Του Σπύρου Κακουριώτη
Εβδομήντα χρόνια συμπληρώνονται φέτος από την ημερομηνία που θεωρείται συμβατικά η εναρκτήρια πράξη του Εμφυλίου, αλλά και από την ίδρυση του ΔΣΕ. Στις 30 Μαρτίου 1946, παραμονή των πρώτων μεταπολεμικών εκλογών από τις οποίες το ΚΚΕ και ο συνασπισμός κομμάτων του ΕΑΜ αποφάσισαν να απέχουν, ομάδα πρώην ανταρτών του ΕΛΑΣ, με επικεφαλής τον Αλέξανδρο Ρόσιο (καπετάν Υψηλάντη) επιτέθηκε στον Σταθμό Χωροφυλακής στο Λιτόχωρο Πιερίας.
Έξι μήνες αργότερα το ΚΚΕ επιλέγει την 28η Οκτωβρίου για να ανακοινώσει την ίδρυση του Γενικού Αρχηγείου Ανταρτών, ουσιαστικά του ΔΣΕ, από "ομάδες καταδιωκομένων" που βρίσκονταν ήδη ένα χρόνο στα βουνά διαφεύγοντας από τη "λευκή τρομοκρατία".
Ο ελληνικός Εμφύλιος είναι καταγεγραμμένος διεθνώς ως η πρώτη πράξη του Ψυχρού Πολέμου στη μεταπολεμική Ευρώπη. Η ένοπλη φάση του διήρκεσε έως το 1949, οι συνέπειές του όμως παρέμειναν ενεργές στα χρόνια της μετεμφυλιακής «καχεκτικής δημοκρατίας», μέχρι το τέλος της επτάχρονης δικτατορίας των συνταγματαρχών.
Αλλά και σήμερα, 70 χρόνια μετά, η "μακρά σκιά" του Εμφυλίου συνεχίζει να υπάρχει τόσο μέσα από τους «πολέμους της μνήμης» όσο και μέσα από τους «πολέμους των ερμηνειών».
Με αφορμή την επέτειο αυτή, η Εταιρεία Διάσωσης Ιστορικών Αρχείων Κεντρικής - Δυτικής Μακεδονίας αφιερώνει την 9η Ετήσια Θεματική της εκδήλωση στα 70 χρόνια από τον Εμφύλιο διοργανώνοντας το Σαββατοκύριακο 27-28.8 στον Γράμμο, στον χώρο του Πάρκου Εθνικής Συμφιλίωσης, επιστημονική ημερίδα σε συνδυασμό με περιήγηση στους κοντινούς τόπους μνήμης.
"Στην ΕΔΙΑ θεωρούμε πως η ιστορία πρέπει να είναι 'επισκέψιμος τόπος'. Φροντίζουμε λοιπόν πάντα στις εκδηλώσεις μας να συνδυάζουμε το ακαδημαϊκό μέρος με επισκέψεις στους χώρους όπου διαδραματίστηκαν τα γεγονότα, καθώς και με μαρτυρίες των επιζώντων" μας λέει ο πρόεδρος της ΕΔΙΑ-ΚΔΜ, βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ Τριαντάφυλλος Μηταφίδης.
"Η απόσταση του χρόνου και η ματιά των νέων ιστορικών μάς δίνει τη δυνατότητα σήμερα να αντιμετωπίσουμε πολύ πιο ψύχραιμα αυτήν την περίοδο, που έχει σημαδέψει ανεξίτηλα τη σύγχρονη ιστορία μας και το αποτύπωμά της εξακολουθεί να υπάρχει" συνεχίζει.
Ζητήματα ανοιχτά στην έρευνα
Ποια ζητήματα, όμως, παραμένουν ακόμη ανοιχτά στην ιστορική έρευνα, 70 χρόνια μετά τον εμφύλιο; "Στην ΕΔΙΑ πιστεύουμε ότι πρέπει κανείς αρχικά να αναμετριέται με τα δικά του, με τα 'οικεία κακά'. Αυτό βοηθά να αντιμετωπίζει τα ζητήματα με όσο το δυνατόν απροκατάληπτο πρίσμα. Δεν μπορούμε να μιλάμε ακόμα με μισόλογα γι' αυτήν την τόσο τραυματική περίοδο, που κατάληξή της ήταν η δικτατορία" λέει ο πρόεδρός της.
"Το ζήτημα της ερμηνείας, τα αίτια, το αν μπορούσε να αποφευχθεί ο εμφύλιος, αν επρόκειτο για ταξική σύγκρουση ή όχι, αν η έναρξή του τοποθετείται μέσα στην ίδια την περίοδο της Κατοχής, με τη σύγκρουση με τις λεγόμενες εθνικές ομάδες, αν τα αίτια εντοπίζονται στη 'λευκή τρομοκρατία', το ίδιο το πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου, όλα αυτά αποτελούν ζητήματα προς διερεύνηση".
Από τη μεριά του ο Πολυμέρης Βόγλης, ιστορικός στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και εκ των εισηγητών στην ημερίδα της ΕΔΙΑ, θεωρεί πως "δεν έχει νόημα να ξανασυζητήσουμε 'ποιος φταίει'. Αυτή η συζήτηση έχει διαρκέσει δεκαετίες τώρα και έχει εγκλωβίσει όσους συμμετέχουν να επιδιώκουν να αθωώσουν το ένα στρατόπεδο (και ταυτόχρονα να καταδικάσουν το αντίπαλο). Πιο πολύ ενδιαφέρον, κατά τη γνώμη μου, έχει να αντιληφθούμε τι έγινε τότε, την κρίσιμη χρονιά του 1946, και οδηγήθηκε η ελληνική κοινωνία σε έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο".
Το να αντιληφθούμε τι έγινε τότε δεν είναι τόσο απλό όσο φαίνεται εκ πρώτης όψεως, μας λέει ο ιστορικός. "Πίσω από αυτήν την ιδέα υπάρχουν δύο πιο σύνθετες προϋποθέσεις: Η πρώτη είναι να μπορέσουμε, στον βαθμό που μπορούμε, να αντιληφθούμε την κατάσταση που επικρατούσε στην Ελλάδα με τον τρόπο που οι πρωταγωνιστές την προσλάμβαναν το 1946: τις ιδέες, τις εμπειρίες, τις προσδοκίες των απλών ανθρώπων αλλά και των πολιτικών ηγεσιών που είχαν ζήσει τη ναζιστική Κατοχή, το αντιστασιακό κίνημα, τη μάχη της Αθήνας και την μεταβαρκιζιανή βία.
Η δεύτερη προϋπόθεση είναι να σκεφτούμε τις εξελίξεις του 1946 όχι σαν ένα προδιαγεγραμμένο σενάριο, αλλά σαν μια δυναμική διαδικασία στην οποία κυριαρχεί η κλιμάκωση, που μετατρέπει την πολιτική πόλωση σε στρατιωτική σύγκρουση, όπου πολύ συχνά παρατηρείται ετερογονία μεταξύ σκοπών και αποτελεσμάτων. Γι' αυτό νομίζω ότι έχει ιδιαίτερη αξία να συζητήσουμε όχι γενικά για τον Εμφύλιο, αλλά για το 'πώς άρχισαν όλα'".
Οι "πόλεμοι της μνήμης"
Αν ο "πόλεμος των ερμηνειών" αφορά κατά κύριο λόγο την κοινότητα των ιστορικών, οι "πόλεμοι της μνήμης" εκδηλώνονται σε ένα πολύ ευρύτερο πεδίο. Η ΕΔΙΑ-ΚΔΜ, πέρα από το "ακαδημαϊκό" μέρος, κινείται δραστήρια και σε αυτό το επίπεδο, καθώς, όπως παρατηρεί ο Τρ. Μηταφίδης, "υπήρξε μια συστηματική προσπάθεια να απαλειφθεί η μνήμη της δεκαετίας του 1940 στο όνομα μιας 'εθνικής συμφιλίωσης' που δεν στηρίζεται στην αλήθεια αλλά στην αποσιώπησή της. Είναι χαρακτηριστικό ότι έπρεπε να γίνει κυβέρνηση ο ΣΥΡΙΖΑ για να μπορέσει επιτέλους η πόλη της Θεσσαλονίκης να γιορτάσει για πρώτη φορά με τη σφραγίδα του επίσημου κράτους την απελευθέρωσή της από τα ναζιστικά στρατεύματα στις 30 Οκτωβρίου. Στην ΕΔΙΑ δουλεύουμε εντατικά συγκεντρώνοντας ιστορικό υλικό, προκειμένου να συμβάλουμε στον επίσημο εορτασμό".
Συνεχίζοντας ο πρόεδρος της ΕΔΙΑ-ΚΔΜ τονίζει ότι "η αντίληψη μιας 'πολιτικά ορθής' εθνικής μνήμης συμπαρέσυρε την ιστορική αλήθεια. Πάνω σε αυτό χτίζει ο ιστορικός αναθεωρητισμός, αλλά, σε συνθήκες κρίσης, και ο ίδιος ο ναζισμός. Σε μια χώρα απ' όπου οι Γερμανοί πήραν 'ακόμα και τα κορδόνια των παπουτσιών', όπως ομολογούσε ο Μουσολίνι, είναι απίστευτο να υπάρχει ένα ναζιστικό κόμμα που αντιγράφει τις χιτλερικές μεθόδους".
Το άλλο κομμάτι της δραστηριότητας της ΕΔΙΑ αφορά την κρίσιμη περίοδο της δικτατορίας. "Σε αυτό συνεργαζόμαστε στενά με τον Σύνδεσμο Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων και αυτή τη στιγμή βοηθάμε ώστε να ετοιμαστεί ο χώρος μνήμης που μας παραχωρήθηκε μέσα στο πρώην κολαστήριο της ΚΥΠ, Πολεμικό Μουσείο Θεσσαλονίκης σήμερα, παραχωρώντας ιστορικό υλικό" λέει ο Τρ. Μηταφίδης και συνεχίζει:
"Από τα ιδρυτικά μας μέλη ο Βασίλης Γκανάτσιος, ο καπετάν Χείμαρρος, είναι 102 ετών σήμερα και δεν λείπει από καμιά μας εκδήλωση. Από την άλλη, ο πρόεδρος και ο αντιπρόεδρος της ΕΔΙΑ, ο καθηγητής Δημοσθένης Δώδος, αλλά και άλλα μέλη, ήμασταν κρατούμενοι της χούντας. Βλέπετε, η σχέση μας με την ιστορία είναι και βιωματική...".
ΕΤΗΣΙΑ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΔΙΑ-ΚΔΜ
ΣΑΒΒΑΤΟ 27.8
12.00-15.00: Ξενάγηση από τον επιστημονικό συνεργάτη του Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων Ραϋμόνδο Αλβανό.
17.00: Έναρξη εργασιών ημερίδας.
Ιωάννα Παπαθανασίου (ιστορικός, ερευνήτρια ΕΚΚΕ): Οι διεθνείς εξελίξεις, ο «Ψυχρός Πόλεμος» και ο ελληνικός Εμφύλιος.
Ανδρέας Βενιανάκης (ερευνητής - συγγραφέας): Ο Εμφύλιος και η απονομή της Δικαιοσύνης: Η περίπτωση του Τάγματος Ασφαλείας Δάγκουλα.
Πολυμέρης Βόγλης, (Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας): Ο Εμφύλιος το 1946: Γεγονότα και εξελίξεις.
Ηλίας Νικολακόπουλος (ομότιμος καθηγητής ΕΚΠΑ): Οι εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις το 1946, η στάση και οι θέσεις των κομμάτων.
ΚΥΡΙΑΚΗ 28.8
10.00: Πεζοπορία και ξενάγηση:
* Στον Χάρο της Κοτύλης (4 χλμ. από το Πάρκο Εθνικής Συμφιλίωσης), όπου το 1948 τρεις αντάρτες του ΔΣΕ έπεσαν στον γκρεμό για να μην πιαστούν αιχμάλωτοι.
* Στον Πύργο της Κοτύλης, τη μόνη περιοχή που δεν κατέλαβε ο Εθνικός Στρατός στη μεγάλη μάχη του Γράμμου το 1948.
12.00-15.00: Επανάληψη ξενάγησης στο Πάρκο Εθνικής Συμφιλίωσης.
