Με αξιόλογες σπουδές Θεατρολογίας στο ενεργητικό του, όλα προμήνυαν πως ο 39χρονος σήμερα Αλέξανδρος Ευκλείδης θα ακολουθούσε μια πανεπιστημιακή σταδιοδρομία δασκάλου και ερευνητή. Όπως παραδέχεται και ο ίδιος, η σκηνοθεσία ήταν ένα "πάρεργο, στο περιθώριο της ακαδημαϊκής δραστηριότητας". Όπως όμως συχνά συμβαίνει και στην όπερα, η πορεία των πραγμάτων απεδείχθη διαφορετική...
Συνέντευξη στον Σπύρο Κακουριώτη
Η αγάπη του για το μουσικό θέατρο τον έσπρωξε στη συνεργασία με οργανισμούς όπως το Φεστιβάλ Αθηνών, το Μέγαρο Μουσικής και η Όπερα Θεσσαλονίκης, η Neukoellner Oper του Βερολίνου και, βέβαια, «Οι όπερες των ζητιάνων», όπου έδωσε την εξαιρετικά πρωτότυπη ανάγνωση της όπερας του Βέρντι, με το Yassou Aida. Μολονότι έχει καταπιαστεί με έργα τόσο του κλασικού ρεπερτορίου όσο και του 20ού αιώνα, δείχνει μια ιδιαίτερη "εμμονή" στην οπερέτα, έχοντας ήδη ανεβάσει έργα όπως ο Βαφτιστικός και η Κόρη της καταιγίδος του Θεόφραστου Σακελλαρίδη.
Έχοντας από φέτος μόνιμη συνεργασία με την Εθνική Λυρική Σκηνή, παρουσιάζει από χθες στο θέατρο Ολύμπια τη δική του ανάγνωση ενός "κατεξοχήν έργου αναφοράς", της Νυχτερίδας του Γιόχαν Στράους του νεότερου, τη δράση της οποίας τοποθετεί τη... νύχτα πριν το πραξικόπημα των συνταγματαρχών!
Με την ευκαιρία αυτή, μιλώντας μαζί του σε κάποιο διάλειμμα της προετοιμασίας, ενώ στη σκηνή του θεάτρου γίνονταν οι τελευταίες πυρετώδεις προσαρμογές των σκηνικών, αναρωτηθήκαμε γιατί αυτή η εμμονή στην οπερέτα. "Ο λόγος είναι διπλός: Αφενός είναι αποτέλεσμα της αποκαλυπτικής επαφής μου με την παραγωγή του ελληνικού μουσικού θεάτρου του Μεσοπολέμου, η οποία ανατρέπει πλήρως τα σχήματα μέσα από τα οποία έχουμε μάθει να βλέπουμε τις παραστατικές τέχνες στην Ελλάδα" μας λέει. "Αφετέρου πιστεύω πως η οπερέτα είναι ένα είδος που μου ταιριάζει ιδιοσυγκρασιακά. Έχω μια εγγενή κλίση προς το ελαφρό! Προς την υπονόμευση, τον κυνισμό, την ειρωνεία..." λέει γελώντας. "Ακριβώς επειδή η οπερέτα αναφέρεται στο εδώ και τώρα, είναι ένα είδος του παρόντος χρόνου, αποτελεί ένα κατά βάσιν ανοιχτό πεδίο, που πάνω του μπορείς να προβάλεις μια δευτερογενή και παράλληλη αφήγηση. Αυτή είναι η προσωπική μου γνώμη, άλλοι μπορεί να διαφωνούν".
* Αν η οπερέτα μιλά για το "εδώ και τώρα", γιατί τότε γυρνάτε στη νύχτα της 20ής Απριλίου 1967;
Ίσως γιατί το φάντασμά της είναι περισσότερο παρά ποτέ παρόν! Η προσέγγισή μου είναι μάλλον παιγνιώδης παρά διαγγελματική, ωστόσο το φάσμα μιας μέρας που σηκωνόμαστε και βλέπουμε τη ζωή μας να αλλάζει άρδην είναι εξαιρετικά υπαρκτό γύρω μας. Πάντως, αυτή η μεταφορά προέκυψε από κάποιες συνειρμικές σκέψεις, από μια αυθαίρετη κατά βάσιν επιλογή.
* Το θεωρείτε "πραξικόπημα - οπερέτα";
Ήταν μια κίνηση που υπό κανονικές συνθήκες είχε κάθε εχέγγυο αποτυχίας -κι όμως, πέτυχε! Ξεκίνησε με όρους φαρσοκωμωδίας και τελείωσε ως τραγωδία. Αυτό το βρίσκω εξαιρετικά οπερετικό από μία άποψη... Πάντως πρόκειται για εποχή που ελάχιστα την έχουμε εκμεταλλευτεί καλλιτεχνικά. Αν εξαιρέσεις τη Λούφα και παραλλαγή του Περάκη και δυο-τρεις νοσταλγικού τύπου επιστροφές, ελάχιστες είναι οι αναφορές στη στιγμή της 21ης Απριλίου. Η επιστροφή σε αυτήν έχει λοιπόν και ένα στοιχείο συλλογικής αυτοσυνειδησίας. Καθώς η όπερα έχει ένα ιδιαίτερο συμβολικό βάρος και η εκ νέου ανάγνωση ιστορικών στιγμών στις όπερες είναι μια συνήθης διαδικασία, πιστεύω πως ο διάλογος με στιγμές και τόπους της ελληνικής ιστορίας είναι και νόμιμος και καίριος.
* Το λυρικό θέατρο είναι ένα πρόσφορο εργαλείο αυτοσυνειδησίας, πιστεύετε;
Υπάρχουν πάρα πολλά έργα που θα μπορούσε κανείς να τα αναγνώσει μέσα από αυτό το πρίσμα. Τα έργα των Ελλήνων συνθετών του 19ου και των αρχών του 20ού αι. για την Ελληνική Επανάσταση θα ήταν εξαιρετικό υλικό για να συνομιλήσουμε συλλογικά για τα ζητήματα της εθνικής μας συγκρότησης. Η όπερα είναι κατεξοχήν χώρος που μπορεί να το κάνει αυτό, γιατί σε επίπεδο συμβολικών αναπαραστάσεων καταφέρνει να εκπέμπει μηνύματα εξαιρετικά μεγάλης ενέργειας. Εξ ου και τα έργα ρεπερτορίου στην πλειονότητά τους είχαν μεγάλα πολιτικά μηνύματα. Αυτό με τα χρόνια το ξεχνάμε, χάνουμε το γενικό πλαίσιο και δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε τις προσωπικές μοίρες των ηρώων. Αυτό αποξενώνει το μη ειδικό κοινό. Παράλληλα, προκύπτουν αισθητικά προβλήματα που η ιστορία της οπερατικής παραγωγής έχει καλύψει κυρίως μέσα από τον απολίτικο αισθητισμό.
* Θεωρείτε πως μια προσέγγιση σαν τη δική σας "χωράει" στην ΕΛΣ;
Ένας θεσμικός χώρος είναι τόσο ανοιχτός ή κλειστός όσο οι άνθρωποι που τον διαχειρίζονται. Μια παράσταση σαν κι αυτή είναι εφικτή σήμερα χάρη και στην ευρύτητα πνεύματος του καλλιτεχνικού διευθυντή. Ένα θέατρο όπως η ΕΛΣ οφείλει να μην έχει εμμονές.
* Τοποθετείτε την ανάγνωσή σας στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου...
Το έργο γράφτηκε σε μια ιστορική στιγμή αρκετά παρόμοια με τη σημερινή. Το 1873 η Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία γνωρίζει μια μεγάλη οικονομική κρίση, από την οποία βγαίνει εξαιρετικά τραυματισμένη και σύντομα διαλύεται. Η Νυχτερίδα χαρακτηρίζεται από εξαιρετικά μεγάλη μελαγχολία και πολιτικές εντάσεις. Η επιλογή του νεαρού και επικίνδυνου Ρώσου πρίγκιπα έχει να κάνει με τις πολύ προβληματικές σχέσεις της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας με τη Ρωσία. Αντίστοιχα, η δική μου εκδοχή του Ορλόφσκι δεν θα μπορούσε παρά να είναι ένας Σοβιετικός διπλωμάτης, το αντίπαλο δέος της κυρίαρχης τότε αμερικανοκρατούμενης πολιτικής σκηνής. Αυτή η φανταστική ιστορία οδηγεί στο πάρτι της δεύτερης πράξης, όπου συναντώνται εκπρόσωποι των δύο αντιπάλων στρατοπέδων, όπου ο Ορλόφσκι θέλει να επιδείξει τα επιτεύγματα του μεγάλου έθνους του, που είναι το διαστημικό πρόγραμμα, στο οποίο τότε η ΕΣΣΔ προπορεύεται.
* Πιστεύετε, λοιπόν, πως η Νυχτερίδα έχει κάτι να πει στον σημερινό θεατή;
Στο μουσικό θέατρο, ακόμη και τώρα, ο βασικός τρόπος να ερμηνεύουμε την αντοχή των έργων στο χρόνο είναι να λέμε: «χαζή υπόθεση, σπουδαία μουσική». Αυτό δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Οι ίδιοι οι συνθέτες που έγραφαν όπερες και όχι απόλυτη μουσική έγραφαν θέατρο για την εποχή τους, που εμπεριείχε πολλά επίπεδα ανάγνωσης. Αν το σκηνικό κομμάτι τους πάλιωσε πιο γρήγορα από το μουσικό, αυτό έχει να κάνει με τη φύση των παραστατικών τεχνών. Χρέος μου ως σκηνοθέτη είναι να επανενεργοποιήσω τα έργα στο σύνολό τους και όχι επιλεκτικά.
* Δεν φοβάστε τις προσδοκίες κάποιων για μια "νοσταλγική" αντιμετώπιση του έργου;
Η ουσία της οπερέτας αντίκειται στη νοσταλγία, αλλά, όπως πολύ συχνά συμβαίνει, κατέληξε να είναι το κατεξοχήν νοσταλγικό είδος. Βασική μου επιδίωξη είναι να αφαιρέσω το πέπλο της νοσταλγίας.
info
Η ΝΥΧΤΕΡΙΔΑ του Γιόχαν Στράους του νεότερου. Σκηνοθεσία: Αλέξανδρος Ευκλείδης. Μετάφραση: Δημήτρης Δημόπουλος. Σκηνικά: Σωτήρης Στέλιος. Κοστούμια: Αλεξία Θεοδωράκη. Χορογραφία: Μαρία Κουσουνή. Μουσική διεύθυνση: Μιχάλης Οικονόμου, Ζωή Τσόκανου, Ανδρέας Πυλαρινός. ΘΕΑΤΡΟ ΟΛΥΜΠΙΑ (22-23, 26, 28/2, 1, 5, 7-8/3, 23-25/4 4, 7, 14/5).
