτήρες είναι σχεδόν πάντα αδύναμοι άνθρωποι, η δύναμη των οποίων προέρχεται από την αδυναμία τους. Πάντα υπάρχει σύγκρουση μεταξύ ατόμου και κοινωνίας. Οπου δεν υπάρχουν ανθρώπινες σχέσεις, δεν υπάρχουν και διαμάχες. Με ενδιαφέρει να δουλεύω με χαρακτήρες η σχέση των οποίων με την κοινωνία διέπεται από το στοιχείο της σύγκρουσης. Έχουν έντονη σχέση με την πραγματικότητα που τους περιβάλλει και εξαιτίας αυτού φαίνεται να καταλήγουν σε σύγκρουση με τον περίγυρο. Θέλω να ακολουθώ τέτοιους ανθρώπους για να ανακαλύπτω πώς λύνουν τα προβλήματα τους: θα κρυφτούν ή θα μείνουν αληθινοί στους εαυτούς τους; Κατά μία έννοια, κάποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι αυτό το θέμα αποτελεί την πηγή της δραματουργίας μου».
«Η εμπειρία της Δύσης», έχει γράψει ο Ταρκόφσκι, «έδειξε ότι η ελευθερία δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένη. Αν ο άνθρωπος τη θεωρήσει δεδομένη δεν θα μπορέσει ποτέ να αλλάξει τη ζωή του προς το καλύτερο. Χρειάζεται ένας διαρκής αγώνας για να την κατακτήσει κανείς, με σθεναρή ηθική προσπάθεια. Κανείς δεν μπορεί να επιδιώξει να σωθεί μόνος του, αφού δεν ζούμε σε ένα έρημο και άδειο σύμπαν. Κάθε μεμονωμένη ζωή και κάθε ατομική πράξη έχουν σημασία για τη συνολική διαδρομή του ανθρώπινου είδους.
* Το 29ο Πανόραμα Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου θα παρουσιάσει όλες τις μεγάλου μήκους ταινίες του σπουδαίου Ρώσου δημιουργού, τις οποίες θα προλογίσουν κριτικοί - μέλη της ΠΕΚΚ. Το αφιέρωμα θα συνοδευτεί από ειδική έκδοση για το έργο του.
