Τον Αύγουστο του 1965, μέσα στην κρίσιμη δεκαετία των μεγάλων φοιτητικών κινημάτων, ο Πέτερ Βάις (1916-1982) ολοκληρώνει το έργο του, ενώ ακόμη εξελίσσεται στη Φραγκφούρτη η «Δίκη του Άουσβιτς» με τον «άχρωμο» επίσημο τίτλο: «Ποινική διαδικασία εναντίον του Ρόμπερτ Μούλκα και άλλων». Ήταν η πρώτη μεγάλη δίκη που διεξήγαγε η δικαιοσύνη της τότε Δυτικής Γερμανίας, υπό την πίεση της διεθνούς κοινής γνώμης, εναντίον ναζιστών εγκληματιών, αξιωματούχων του Άουσβιτς, που μέχρι τότε ζούσαν και εργάζονταν ελεύθεροι στο έδαφός της.
Ο Βάις παρακολούθησε τη δίκη, επισκέφθηκε το Άουσβιτς και έγραψε αυτό το συγκλονιστικό έργο - ντοκουμέντο, την «Ανάκριση», βασισμένο στα απομαγνητοφωνημένα πρακτικά της δίκης, με τις σπαρακτικές καταθέσεις των επιζώντων μαρτύρων και με τις ωμές, κυνικές απολογίες των αμετανόητων κατηγορουμένων. Πρόκειται για ένα κείμενο «εσαεί» που πρέπει να παίζεται ξανά και ξανά. ΄Επειδή, όπως όλοι ξέρουμε καλά, ο κίνδυνος δεν πέρασε, ο ναζισμός δεν έχει νικηθεί οριστικά και οι παραφυάδες του ξαναφυτρώνουν μέσα στη ρημαγμένη Ευρώπη της οικονομικής αλλά κυρίως ανθρωπιστικής κρίσης που τη μαστίζει. Στην Ελλάδα ανέβηκε για πρώτη φορά στη «Νέα Σκηνή» του Εθνικού Θεάτρου το 1983, σε μετάφραση του Πέτρου Μάρκαρη και σκηνοθεσία του Νίκου Περέλη.
Σήμερα δίνεται στο Θέατρο «Τζένη Καρέζη», σε δραματουργική απόδοση και σκηνοθεσία του Σταύρου Τσακίρη, με τον Κώστα Καζάκο και με ένα επιτελείο λαμπρών παλαιών ή νεότερων ηθοποιών.
Πρόκειται για μια παράσταση που συνδυάζει τέλεια την αισθητική και την ηθική πληρότητα. Στη δική μας, άλλωστε, αντίληψη για την τέχνη, αυτά τα δύο συνυπήρχαν πάντα. Κορυφαίο παράδειγμα ο Σολωμός. «Η τέχνη για την τέχνη» και τα φτερουγίσματα της «καθαρής ποίησης» δεν φτούρησαν για πολύ σε εμάς. Ανέκαθεν η υψηλή μαχόμενη τέχνη μας ήταν (ευτυχώς) μια «ελεύθερη πολιορκημένη». Ουδέποτε αποκόπηκε από τα κοινωνικά συμφραζόμενα ούτε κατέφυγε σε γυάλινους πύργους.
Παίρνοντας αυτόν τον δρόμο, και χωρίς περιττά στολίσματα, η σκηνοθεσία του Σταύρου Τσακίρη ακολουθεί μια οιονεί σολωμική φόρμα «με ανοιχτά και άγρυπνα μάτια ψυχής», που εκπέμπει «αγγελικό και μαύρο φως». Αόρατος αφηγητής και «σκηνοθέτης» της Ιστορίας γίνεται ένας «Διονύσιος Ιερομόναχος», που με την αμεσότητα της αλήθειας του, χωρίς ενδιάμεσους σταθμούς, καρφώνει το «φίδι» στο κεφάλι.
Η διδασκαλία και η απόδοση των ρόλων (δεν πρόκειται για ρόλους που απαιτούν «μίμηση», αλλά για ένσαρκες αλήθειες) είναι ολοκληρωμένη. Ο Κώστας Καζάκος, υπόδειγμα λιτότητας. Η απέριττη Εύα Κοταμανίδου παρουσία «από τα παλιά». Ο Κωνσταντίνος Καζάκος εναργής εικόνα θολωμένου ανθρώπινου εσωτερικού τοπίου και η Τζένη Κόλλια ένα προφίλ ουσίας. Ο Παύλος Ορκόπουλος μεστός, ο Θόδωρος Γράμψας με εσωτερικό φωτισμό και ο Γιάννης Γούνας διαυγής. Η Μαρία Τζάνη, μια πολύ καλή νέα ηθοποιός με έντονη αύρα, ο Σπύρος Τσεκούρας, ο Κώστας Μπάρας, ο Ευθύμης Ξυπολιτάς, αποτυπώνουν ζωηρά. Ο ζωντανός «επίλογος» από τον Νίκο Μπογιόπουλο, ένα χρήσιμο πολιτικό μάθημα.
Τα σκηνικά και τα κοστούμια (Θάλεια Ιστικοπούλου) ευρηματικά, οι φωτισμοί του Θανάση Σταυρόπουλου λειτουργικοί και η μουσική επιμέλεια του σκηνοθέτη καθοριστική.
*
Οι λάτρεις του θεάτρου του Βασίλη Ζιώγα -και είναι πολλοί- μπορούν να γνωρίσουν στο «Μικρό Παλλάς» μια άλλη πλευρά της πολύπλευρης προσωπικότητάς του: τον ισάξιο πεζογράφο Ζιώγα. Μέσα από την παράσταση του αυτοβιογραφικού μυθιστορήματός του «Όπως τα κούρντισες Θε' μου», που διασκεύασε σε θεατρικό μονόλογο η κόρη του Ελένη (με τον αδόκιμο τίτλο «Το μυστικό της κυρίας Έλεν») παίζει η ίδια και σκηνοθετεί η Μαριάννα Κάλμπαρη.
Πρόκειται για μνήμες από τη ζωή της γιαγιάς της και του πατέρα της, που σταχυολόγησε η Ελένη Ζιώγα από το μυθιστόρημα, ιδωμένες μέσα από τη δική της οπτική γωνία. Ζωντανεύει η ιστορία τριών γενεών και συγχρόνως η ίδια η ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. Μια «αφήγηση συμβάντων» ιδωμένη από απόσταση, ψύχραιμα αλλά όχι ψυχρά, στην οποία πολλοί θα αναγνωρίσουν κομμάτια του εαυτού τους. Μια ενδιαφέρουσα παράσταση με ωραία σκηνικά - κοστούμια του Κωνσταντίνου Ζαμάνη και με τη χαρισματική μουσική της Ευανθίας Ρεμπούτσικα.
