Το «βιβλίο-καλλιτέχνημα» ή το «βιβλίο του καλλιτέχνη», όπως ευρύτερα αποκαλείται, αναπτύχθηκε πολύ προτού καθιερωθεί με τον όρο αυτό τη δεκαετία του ’70 σε είδος της τέχνης μέσα στο πλαίσιο της έκρηξης των κινημάτων της πρωτοπορίας του 20ού αιώνα, σε έναν ιδιαίτερο τόπο πειραματισμού και αυτονόμησης της έκφρασης. Εκεί όπου ο λόγος συναντά σε μια ισότιμη σχέση την εικόνα των πλαστικών τεχνών, διαρρηγνύοντας όχι μόνο τις παραδοσιακές δομές της εικονογράφησης, αλλά και τις ίδιες τις δομές του λόγου και της εικόνας. Προβαίνοντας ταυτόχρονα σε μια «αποειδίκευση» της έκφρασης και στην απαγκίστρωσή της από το παραδοσιακό σύστημα εκτύπωσης και μετάδοσής της. Όταν ο δημιουργός του «βιβλίου-έργου τέχνης» αναλαμβάνει ο ίδιος τη διαμόρφωση, το πλάσιμο, τον χρωματισμό της μορφής του και το χειρωνακτικό δέσιμό του.
Τον δρόμο άνοιξε ο Άγγλος ποιητής Ουίλιαμ Μπλέικ, φτιάχνοντας στα τέλη του 18ου αιώνα εξ ολοκλήρου μαζί με τη σύζυγό του Κάθριν τις ποιητικές συλλογές του με τις χρωματισμένες γκραβούρες του. Όμως η καθοριστική στροφή στην εξέλιξη του είδους επιτεύχθηκε με τα «αυτόγραφα βιβλία» των Ρώσων φουτουριστών και κονστρουκτιβιστών, με τα οποία θέλησαν να μεταφέρουν τα επαναστατικά μηνύματά τους με απαλλαγμένα από τα σημεία στίξης και το συντακτικό λόγια και με εικόνες, το 1913, έγραψαν τα μανιφέστα τους πάνω σε χαρτί ταπετσαρίας. Ορόσημο για τη μετατροπή του σε «εικαστικό αντικείμενο» θα μπορούσε να θεωρηθεί αναμφισβήτητα το «σουρεαλιστικό κουτί» του Ντισάν, όπου αυτός συνέλεξε δοκίμια και ξυλογραφίες του. Ενώ ιδιαίτερη θέση ώθηση έδωσαν το κομμένο από μια λωρίδα χαρτιού 2 μ. και κολλημένο σε 4 φύλλα «βιβλίο-καλλιτέχνημα» της εκπροσώπου του ορφισμού Σόνια Ντελονέ, αλλά και το μεταπολεμικό βιβλίο του μέλους της ομάδας του αφαιρετικού εξπρεσιονισμού CoBrA Άσγκερ Γιορν με το εξώφυλλο από γυαλόχαρτο.
Τα «Artist’s Books» (1979-2023) του Γιάννη Ψυχοπαίδη
Τα «Βιβλία-έργα τέχνης» του ζωγράφου-χαράκτη Γιάννη Ψυχοπαίδη που παρουσιάζονται στον εκθεσιακό χώρο της Ελληνοαμερικανικής Ένωσης φανερώνουν τη μακρόχρονη, επίμονη και ευλαβική ενασχόληση του δημιουργού τους με το είδος αυτό της Τέχνης. Δείχνουν με τη χρήση διαφορετικών υλικών και μέσων της έκφρασης την επιθυμία του Ψυχοπαίδη να δοκιμαστεί στην πρωτογενή και πολυσύνθετη δημιουργία τους. Χρησιμοποιώντας, όπως και στο υπόλοιπο εικαστικό του έργο, τη χαρακτική, τη ζωγραφική, το κολάζ, τα φτωχά, «ευρεθέντα αντικείμενα» της καθημερινότητάς μας, αλλά και την ίδια τη γραφή όχι μόνο των σκέψεών του για την Τέχνη και τα τεκταινόμενα γύρω του, των στίχων των ποιητών και τις εικόνες των ζωγράφων που τον σφράγισαν αλλά και αυτούσια. Τοποθετημένα πάνω σε ράφια κυρίως, σε μια εξαιρετική επιμέλεια της Λουίζας Καραπιδάκη, που αναδεικνύει τον ρυθμό και τις παύσεις της αφήγησης ως μεμονωμένα, άδετα έργα, γλυπτικά κουτιά ή ως αναπτυσσόμενες σελίδες των πνεόμενων από το ακορντεόν leporello, διηγούνται στον θεατή τους με τις παλλόμενες κηλίδες τους, τις βαθιές χαράξεις τους, την αποσπασματικότητα της διατύπωσής τους την προσωπική ιστορία του καλλιτέχνη, ιδωμένη πάντα μέσα στη μεγάλη Ιστορία των γεγονότων, στα Ιουλιανά και στους αγώνες των φοιτητών, στη Χούντα των συνταγματαρχών μέχρι το πρόσφατο χθες της πανδημίας και το σήμερα των κατατρεγμένων του συστήματος.
Χαρακτηριστική είναι η ρεαλιστικά αποδοσμένη μορφή του άστεγου που μας κοιτά με ένα βλέμμα απόμακρο ανάμεσα στα πλεγμένα αμήχανα ή αποφασιστικά δάχτυλα των εκπροσώπων της εξουσίας, δηλωτικά για τη δύναμη που ασκούν τα «σινιάλα» που μεταδίνονται με τα χέρια, όπως και τα αφαιρετικά αποδοσμένα γράμματα του αλφαβήτου που μας ταξιδεύουν όπως στα μικράτα μας. Καθηλωτικά τα πρόσωπα των εξορισμένων που προβάλλουν τον τρόμο τους, της «Ωραίας Αδιαφορίας», του «λόκνταουν» ή του «Ιού», δίνουν την αίσθηση ότι διαλύονται μέσα στην έκπληξη ή στην οδύνη γραμμένα με μια γραφή εξπρεσιονιστική ή χειρονομιακή που μεταδίνει το αίσθημα που όλοι μας βιώσαμε τις ημέρες του αναγκαστικού εγκλεισμού και του συμπτώματος της απάθειας για τα κοινά που ακολούθησε.
Ο Γιάννης Ψυχοπαίδης δηλώνει με τα μικρά, αισθαντικά, χειροποίητα και απτά «βιβλία-καλλιτεχνήματά του» την εποχή της κυριαρχίας της αδιαφόρετης πληροφορίας ως αυτόπτης μάρτυράς της ότι «αυτό είναι ο άνθρωπος».
Info:
Γιάννης Ψυχοπαίδης, «Artist’s Books» (1979-2023), επιμ. Λουΐζα Καραπιδάκη
Ελληνοαμερικανική Ένωση, Μασσαλίας 22
Διάρκεια έκθεσης: 14 Νοεμβρίου-22 Δεκεμβρίου 2023
Ωρες λειτουργίας: Δευτ.-Παρ. 12 μ.μ.-8 μ.μ., Σάβ. 10 π.μ.-2 μ.μ.
