Μας έβαλε να δούμε τον Σεφέρη, τον Πεσόα, τον Καβάφη με άλλα μάτια. Να δούμε την ποίηση μέσα από τον ιδιωτικό λόγο των δημιουργών και τη δημόσια σφαίρα της εποχής τους, τα συμφραζόμενα της ιστορικής στιγμής. Κάτι παρόμοιο επιχειρεί τώρα με την Επανάσταση του 1821, υπογράφοντας τη μοναδική ταινία που γυρίστηκε στη διάρκεια του επετειακού έτους για το κορυφαίο ιστορικό γεγονός. Ο "Άνεμος Ελευθερίας" που προβάλλεται αυτή την περίοδο στους κινηματογράφους ξεκίνησε από την ίδια ποιητική διάθεση του δημιουργού της, αλλά και με όλα τα εφόδιά του, γνωστικά και αισθητικά.
Χρόνια τώρα στην υπηρεσία της τέχνης του ντοκιμαντέρ και της μυθοπλασίας, ο Στέλιος Χαραλαμπόπουλος σκύβει στις ταινίες του "με λογισμό και μ' όνειρο", όπως του αρέσει να λέει καταφεύγοντας στη Σολωμική ρήση. Ωστόσο, είναι απόλυτα σαφής όταν λέει ότι "πρέπει να είμαστε τίμιοι με την Ιστορία". Όχι μόνο γιατί είναι διαβασμένος, αλλά γιατί έχει ανοιχτές τις κεραίες του στην εποχή μας και διαβάζει με επάρκεια τις ιστορικές διαδρομές. Με τίμιο μάτι διαβάζει την ιστορία στον "Άνεμο Ελευθερίας". Γι' αυτό επέλεξε την τεχνική του ντοκιμαντέρ μυθοπλασίας, στην αφήγηση του οποίου εγκιβωτίζεται ως μέρος της δράσης η επιστημονική τεκμηρίωση από τους ιστορικούς Βασίλη Παναγιωτόπουλου, Βαγγέλη Καραμανωλάκη, Όλγα Κατσιαρδή-Herring και Θανάση Χρήστου. Με αφορμή την ταινία, ο γνωστός σκηνοθέτης μιλάει για τον πόλεμο τότε, για την ιστορική του αποτύπωση και τη δική του κινηματογραφική πρόσληψη, αλλά και για τον πόλεμο σήμερα
Ο "Άνεμος Ελευθερίας" είναι το δικό σου σχόλιο για την Επανάσταση του 1821. Πώς ξεκίνησε αυτή η ιδέα και πώς ξεκίνησε αυτός ο διάλογος μέσα από το φιλμ;
Πάντα με ενδιέφερε αυτή η εποχή. Είχα κάνει παλιότερα τη σειρά ντοκιμαντέρ "Βαλκάνια, ηφαίστειο πολιτισμών" με τον Σπύρο Ασδραχά, τον Φίλιππο Ηλιού και τον Βασίλη Παναγιωτόπουλο και ξένους ιστορικούς, όπως ο Νικολάι Τοντόροφ, ο Τράιαν Στογιάνοβιτς, η Νάντια Ντάνοβα κ.ά. Αυτή η σειρά μελετούσε την οθωμανική κυριαρχία στα Βαλκάνια και έφτανε μέχρι τις αρχές του 20ού με την έκρηξη των εθνικισμών. Είχα δηλαδή μια ουσιαστική ενασχόληση με την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας, τις κοινωνίες της εποχής και τα επαναστατικά κινήματα εκείνης της περιόδου. Το 2018 οι συνεργάτες και φίλοι μου, παραγωγοί της ταινίας, Γιώργος Κυριάκος και Κώστας Λαμπρόπουλος με φώναξαν και πρότειναν να κάνουμε μια ταινία για το 1821. Έτσι ξεκινήσαμε τον "Άνεμο Ελευθερίας".
Στην ταινία εμπλέκεις την τέχνη με την επανάσταση.
Πράγματι, η ταινία ξεκινάει σε ένα τυπογραφείο του 1900, όπου ετοιμάζεται η έκδοση ενός εικονογραφημένου λαϊκού αναγνώσματος που φέρει τον τίτλο "Άνεμος Ελευθερίας" και έχει για ήρωα τον έμπορο-Φιλικό Ιωάννη Φίλωνα. Οπότε, πράγματι η τέχνη γίνεται ο καταλύτης για να μιλήσω για την Επανάσταση. Αυτά τα εικονογραφημένα αναγνώσματα ήταν πολύ δημοφιλή τότε, μιλάμε για τα χρόνια πριν από την έλευση του κινηματογράφου και της φωτογραφίας, και συχνά εκοσμούντο ανά 16σέλιδο με λιθογραφίες υψηλής τέχνης.
Άρα λοιπόν, εκτός απ' αυτό το μορφολογικό δάνειο που με κάνει να ξεκινώ την ταινία στα 1900, υπάρχει και κάτι ακόμα, ότι εκείνη την εποχή η ηρωική και ρομαντική πρόσληψη της Ιστορίας ήταν εξαιρετικά ισχυρή στη λαϊκή συνείδηση. Σε αντίθεση με σήμερα, που έχουμε μια πιο αποστασιοποιημένη αντίληψη των πραγμάτων. Αυτό το ανάγνωσμα δεν εκδόθηκε στην εποχή του και στις μέρες μας μια ιστορικός τέχνης ανακαλύπτει δεκαεξασέλιδα και χρωμολιθογραφίες και αποφασίζει να οργανώσει μια έκθεση για τον άγνωστο αυτόν καλλιτέχνη των αρχών του 20ού αιώνα. Στην έρευνά της θα έρθει σε επαφή με κάποιους ιστορικούς που θα τη βοηθήσουν να τεκμηριώσει τι είναι αλήθεια και τι ανήκει στον χώρο της φαντασίας.
Αυτή η τριπλέτα των εποχών που διατρέχει η ταινία πόσο σε διευκόλυνε στην αφήγηση και εν τέλει ποια η σκοπιμότητά της;
Θεωρώ ότι κάθε εποχή στοχάζεται διαφορετικά το 1821. Αυτό γίνεται φανερό στην ταινία, αυτό άλλωστε ήθελα να δείξω κι εγώ. Πώς σκέφτονταν οι άνθρωποι το 1821 όταν βίωναν την Επανάσταση, πώς σκέφτονταν οι άνθρωποι στις αρχές του 20ού αιώνα και πώς σκεφτόμαστε σήμερα. Νομίζω πως είναι καθοριστικό ότι η αφήγηση ρέει χωρίς να τέμνω τις χρονικές περιόδους, αντίθετα, υπάρχει μια διάχυση της μίας μέσα στην άλλη. Μ' αυτό τον τρόπο ήθελα να γίνει φανερή η αντοχή του μηνύματος της Επανάστασης του '21 μέσα στον χρόνο. Στα 1900 οι άνθρωποι είχαν στο μυαλό τους μια αδικαίωτη επανάσταση, αδικαίωτη με την έννοια ότι μεγάλα κομμάτια του ελληνισμού έμεναν ακόμα υπόδουλα στους Οθωμανούς.
Λίγα χρόνια αργότερα, την περίοδο της γερμανοϊταλικής κατοχής, οι ιδέες περί ελευθερίας και αποτίναξης της σκλαβιάς που διαπνέουν το 1821 υιοθετούνται στο ακέραιο από το αντιστασιακό κίνημα της εποχής. Δεν είναι τυχαίο ότι το αντάρτικο οργανώνεται σαν κλέφτικο και καπετάνιοι της Αντίστασης δανείζονται παρανόμια από αντίστοιχους του 1821. Έχουμε Υψηλάντη, έχουμε Νικηταρά, Κολοκοτρώνη, Ζαχαριά, γιατί ακόμα η παράδοση του 1821 είναι πολύ ζωντανή, κυρίως στις ορεινές κοινότητες. Και ο Σεφέρης άλλωστε όταν βρίσκεται στην Αλεξάνδρεια, με την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση, εκεί θα κάνει την περίφημη ομιλία του "Μακρυγιάννης, ένας Έλληνας" για να μιλήσει για τα πάθη και την αντίσταση του ελληνικού λαού.
Βλέποντας την ταινία σου διαπιστώνει κανείς ότι, εκτός από τη μέριμνά σου για την ιστορική ακρίβεια, αντιμετωπίζεις την Επανάσταση με δέος, όχι ως αποστασιοποιημένος θεατής της εποχής μας.
Σίγουρα μπήκα σ' αυτή την περιπέτεια με μια αίσθηση σεβασμού και ευθύνης, αλλά χωρίς φόβο. Υπάρχει ένας διάχυτος θαυμασμός απέναντι σ' αυτό το συμβάν. Και, όπως σωστά εντόπισες, αυτό θα έλεγα ξεκινά από την παιδική μου ηλικία και τα ιστορικά αναγνώσματα που είχα εκείνη την εποχή, όπως "Μορφές του '21" του Γιώργη Λαμπρινού, "Αρματολοί και κλέφτες" του Τάσου Βουρνά και μονογραφίες για ήρωες του 1821. Αυτή μου την επαφή με το 1821 ήθελα να τη σώσω και στην ταινία, γιατί σήμερα διαβάζουμε την Ιστορία διαφορετικά. Μελετάμε προικοσύμφωνα, ναυλοσύμφωνα, μοναστηριακούς κώδικες, πίνακες εμπορίου και απ’ αυτά τα πράγματα παίρνουμε πληροφορίες και στήνουμε την εποχή και τον κόσμο των ιδεών, εννοώ δηλαδή τις ιδεολογικές συγκρούσεις, τα ρεύματα σκέψης κ.ά. Έτσι συνυπάρχουν στην ταινία οι δύο τρόποι προσέγγισης. Με χαρακτηρίζει κι εμένα το Σολωμικό "με λογισμό και μ' όνειρο", έτσι στην ταινία πλάι στο λαϊκό ανάγνωσμα υπάρχει και ο τεκμηριωμένος λόγος του ιστορικού.
Μπορεί μια ταινία να βάλει τα πράγματα στη θέση τους σχετικά με τον αναθεωρητισμό που υπάρχει και για την Επανάσταση του '21;
Νομίζω νύξεις και αφορμές σκέψεις μπορεί να δώσει μια ταινία. Δεν μπορεί να διαχειριστεί τέτοια ζητήματα με την επάρκεια και τη σαφήνεια του δοκιμιακού λόγου. Βασικός περιορισμός η χρονική διάρκεια και σαφώς η κινηματογραφική γλώσσα μπορεί να συγκινήσει και ταυτόχρονα να προσφέρει αφορμές στοχασμού, αλλά είναι πολύ δύσκολο να ολοκληρώσει έναν τρόπο σκέψης σε ένα αυστηρά δομημένο σύστημα. Και βέβαια θίγονται επίδικα ζητήματα της Ιστορίας στην ταινία και από κει και πέρα ο θεατής σύμφωνα με τη γνωστική, εμπειρική και συναισθηματική σκευή του προσλαμβάνει το αφήγημα της ιστορίας.
Σε κάθε περίπτωση, η τέχνη ενεργοποιεί στον άνθρωπο και κάποιες άλλες, ιδιαίτερες δικλίδες επικοινωνίας με την πραγματικότητα. Θεωρώ ότι αυτό το ρεύμα του αναθεωρητισμού πέφτει στην παγίδα της ιδεολογικής χρήσης της Ιστορίας, που έλεγε και ο Φίλιππος Ηλιού, δηλαδή προσπαθεί να στριμώξει στη μέγγενη μιας συγκεκριμένης ιδεολογίας την Ιστορία και την ερμηνεία των ιστορικών γεγονότων. Αυτό θέλησα να κάνω: να δείξω τη σχετικότητα των πραγμάτων, γιατί αύριο-μεθαύριο θα βρεθεί και η δική μας εποχή κάτω από τον μεγεθυντικό φακό του ιστορικού του μέλλοντος. Πρέπει να είμαστε τίμιοι με την Ιστορία, και μ' αυτή την πεποίθηση έκανα αυτή την ταινία.
Στην ταινία εμπλέκεις τη μυθοπλασία με το ντοκιμαντέρ. Αυτή η μεικτή τεχνική σε προφύλαξε από σκοπέλους ή σου έδωσε επιπλέον προοπτικές;
Το μυθοπλαστικό ντοκιμαντέρ που κάνω, τελείως διαφορετικό από το δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ, στηρίζεται σε μια επινοημένη ιστορία, που όμως στη συγκεκριμένη περίπτωση ένιωσα την ανάγκη της επικουρίας του επιστημονικού λόγου για να φωτιστούν κάποιες πτυχές αυτής της ιστορίας. Πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι απλές καθημερινές πράξεις των ανθρώπων του 1821 χρήζουν μιας κάποιας ερμηνείας για τον θεατή του σήμερα, διότι δεν γνωρίζει ούτε τον κοινωνικό ούτε τον ιστορικό περίγυρο της εποχής. Άρα, οι παρεμβάσεις των ιστορικών βοηθούν τον θεατή να κατανοήσει πράγματα που είδε λίγο πριν ή και αυτά που θα δει σε λιγάκι στην ταινία. Με αυτήν την έννοια δένονται και οι ιστορικές ενθέσεις σαν αρμοί της αφήγησης. Κι έτσι, μυθοπλασία και τεκμηρίωση συνιστούν ένα ενιαίο όλον. Θα έλεγα ότι μ' αυτή τη σύνθετη αφήγηση ανοίγονται προοπτικές για να μπορέσει η ταινία να επικοινωνήσει καλύτερα και την ιστορική πληροφορία, αλλά να μην χάνει και τη συγκινησιακή μέθεξη.
Για σένα τι σημαίνει η Επανάσταση του 1821;
Για μένα η επανάσταση είναι το σταθερό όνειρο της ανθρωπότητας. Αυτό το έχει δείξει και η Ιστορία, οι αναρίθμητες επαναστάσεις που έχουν γίνει μέχρι τις μέρες μας και πιστεύω πως έτσι θα γράφεται και το μέλλον της ανθρωπότητας. Οι επαναστάσεις ουσιαστικά ανατρέπουν κάτι το σάπιο και δίνουν μια επιτάχυνση στην Ιστορία, είτε πετυχαίνουν είτε αποτυχαίνουν. Και οπωσδήποτε σήμερα ζούμε σε έναν κόσμο όχι απλά στασιμότητας, αλλά άγριας υπερεκμετάλλευσης λαών και ολόκληρων ηπείρων. Νομίζω ότι αυτό το πράγμα δεν μπορεί να πάει για πολύ έτσι. Οι λαοί θα αντιδράσουν, και αντίδραση σημαίνει επανάσταση. Ακριβώς αυτό έγινε και το 1821. Η τυραννική εξουσία του σουλτάνου, ένα αναχρονιστικό, σχεδόν φεουδαλικό, σύστημα διοίκησης που υπήρχε οδήγησε τους ανθρώπους να αντιδράσουν, να θελήσουν να ανατρέψουν αυτή την κατάσταση.
Είναι όμως πολύ σημαντικό να κατανοήσουμε ότι για να φτάσουμε στην πράξη της επανάστασης χρειάστηκε μια ιδεολογική προπαρασκευή του γένους και του λαού. Δηλαδή οι επαναστάσεις γίνονται διά του ξίφους και διά της γραφίδος. Αυτό ήταν και η Επανάσταση του 1821 και γι' αυτό ακριβώς βάζω στην ταινία και τον ήρωά μου Ιωάννη Φίλωνα να διακινεί βιβλία και μπροσούρες του Νεοελληνικού Διαφωτισμού εκτός από μπαρούτι και λάδι. Άλλωστε, η Φιλική Εταιρεία φτιάχνεται στα πρότυπα του διεθνούς δημοκρατικού και φιλελεύθερου εταιριστικού κινήματος της εποχής.
Ας θυμηθούμε τον Χριστόφορο Περραιβό, σύντροφο του Ρήγα στο πανβαλκανικό όραμά του από το 1798, που για τριάντα ολόκληρα χρόνια πολεμά άλλοτε με ποιήματα και ιστορικά συγγράμματα και άλλοτε με τα όπλα, μέχρι και την τελευταία μάχη του αγώνα στην Πέτρα τον Σεπτέμβριο του 1829. Αυτό που ορίζει τη νεοελληνική μας ταυτότητα έχει προκύψει από την Επανάσταση του '21 και είμαστε από τους λίγους λαούς που αποκτήσαμε κρατική υπόσταση μέσα από επανάσταση. Αυτό αναμφισβήτητα με κάνει να νιώθω περήφανος γι' αυτό το κομμάτι της κληρονομιάς μας, το οποίο όμως σε καμία περίπτωση δεν με οδηγεί να υποτιμώ την ταυτότητα άλλων λαών. Κάθε λαός φέρει το ιδιαίτερο φορτίο του στον πολιτισμό.
Ο "Άνεμος Ελευθερίας" ξεκίνησε τη διαδρομή του στις αίθουσες σε καιρό πολέμου. Τι σκέφτεσαι για τον πόλεμο των ημερών μας;
Ο πόλεμος και ο συγκεκριμένος πόλεμος είναι μια βαρβαρότητα την οποία αδυνατούμε να εξηγήσουμε λογικά. Οφείλουμε όμως να δούμε ότι κλείνουμε διαρκώς τα μάτια σε επαναλαμβανόμενα εγκλήματα. Να θυμίσω τις επεμβάσεις των Ρώσων σε Οσετία και Απχαζία, το τι έγινε στη Συρία, τον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας, και να μην ξεχνάμε και την εισβολή στην Κύπρο και τη συνεχιζόμενη κατοχή του νησιού. Όταν λοιπόν συνεχείς παραβιάσεις του Διεθνούς Δικαίου μένουν χωρίς απάντηση, τότε σαν επακόλουθο έρχεται η αποχαλινωμένη επιβολή ισχύος των δυνατών αυτού του κόσμου. Οι οποίοι όμως, οφείλουμε να σκεφτούμε, πολλές φορές είναι και δημιουργήματα αυτών που σήμερα χύνουν κροκοδείλια δάκρυα για τον πόλεμο στην Ουκρανία. Ας αναρωτηθούμε ποιοι επέβαλαν τον Σαντάμ Χουσεΐν, ποιοι επέβαλαν τον Πούτιν και ποια συμφέροντα εξυπηρέτησαν και εξυπηρετούν όλοι αυτοί.
Είναι λυπηρό στις μέρες μας, στην εποχή της υπερπληροφόρησης, να παίζονται οι τύχες των λαών στα ζάρια τέτοιων ανθρώπων. Ποιος θα θυμάται αύριο τους νεκρούς και τα εκατομμύρια των εκτοπισμένων αυτού του πολέμου; Κάποια συνθήκη, κάποια συμφωνία θα βάλει ένα τέλος σ' όλα αυτά, θα ξεκινήσει μια "ανοικοδόμηση" και πάμε γι' άλλα. Ποιος μπορούσε να φανταστεί πριν από τριάντα-σαράντα χρόνια ότι θα ζούσαμε τέτοιες καταστάσεις; Ίσως η Ιστορία, αν θέλαμε να την αφουγκραστούμε.
