Του αρέσει να παρατηρεί: εικόνες, ανθρώπους, εκφράσεις, χειρονομίες. Θυμάται ήχους, μυρωδιές, γιορτές, φιλικές συνάξεις στο σπίτι των γονιών του. Στο σπίτι του παππού και της γιαγιάς, τα καλοκαίρια, την προσοχή του τραβούσε ο ήχος κάποιου μονοκινητήριου αεροπλάνου που διέκοπτε την απόλυτη ησυχία. Ήχος βαθύς, σαν του τρεχούμενου νερού, σαν αυτόν που το έμβρυο ακούει στην κοιλιά της μάνας του. Ήχος που ηρεμεί.
Ανήσυχο πνεύμα
Η ανάγκη για δημιουργία τον οδηγεί διαρκώς σε νέα μονοπάτια. Ο ίδιος δεν θέλει να μιλά για τον εαυτό του. Δεν έχει απάντηση για το ποιος είναι, παρά μόνο ερωτήσεις: «Και μετά; Ε, και; Τι σημαίνει αυτό;». Έτσι έχει μεγαλώσει και τα παιδιά του. Ποτέ δεν λέει «έτσι είναι», γιατί αύριο αυτό μπορεί να έχει αλλάξει. Οι ερωτήσεις τον ενδιαφέρουν ακόμα και στη μουσική: «Ο συνθέτης μέσα σε ποιον κόσμο ζούσε; Τι επικρατούσε κοινωνικά;».
Η εφηβεία τον καθόρισε. Ήταν 13 τη νύχτα του Πολυτεχνείου. Τα δακρυγόνα έφταναν ακόμη και στην Κυψέλη, μέσα στο ίδιο του το σπίτι, καίγοντάς του τα μάτια. Το κλίμα ήταν παντού «Πατρίς-Θρησκεία-Οικογένεια»∙ Χούντα ακόμη και στα θρανία. Ο Ηλίας τα βρόντηξε. Σε εκείνο το σχολείο δεν ξαναπάτησε. Στο επόμενο συνάντησε ανοιχτά μυαλά.
Ο πατέρας τον πήρε μαζί του στις πρώτες εκλογές της Μεταπολίτευσης στα εκλογικά κέντρα της Πανεπιστημίου. Ήταν κάτι πρωτόγνωρο. Άρχισε να αναζητά απαντήσεις προς τα πίσω, στις διάφορες εποχές της Ιστορίας. Στην οικογενειακή ιστορία τα περισσότερα κεφάλαια αριθμεί η ζωή του παππού Ιωσήφ Σακαλακτσόγλου, από την Καισάρεια της Καππαδοκίας. Ανοίγει εμπορικό στην Πόλη, όπως τα αδέλφια του. Παντρεύεται και πάει στο Μιλάνο για τον μήνα του μέλιτος, αλλά με την άνοδο του Κεμάλ το διαβατήριό του δεν ανανεώνεται. Μένει στο Μιλάνο ακόμα δώδεκα χρόνια κι εκεί είναι που το επίθετο γίνεται Σακαλάκ, για να το προφέρουν οι Ιταλοί καλύτερα. Εκεί γεννιέται κι ο Δημήτρης, ο πατέρας του Ηλία. Ο Μουσολίνι ήταν ήδη στην εξουσία και ο παππούς αποφασίζει να έρθουν στην Ελλάδα το 1935. Ο Ηλίας τον ρώτησε «Γιατί αφήσατε την Ιταλία;». Ο παππούς τον κοίταξε και είπε: «Νόστος ξέρεις τι σημαίνει;».
Η πρώτη επαφή με τη μουσική
Ο Ηλίας θεωρεί ότι καλώς βοηθούσε στο μαγαζί κι έμαθε τι σημαίνει δουλειά. Ευγνωμονεί γι’ αυτό τον πατέρα του. Το ήξερε ότι δεν του ταίριαζε το εμπόριο. «Κάθε άνθρωπος έχει μέσα του κάτι που πρέπει να βρεθεί και να αναδυθεί».
Το πρώτο μουσικό άκουσμα ήρθε από δύο οικογενειακούς φίλους: «Ερχόντουσαν το καλοκαίρι στην αυλή του εξοχικού μας, σε εποχές χωρίς τηλέφωνο, ρεύμα, νερό. Έβγαινε μια κιθάρα και τραγουδούσε μια πολύ καλή φωνή. Κι όταν τα παιδιά πέφταμε να κοιμηθούμε, οι ήχοι ερχόντουσαν στο σκοτάδι».
Ετσι ο Ηλίας θέλησε να μάθει κιθάρα. Του την έκαναν δώρο στα 7. Σύντομα σταμάτησε τα μαθήματα, γιατί του φάνηκαν βαρετά. Πού να ήξερε ότι οι μουσικές κλίμακες που βαριόταν θα ήταν όλη του η ζωή
Η μουσική… απόφαση
Στα πρώτα χρόνια της εφηβείας, ο Ηλίας Σακαλάκ βρέθηκε να παίζει ένα ακορντεόν πιο πολύ σαν ένα παιχνίδι. «Υπήρχε πάντα κάτι μέσα μου, ώσπου ξεπήδησε από μόνο του». Ήταν στην Ε΄ ή ΣΤ΄ Γυμνασίου όταν απέκτησε ένα αρμόνιο. Ξεκίνησε μαθήματα με τον δάσκαλο μουσικής του σχολείου, μέχρι που, τελειώνοντας το Γυμνάσιο, είπε μέσα του: «Αυτό με ενδιαφέρει. Μ’ αυτό θέλω ν’ ασχοληθώ!».
Το ανακοίνωσε στον πατέρα του κι εκείνος τον «παρέδωσε» σχεδόν στον μετέπειτα καθηγητή του στα Ανώτερα Θεωρητικά: «Κύριε Ιωαννίδη, σας φέρνω τον γιο μου. Εγώ δεν είμαι μουσικός, αλλά πρέπει να σας πω ότι έχω γεννηθεί πολύ κοντά στην Όπερα του Μιλάνου». Κι ο Ιωαννίδης του λέει: «Κύριε Σακαλάκ, συγχαρητήρια! Είστε ο μόνος πατέρας που μου έφερε ποτέ τον γιο του». Συνήθως, όλοι πήγαιναν στο Πολυτεχνείο για να φέρουν ένα δίπλωμα στο σπίτι και μετά να τους αφήσουν ν’ ασχοληθούν με τη μουσική.
«Εσύ, παιδί μου, τι όργανο θα κάνεις;». «Ξέρω κι εγώ; Το υποχρεωτικό πιάνο;». «Δεν γίνεται να μην κάνεις τίποτα. Εσένα θα σου ταίριαζε ένα τσέλο!». «Με ποιον θα το μάθω;». «Είσαι τυχερός, μόλις έχει γυρίσει από τη Βιέννη ο Βύρωνας ο Φιδετζής». Τον παίρνει από το χέρι στο σκοτάδι. Θυμάται ακόμα ν’ ανεβαίνει τη στριφογυριστή ξύλινη σκάλα, τον ήχο των βημάτων. Και ήταν αυτή η πρώτη του επαφή με το όργανο λίγα λεπτά πριν από το πρώτο μάθημα. Άκουγε τον δάσκαλο να παίζει στο τσέλο όσο πλησίαζε στην αίθουσα και είπε: «Ναι, αυτό είναι ωραίο!». Ήταν 19 ετών. Σήμερα, αν κάποιος ξεκινήσει σ’ αυτή την ηλικία, του λένε «Δεν…».
Μουσικός μετανάστης
Επειτα από πέντε χρόνια μαθητείας και καθώς τελείωνε η αναβολή στράτευσης, ο Ηλίας Σακαλάκ αποφασίζει να φύγει στο εξωτερικό για ανώτερες σπουδές στο τσέλο. Αρχικός του στόχος, το Mozarteum στο Salzburg της Αυστρίας. Γράφεται στο Ινστιτούτο Goethe για να μάθει γερμανικά. Πάει εκεί, μιλάει με καθηγητή, ακούει άλλους υποψήφιους και διαπιστώνει ότι το επίπεδο των σπουδών είναι ιδιαίτερα απαιτητικό.
Ηδη σε ένα από τα σεμινάρια ορχήστρας που είχε παρακολουθήσει στην Κέρκυρα ο μετέπειτα δάσκαλός του Derek Simpson τον είχε ξεχωρίσει. Μετά τον στρατό εγκαθίσταται στην Αγγλία και μελετάει συστηματικά για να μπει στη Royal Academy. Πάνω όμως που είχε φέρει το σώμα του στην επιθυμητή κατάσταση, ο θάνατος της μητέρας του τον συγκλονίζει.
Η θλίψη επηρεάζει τη συγκέντρωσή του. Παραβλέπει τα πρώτα σημάδια του πόνου, μέχρι που δεν μπορεί να παίξει καθόλου, ώρες πριν τις καίριες εξετάσεις. Παρά τους έντονους πόνους, με αλλαγή νοοτροπίας και... λίγη αδιαφορία, κατορθώνει να δαμάσει τον ψυχισμό του και να επιτύχει στις εξετάσεις του Trinity College. Εκεί ολοκληρώνει με επιτυχία τον κύκλο σπουδών τόσο στο τσέλο όσο και στη διεύθυνση ορχήστρας.
Η μουσική αλλιώς. Βιβλία και εκπαιδευτικά προγράμματα
Η περιπέτεια της μουσικής υγείας του Ηλία Σακαλάκ γίνεται ο σπόρος για το βιβλίο «Σωματικά και ψυχολογικά προβλήματα των μουσικών» που εκδίδεται τον Μάρτιο του 1999. Εκεί περιγράφει τα πιθανά βλαπτικά φαινόμενα που ενδέχεται να προκύψουν κατά την επαφή ενός σπουδαστή ή επαγγελματία μουσικού με το όργανο της επιλογής του.
Η μελέτη αυτή άνοιξε ένα ευρύ πεδίο συζητήσεων με την επιστήμη της Ιατρικής και της Ψυχολογίας, αλλά και με ποικίλες θεραπευτικές προσεγγίσεις. Παρ’ όλα αυτά, η ενασχόλησή του με τη Μουσική Ιατρική και τη Μουσική Ψυχολογία δεν σταματάει εκεί. Το 2004 εκδίδει τις «Μουσικές βιταμίνες», όπου μας συστήνει, μεταξύ άλλων, τον κλάδο της Μουσικοθεραπείας και καλεί τον αναγνώστη, μέσα από ακροάσεις, παραδείγματα και ασκήσεις να ανακαλύψει την επίδραση αλλά και τη λειτουργικότητα της μουσικής στην καθημερινή ζωή.
Για τον Ηλία Σακαλάκ η μουσική είναι ένα εργαλείο που μπορεί να προσφέρει πολύ περισσότερα απ’ όσα την έχουμε συνηθίσει σε μια αίθουσα συναυλιών. Εξού και, στην πορεία, σχεδιάζει, επιμελείται και υλοποιεί, υπό την αιγίδα της Καμεράτα, το διαδραστικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Από την Ακοή στην Ακρόαση» σε Δημοτικά Σχολεία (2004-2007). Επίσης, το 2009, σχηματίζει την ομάδα «Μουσικοί για παιδιά» χρησιμοποιώντας τη μουσική ως φάρμακο, προσφέροντάς τη στα παιδιά που νοσηλεύονταν στο Νοσοκομείο Παίδων «Αγλαΐα Κυριακού».
Ψυχολογία μέσα από τη φωτογραφία
Κληρονομώντας μια καλή συνήθεια του πατέρα του να απαθανατίζει οικογενειακές στιγμές, κάποια στιγμή ο Ηλίας Σακαλάκ αποφάσισε να αποκτήσει μια δική του μηχανή, της οποίας τις δυνατότητες εξερεύνησε με πάθος. Διάβασε άπειρα βιβλία και άρθρα, αναζήτησε στο Διαδίκτυο, φωτογράφισε με τις ώρες, ώσπου διαπίστωσε την κλίση του στο πορτρέτο.
Ως φωτογράφος πορτρέτου, κάνει μεγάλη προετοιμασία και σκηνοθεσία της λήψης, αλλά συνάμα εμβαθύνει στην ψυχολογία του προσώπου, δηλαδή στην προσωπικότητα που καλείται να αποτυπώσει σε παντοτινή εικόνα. Μέχρι σήμερα, ο Ηλίας έχει εκδώσει έξι φωτογραφικά λευκώματα. «Άρχισα να φωτογραφίζω συναδέλφους την ώρα της πρόβας, αλλά εκείνοι το καταλάβαιναν και γύριζαν προς τον φακό ποζάροντας, πράγμα που είναι σκέτη καταστροφή. Σιγά-σιγά με συνήθισαν και, είτε κρατούσα το δοξάρι είτε τη φωτογραφική, ήταν ένα και το αυτό».
Στο έργο του «Η μουσική μέσα από τον φακό μου» δεν ξεφυλλίζει κανείς απλώς ένα λεύκωμα με τις στιγμές των μουσικών. Ο Ηλίας Σακαλάκ εκεί αναδεικνύει τη λειτουργία των σωμάτων, την κατάθεση των ψυχών, ζωντανεύει το καθετί από τον κόσμο της πρόβας και των παρασκηνίων. Κοιτάζοντας τις φωτογραφίες, ο καθένας μας καλείται να κάνει τη δική του ανάγνωση και, με τη δέουσα προσοχή, να νιώσει τους «ήχους», τις δονήσεις.
Η τεχνολογία τα αλλάζει όλα
Παρόλο που το κεφάλαιο των επιδράσεων της μουσικής στον άνθρωπο δεν έχει τελειώσει για τον Ηλία, το τελευταίο βιβλίο που εξέδωσε δεν είναι μουσικό, αλλά φωτογραφικό. Αφορμή, η σύγκριση της εφήμερης ψηφιακής τάσης των ανθρώπων για αυτοπροσωπογραφία με την καθαρότητα της οπτικής της φωτογραφικής τέχνης. «Το βιβλίο των selfies» αναλύει, ακόμη και ψυχολογικά, το παγκόσμιο φαινόμενο του εθισμού στη «selfie». Μια απλοϊκή λήψη που, ωστόσο, μπορεί να μεταμορφωθεί με τη χρήση ποικίλων φίλτρων από τον οποιονδήποτε διαθέτει κινητό τηλέφωνο με κάμερα και σύνδεση στο Διαδίκτυο.
Το επόμενο -και τέταρτο κατά σειρά- βιβλίο του Ηλία Σακαλάκ σίγουρα θα είναι άλλη μια έκπληξη, αλλά έχω τη διαίσθηση ότι θα αφορά την επίδραση της τεχνολογίας στις ζωές μας…
