«Ο συνδυασμός του θεάτρου με τη θεωρητική έρευνα ήταν πάντα μέσα στα ενδιαφέροντά μου» λέει στην ΑΥΓΗ η Μάνια Παπαδημητρίου, από τις πιο δυναμικές και ταλαντούχες ηθοποιούς της γενιάς της, με αφορμή την αποψινή πρεμιέρα τής παράστασης «Από το όραμα στον νόμο», που, βασισμένη σε αρχεία και διδακτορικές διατριβές, αναδεικνύει προσωπικές και άγνωστες ιστορίες τής Επανάστασης του '21 και ανεβαίνει απόψε, αύριο και μεθαύριο στην Παλιά Βιβλιοθήκη της ΑΣΚΤ επί της οδού Πειραιώς 256.
Μαχητική και ακάματη, με βαθιά πίστη στην έννοια της προσφοράς, της αλληλεγγύης και του αγώνα, η Μάνια βρίσκεται πάντα στην πρώτη γραμμή διεκδίκησης των εργασιακών δικαιωμάτων του κλάδου των ομοτέχνων της αλλά και με σηκωμένη τη γροθιά σε διαδηλώσεις και διαμαρτυρίες για την ανάγκη ανωτατοποίησης της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης. «Πολεμάμε για το δικαίωμά μας να λεγόμαστε καλλιτέχνες, παλεύουμε και θα παλεύουμε με ό,τι όπλο διαθέτουμε» ομολογεί και θυμίζει, χωρίς να κρύβει τον θυμό της, τον απαξιωτικό τρόπο που η κυβέρνηση αντιμετωπίζει τους επαγγελματίες της τέχνης.
Πώς προέκυψε η ιδέα ενός θεατρικού έργου για το '21 βασισμένου σε διδακτορικές διατριβές και ποιος ο τρόπος ανάδειξης του υλικού;
Ο συνδυασμός του θεάτρου με τη θεωρητική έρευνα ήταν πάντα μέσα στα ενδιαφέροντά μου, ειδικά μετά την ενασχόλησή μου με το θέμα της ανωτατοποίησης των σπουδών των καλλιτεχνών. Πρόσφατα γύρισα στα θρανία του πανεπιστημίου του ΕΚΠΑ για να πάρω το πτυχίο μου από το Ιστορικό Αρχαιολογικό που είχα αφήσει για χρόνια, καθώς η θεατρική μου ζωή με είχε απορροφήσει ολοκληρωτικά, με τη ρήση του Κουν στ' αυτιά μου: "Ή φιλόλογος γίνεται κανείς, ή ηθοποιός". Η γενιά μου βρέθηκε σε ένα μεταίχμιο εποχών όπου οι αξίες με τις οποίες μεγαλώσαμε άλλαξαν. Τώρα κανείς δεν το λέει αυτό. Τώρα όλοι ρωτάνε έχεις πτυχίο ΑΕΙ. Κι όταν απαντάς «είμαι ηθοποιός, τελείωσα τη Δραματική Σχολή του Θεάτρου Τέχνης με άριστα», σου απαντούν «ναι, αλλά δεν έχεις πτυχίο ΑΕΙ, άρα είσαι απόφοιτος Λυκείου». Μα λες «όχι, έχω σπουδάσει». Και αρχίζει το μπέρδεμα. Όλα αυτά μας έφεραν και μας φέρνουν συχνά σε διάφορα αδιέξοδα που πρέπει μόνοι μας να βρίσκουμε τρόπους να ξεπερνάμε και συχνά κάνουμε για όλα διπλό και τριπλό κόπο. Αλλά δεν πειράζει, αφού αντέξαμε μέχρι τώρα και συνεχίζουμε, θα πει ότι δεν το βάζουμε κάτω.
Έτσι, όταν είδα την προκήρυξη του Ελληνικού Ιδρύματος Έρευνας και Καινοτομίας για τον συνδυασμό διδακτορικών Ελλήνων επιστημόνων και τέχνης με άξονα το 1821 και την Επανάσταση, σκέφτηκα ότι το θέμα με ενδιαφέρει πάρα πολύ. Άρχισα να ψάχνω στα επιστημονικά αρχεία και βρήκα δύο διατριβές των Γιάννη Κόκκωνα και Νίκου Ροτζώκου που με απορρόφησαν και συγκέντρωσαν τη σκέψη μου στο θέμα της Επανάστασης μ' έναν τρόπο που δεν είχε ξανασυμβεί. Μίλησα στον Μάνθο Σαντοριναίο, τον καθηγητή της ΑΣΚΤ, με τον οποίο είχαμε κάνει πολλές συζητήσεις για τη σημασία των νέων τεχνολογιών και το πώς αυτές μπορούν να στηρίξουν μια θεατρική αφήγηση. Είχαμε μιλήσει για τον κόσμο της εικόνας και του λόγου και πώς είναι δυνατόν να συνομιλούν. Καταθέσαμε μια πρόταση στο συγκεκριμένο πρόγραμμα και μας δέχτηκαν. Δύο χρόνια τώρα δουλεύουμε γι' αυτό.
Θέσαμε ως αρχικό ερώτημα το "πώς ξεκίνησε η Επανάσταση; Πώς ξεκινάει μια επανάσταση;" και αρχίσαμε την έρευνα. Ο λόγος που επικεντρωθήκαμε σ’ αυτές τις διατριβές είναι γιατί μιλούν όχι για μεγάλες πρωταγωνιστικές μορφές τής Επανάστασης όπως αυτές που μαθαίναμε στο σχολείο, αλλά για ανθρώπους πιο άγνωστους σε εμάς, που συμμετείχαν όμως στην Επανάσταση τόσο στην προετοιμασία της όσο και στην ίδια την πράξη ψυχή τε και σώματι και ενεπλάκησαν σε όλη την πορεία των γεγονότων και συμμετείχαν βεβαίως και στις διαμάχες για την οργάνωση του ελληνικού κράτους.
Το δεύτερο ερώτημα που προκύπτει στην πορεία είναι και το πιο δύσκολο: Πώς, ενώ πολεμάς κι έχεις απέναντί σου τον εχθρό, την ίδια στιγμή κάθεσαι μπροστά σε μια κόλλα χαρτί για να συντάσσεις νόμους; Ποιος τους συντάσσει; Πώς φτάνουν και τι σημαίνουν για σένα κι αν μπορείς να τους κατανοήσεις και να αντιληφθείς τι θα σημάνουν για τη ζωή των ανθρώπων που πολεμούν. Έτσι φτάσαμε στον τίτλο του έργου μας "Από το όραμα στον νόμο", που χρησιμοποιήθηκε ως υπότιτλος του προγράμματος "Βοηθώντας την Επανάσταση - Στηρίζοντας το ελληνικό κράτος". Κι αυτό διότι το πρόγραμμά μας περιέχει εκ μέρους του πανεπιστημίου και άλλα πράγματα εκτός από την παράστασή μας, σεμινάρια, διαλέξεις αλλά και οπτικοποιημένο υλικό.
Πώς συνδύασες την επιστημονική έρευνα με την καλλιτεχνική αφήγηση αλλά και τη μουσική, τον χορό και τα νέα μέσα;
Η μουσική πιστεύω ότι είναι απαραίτητη σε ένα αφηγηματικό κείμενο, που είναι η παράστασή μας. Πάντα μου άρεσε ο λόγος να συνδυάζεται με μουσική και όλα να καταλήγουν σε τραγούδι, που είναι το συναίσθημα. Όταν η μουσική στηρίζει τον λόγο, ο θεατής ακούει πράγματα που αλλιώς μπορεί και να του περνούσαν απαρατήρητα. Ο Κώστα Βόμβολος έχει τεράστια εμπειρία σ' αυτό και δημιούργησε πάρα πολύ όμορφες συνθέσεις. Η Αγγελική Στελλάτου, που έκανε την κίνηση και τη χορογραφία, ξέρει να υποστηρίζει κινησιολογικά τον λόγο. Πολλοί από τους ηθοποιούς μας είναι και μουσικοί και φυσικά αυτό αξιοποιήθηκε όπου χρειαζόταν.
Ο κόσμος της εικόνας είναι το αντικείμενο του Μάνθου Σαντοριναίου και των συνεργατών του, που ανέλαβαν την αφήγηση της εικόνας και του πολυσεναρίου που ήταν απαραίτητο για να την υποδεχθεί. Ξεναγοί σ’ αυτή, δύο gamers που περιδιαβαίνουν στους διαδρόμους των αρχείων για να ανακαλύπτουν τις πληροφορίες και τα δεδομένα.
Ο χώρος που μας παραχώρησε η ΑΣΚΤ για να δουλέψουμε είναι ο χώρος της παλιάς βιβλιοθήκης κι αυτό ταιριάζει πάρα πολύ, καθώς ο εικονικός μας χώρος είναι ο χώρος των αρχείων και των δεδομένων του υπολογιστή, δηλαδή της πιο σύγχρονης βιβλιοθήκης της εποχής μας. Οι επιστήμονες τα τελευταία χρόνια ασχολούνται πάρα πολύ με την ψηφιοποίηση των αρχείων κάνοντας αγωνιώδεις προσπάθειες να μην χαθεί το υλικό τόσων αιώνων και εποχών. Αυτόν τον αγώνα θέλουμε να στηρίξουμε κι εμείς με την παράστασή μας. Γιατί και η ίδια η τέχνη του θεάτρου, και μάλιστα του θεάτρου του λόγου, που μας γαλούχησε και προσωπικά αγαπώ και υπηρετώ, μοιάζει να κινδυνεύει να χαθεί μέσα στον κόσμο των νέων τεχνολογιών. Είμαστε κι εμείς, όπως και τα βιβλία, ναυαγοί σε μια γη ολότελα νέα, που δεν ξέρουμε αν θα μας δεχτεί ή θα μας πετάξει στη θάλασσα. Πρέπει να αγωνιστούμε για να επιβιώσουμε. Ίσως τα καταφέρουμε, ίσως και όχι.
Ποιες είναι οι άγνωστες, προσωπικές ιστορίες της Ελληνικής Επανάστασης που αναδεικνύονται;
Οι άγνωστες ιστορίες είναι του Πέτρου Σκυλίτζη Ομηρίδη, ενός "Φιλικού, οργανικού διανοούμενου και ακτιβιστή από τη Σμύρνη" που συμμετείχε στην Επανάσταση. Και του Κανέλλου Δεληγιάννη και της οικογένειάς του, γνωστοί προύχοντες και κοτζαμπάσηδες της Πελοποννήσου που έδωσαν ολόκληρη την περιουσία τους στον αγώνα. Η παράσταση περιέχει στοιχεία από πηγές της εποχής όπως η «Ελληνική Νομαρχία», ο ελληνικός Τύπος του αγώνα, τα χρονολόγια των αρχείων για τις μάχες αλλά και οι εκδόσεις σε Ευρώπη και Αμερική που είχαν τις δικές τους επαναστάσεις.
Τι άλλο ετοιμάζεις;
Στις 14 Ιουλίου στην Ελευσίνα θα παρουσιάσουμε για πρώτη φορά το "Χρονικό των δέκα ημερών - Αϊβαλί 1922" της Αγάπης Μολυβιάτη - Βενέζη από τις εκδόσεις του ΙΔΙΣΜΕ, με την Αγγελική Καρυστινού και την Ηρώ Σαΐα. Μια συγκλονιστική ιστορία συμπόνιας, ελέους και αλληλεγγύης που έζησε και κατέγραψε η αδελφή του Ηλία Βενέζη τις ημέρες της καταστροφής. Θα παρουσιαστεί επίσης στον Δήμο Αρτέμιδος - Σπάτων στις 19 Ιουλίου και στόχος μας είναι συνεχίσουμε τις παραστάσεις τον επόμενο χειμώνα και το καλοκαίρι. Το Σεπτέμβριο στον Δήμο Χαλανδρίου θα παρουσιάσουμε μια μουσικοθεατρική παράσταση που έφτιαξα επί χάρτου μέσα στην καραντίνα με τίτλο "Ο πατέρας μου η Αθήνα", με κείμενα δικά μου και τραγούδια που αγαπάμε. Μια ελεγεία για την Αθήνα της συνεστίασης και του γλεντιού που μας στέρησαν όλον αυτόν τον καιρό της καραντίνας. Μια ιστορική αναδρομή στην Αθήνα του εμπορίου και της αγοράς έτσι όπως εγώ τη γνώρισα από τον πατέρα μου και άλλοι από τους παππούδες τους και η οποία σε λίγο θα πάψει να υπάρχει - αν δεν έχει ήδη χαθεί.
Ποιες σκέψεις σε απασχολούν όσον αφορά την εργασία σου ως ηθοποιός σε σχέση με την κυβερνητική αδυναμία να αντεπεξέλθει στις ανάγκες όσων ασχολούνται με τον πολιτισμό;
Μαύρες σκέψεις κάνω για τη συνέχεια. Γιατί βλέπω ότι ο τρόπος που αντιμετωπίζεται το θέμα σύγχρονος ελληνικός πολιτισμός είναι απαξιωτικός για όλους τους επαγγελματίες της τέχνης. Δεν γνωρίζουν καθόλου τον χώρο και τις ανάγκες του, τον υποτιμούν και αδιαφορούν, με αποτέλεσμα να πέφτουν σε συνεχή λάθη που κοστίζουν και στους ίδιους, όπως είδαμε καλά με την υπόθεση Λιγνάδη. Αυτό που κάνουμε εμείς με τα σωματεία μας είναι να πιέζουμε για να ανακουφιστεί ο κλάδος. Αλλά δεν βλέπω διάθεση εκ μέρους της Πολιτείας για ουσιαστική λύση των προβλημάτων. Εμείς μιλάμε για επαναφορά των Συλλογικών Συμβάσεων Εργασίας κι αυτοί ψηφίζουν νομοσχέδιο που καταργεί τις συλλογικές συμβάσεις σε όλα τα επαγγέλματα. Μοιάζει να είμαστε πρωτοπόροι στο θέμα «διάλυση των εργασιακών σχέσεων». Εμείς έχουμε καταστραφεί ως επάγγελμα χρόνια τώρα. Και με τους νέους νόμους αυτό επεκτείνεται. Έτσι τα αιτήματά μας μοιάζουν να είναι αδύνατον να λυθούν. Όμως εμείς παλεύουμε και θα παλεύουμε με ό,τι όπλο διαθέτουμε.
Η μη ανωτατοποίηση της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης και η μη πανεπιστημιακή της αναγνώριση παραμένει ένα μεγάλο και ανοιχτό μέτωπο. Πώς σκέφτεστε να το αντιμετωπίσετε;
Έγινε ένα βήμα με τον νόμο για την ισοτίμηση, αλλά έμεινε μισό. Και κάποιοι πιέζουν να το πάρουν πίσω. Είναι σαν να θέλουν να πετάξουν στον κάλαθο των αχρήστων πενήντα με εξήντα χρόνια σύγχρονου πολιτισμού.
Πολεμάμε για να μην το πετύχουν. Πολεμάμε για την ίδια την ύπαρξή μας, για το δικαίωμά μας να λεγόμαστε ηθοποιοί, καλλιτέχνες και να είμαστε περήφανοι γι' αυτό και όχι να φοβόμαστε ότι θα μας κοιτάξουν με μισό μάτι, σαν ψώνια ή παράσιτα επειδή τυχαίνει να μην μας γνωρίζουν. Κι αυτό, για να γίνει, χρειάζεται να αναγνωρίζονται και τυπικά οι σπουδές, η συνεχής μελέτη κατά τη διάρκεια των προβών και της προετοιμασίας των παραστάσεων και η πνευματική και σωματική εργασία μας.
