ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΤΕΡΖΗ
Κάπου είκοσι πέντε χρόνια πριν, στο Φεστιβάλ Ταινιών Μικρού Μήκους της Δράμας, βρέθηκα να παρακολουθώ, στο κλείσιμο της διοργάνωσης, την κριτική ανάλυση των ταινιών που είχαν παρουσιαστεί εκεί τις προηγούμενες ημέρες, από τον ανθρωπολόγο - θεωρητικό του κινηματογράφου Σωτήρη Δημητρίου. Αυτός ο εξαιρετικά ήπιος, "βελούδινος" στη συμπεριφορά του άνθρωπος, μεταμορφωνόταν μέσα από τον δυναμικό, στιβαρό και αιχμηρό πολιτικά λόγο της ανάλυσής του, συνδέοντας τις προσπάθειες των νέων σκηνοθετών με τα σύνθετα πολιτικά διακυβεύματα των ημερών, ή την εμφάνιση ενός νέου πολιτικού υποκειμένου στο προσκήνιο, όπως είχε τονίσει τότε, που είναι οι μετανάστες εργαζόμενοι στη χώρα μας... Αναδείκνυε μέσα από την οξυδερκή ανάλυσή του στοιχεία, "θραύσματα" κρίσιμων πολιτικών εννοιών που εμφιλοχωρούσαν στις ταινίες των μικρομηκάδων, ακόμη και χωρίς να το έχουν αντιληφθεί εκείνοι...
Με αφετηρία εκείνη την εισήγησή του, συνδεθήκαμε με μια στενή και γόνιμη φιλία, χωρίς να μετρά η διαφορά γενεών, μια και εκείνος ανήκε στη μεγάλη γενιά της Κατοχής και της Αντίστασης... Μαθαίνοντας την είδηση του θανάτου του, πριν από λίγες μέρες, στα 91 του χρόνια, αισθάνθηκα κάτι σαν πνευματική ορφάνια, παρά τη μεγάλη παρακαταθήκη που αφήνει με το έργο του. Λίγους μήνες μετά τον θάνατο της αγαπημένης του συντρόφισσας, της Αλίντας, τον είχα συναντήσει και του έκανα την απλή ερώτηση, "Πώς είσαι, Σωτήρη;". Θυμάμαι καθαρά την ανεπιτήδευτη απάντησή του: "Προσπαθώ, αλλά είναι πάρα πολύ δύσκολο...".
Αν και ο βασικός προσανατολισμός των ερευνών του ήταν η Κοινωνική Ανθρωπολογία, ο Σωτήρης Δημητρίου ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τη θεωρητική ανάλυση του κινηματογραφικού φαινομένου. Για ποιο λόγο; Το είχε εξηγήσει αναλυτικά, στη συζήτηση που είχαμε κάνει το Φεβρουάριο του 2012 για την "Αυγή": "Ο κινηματογράφος είναι το κυρίαρχο πολιτισμικό φαινόμενο του 20ού αιώνα. Διαδόθηκε σε όλο τον πλανήτη, εκτόπισε πολλές άλλες πολιτισμικές μορφές, όπως το θέατρο, το τσίρκο και εξαπλώθηκε σε νέους τομείς με τα θυγατρικά του είδη, την τηλεόραση και το βίντεο. Ταυτόχρονα έχει και μια πολιτική διάσταση... Το γεγονός ότι οι νεότεροι μεγάλοι θεωρητικοί του, ο Μπαζέν, ο Μετς, o Μπόρντγουελ, ασχολήθηκαν αποκλειστικά με τον αφηγηματικό κινηματογράφο, αγνοώντας την αβανγκάρντ, το ντοκιμαντέρ, τις εθνογραφικές ταινίες, αφήνει ανοιχτό το πεδίο για να υποθέσει κανείς ότι ο κινηματογράφος δεν έχει άλλες δυνατότητες, δικαιώνοντας έτσι τη μορφή που απέκτησε το φιλμικό θέαμα στην εξάρτησή του από τις σχέσεις εξουσίας του βιομηχανικού πολιτισμού. Συνεπώς, για να αποκτήσουμε μια ευρύτερη και διαχρονική θεώρησή του, θα πρέπει να τον εξετάσουμε κριτικά, σε συνάρτηση με το γενικότερο πλαίσιο της κουλτούρας που τον παρήγαγε...".
Ο Σωτήρης Δημητρίου με το βιβλίο του "Μύθος, κινηματογράφος, κρίση της αισθητικής" που κυκλοφόρησε το 1973 προσέφερε στο αναγνωστικό κοινό μια ολοκληρωμένη και πρωτογενή πρόταση θεωρίας του κινηματογράφου. Με αναφορές που δείχνουν βαθιά γνώση της αντίστοιχης θεωρητικής επεξεργασίας διεθνώς, ο Σωτήρης Δημητρίου επισημαίνει ότι το ζήτημα δεν είναι «τι είναι ο κινηματογράφος» (θεμελιακό ερώτημα του Μπαζέν) αλλά «τι κάνει ο κινηματογράφος», μετατοπίζοντας τη συζήτηση στη θεώρησή του ως ολικού κοινωνικού φαινομένου.
Εκείνη την εποχή ο Σωτήρης Δημητρίου συμμετείχε και στην ομάδα του "Σύγχρονου Κινηματογράφου", που ξεκίνησε μέσα από μια πρωτοβουλία αντίστασης στη χούντα των συνταγματαρχών. Έχοντας συζητήσει εξαντλητικά μαζί του για εκείνη την περίοδο, γνωρίζω ότι με το πέρασμα του χρόνου είχε προχωρήσει σε αυστηρή αυτοκριτική για τα πεπραγμένα εκείνης της περιόδου και την εμπλοκή του Ιδρύματος Φορντ στη χρηματοδότηση της εταιρείας "Σύγχρονος Κινηματογράφος", στην οποία ο ίδιος ήταν πρόεδρος. Ενδεικτικές, έστω έμμεσα, είναι οι επισημάνσεις του για τον Νέο Ελληνικό Κινηματογράφο (ΝΕΚ) και την περίοδο μετά το 1974: "Είναι φανερό ότι από την κοινή συμμετοχή των σκηνοθετών, κριτικών, θεωρητικών και συνεργατών, διαμορφώθηκε κατά την περίοδο αυτή μια νέα πνευματική κοινότητα που επικράτησε στον κινηματογράφο και τον πρόβαλε στο προσκήνιο της καλλιτεχνικής δραστηριότητας. Οι κριτικοί υπερασπίστηκαν τις ταινίες του ΝΕΚ, ώστε ο θεωρητικός λόγος ήταν απόρροια όλης της κοινότητας. Με άλλα λόγια, εάν οι ταινίες του ΝΕΚ αποτύγχαναν, αυτό θα ήταν και αποτυχία των κριτικών του. Έτσι και έγινε...". Αρκετά χρόνια αργότερα, στο δοκίμιό του "Ο θεωρητικός λόγος στον κινηματογράφο" (στην έκδοση "Κριτική κινηματογράφου: Από την οθόνη στο κείμενο", Αθήνα 2001) ο Σωτήρης Δημητρίου επανέρχεται και αποτιμά με οξυδέρκεια και αυστηρότητα τη σημερινή κατάσταση του κριτικού λόγου για τον κινηματογράφο: "... αν και ο θεωρητικός λόγος βάλλεται άμεσα από το σύστημα εξουσίας, προτιμά να ακολουθεί τον δρόμο της συναίνεσης. Αποσυνδέει το έργο τέχνης, ως υπερκόσμιο, από τους θεσμικούς περιορισμούς, που είναι εγκόσμιοι. Κρίνει τις ταινίες με βάση τους κανόνες της κάθε εποχής, ανάγοντάς τους όμως σε απόλυτους..."
Και φυσικά η ανάλυση της πολιτικής κατάστασης κυριάρχησε σε εκείνη τη συζήτηση που είχαμε κάνει το 2012. Σήμερα, τα όσα είχε πει τότε ο Σωτήρης Δημητρίου εξακολουθούν να είναι στο επίκεντρο των προβληματισμών μας: "Βρισκόμαστε σε περίοδο σοβαρών κοινωνικών μετασχηματισμών. Αν θέλουμε να συγκρίνουμε τη σημερινή δοκιμασία με την περίοδο της Κατοχής για να δούμε τι είδους διδάγματα μπορεί να μας προσφέρει το παρελθόν, πρέπει να πούμε ότι τότε υπήρχε έντονο το κοινοτικό αίσθημα, η communitas, που αποτελεί βασικό όρο για τη διεξαγωγή του κοινωνικού μετασχηματισμού... Σήμερα η κοινωνία της κατανάλωσης, αλλά και οι μηχανισμοί του συστήματος οδήγησαν στη διάλυση του κοινωνικού ιστού και στην εξάπλωση της κατάθλιψης. Η διάλυση αυτή επηρέασε και την Αριστερά... Φαίνεται πως βρισκόμαστε σε μια ιστορική καμπή, αλλαγής πολιτισμού. Το 'καθεστώς εξαίρεσης' αποτελεί συστατικό της νεωτερικότητας, και η γενίκευσή του οφείλεται στην αποδόμηση του βιομηχανικού μοντέλου που τη θεμελιώνει...".
