Του Κυριάκου Π. Λουκάκου
"Πέρα από τα σύνορα" επιγράφεται έκδοση του έτους 1984, στην οποία ο διάσημος πιανίστας και αρχιμουσικός Vladimir Ashkenazy εκθέτει σκέψεις και στοχασμούς επί ποικίλων, επιστητών και άλλων. Ο τίτλος δεν θα ήταν δυνατόν, πάντως, να είναι αντιπροσωπευτικότερος και σε σχέση με τα εν γένει βιοτικά και καλλιτεχνικά δεδομένα του μουσικού μας. Γεννημένος στο Γκόρκι της Σοβιετικής Ένωσης, από πατέρα Ιουδαίο της Γερμανίας («Ασκενάζι») και Ρωσορθόδοξη μάνα, ο προικισμένος νεαρός ήταν μόλις 16 ετών στα 1953, τη χρονιά της μεγάλης ανακούφισης από τον θάνατο του Ιωσήφ Στάλιν, και εκμεταλλεύθηκε άμεσα το σταδιακό, διστακτικό άνοιγμα της ΕΣΣΔ προς τον κόσμο. Μαθητής του Λεβ Ομπόριν, αποσπά 2ο βραβείο στον Διεθνή Διαγωνισμό «Φρεντερίκ Σοπέν» της Βαρσοβίας στα 1955, και 1ο, έναν χρόνο αργότερα, στον Διαγωνισμό «Βασίλισσα Ελισάβετ» του Βελγίου. Στα 1958 πραγματοποιεί την πρώτη του περιοδεία στις ΗΠΑ και στα 1962 κερδίζει ex aequo με τον Βρετανό Τζον Όγκντον το 1ο βραβείο του «Διαγωνισμού Τσαϊκόφσκι» της Μόσχας.
Σε χρόνια που ακόμη μυθικοί ομότεχνοί του παραμένουν εγκλωβισμένοι ή ταλαιπωρούνται από το «Σιδηρούν Παραπέτασμα», ο Ασκενάζι κινείται μεθοδικά και εύκαμπτα για την αποδέσμευσή του. Αναχωρεί με την πολιτογραφημένη Σοβιετική Ισλανδή πρώτη σύζυγό του για τη Βρετανία και, χωρίς να αποποιηθεί τη σοβιετική υπηκοότητα, δηλώνει την επιθυμία του να εγκατασταθεί εκεί. Η ανακοίνωση συμπίπτει «με διαφορά μιας - δυο ημερών», με την ιδιόγραφη ανακοίνωση στο οπισθόφυλλο1, από τον πρόεδρο της δισκογραφικής εταιρείας Ντέκκα, sir Edward Lewis, της πρώτης κυκλοφορίας δίσκου του Ασκενάζι στη Δύση. Ήταν συμβόλαιο ζωής, που σηματοδότησε μιαν από τις πλέον εκτεταμένες δισκογραφικές συνεργασίες κλασικού καλλιτέχνη, τόσον ως δεξιοτέχνη όσο και, από δεκαετιών ήδη, ως αρχιμουσικού. Το εύρος δράσης του Ασκενάζι, ωστόσο, αψηφά κάθε όριο γεωγραφικής ή άλλης συντεταγμένης: κάτοικος Ρέικιαβικ -και Ισλανδός υπήκοος από το 1972-, αναλαμβάνει θέσεις στη Φιλαρμόνια και τη Βασιλική Φιλαρμονική του Λονδίνου, την Τσέχικη Φιλαρμονική, την Ορχήστρα του Κλίβελαντ, αλλά και σε άλλες, του Βερολίνου, του Σίδνεϊ, του Τόκιο...
Στο πλαίσιο αυτής της παγκόσμιας κινητικότητάς του, τον είχαμε και οι ίδιοι αναγνωρίσει, πριν από κάποια χρόνια, στο «Ελ. Βενιζέλος» και κατευθυνόμενο προς την πύλη για Ρόδο, στο πρόσωπο ενός διακριτικά ευκίνητου, μικρόσωμου κυρίου με ένα τεράστιο σολ τυπωμένο στην αποσκευή, έχοντας ήδη ψυχανεμιστεί την αγάπη του για την Ελλάδα, όπου παραθερίζει εδώ και πολλά χρόνια. Εκεί προφανώς οφείλεται2 και το προνόμιο της εφετινής μετάκλησής του (1.8.2016) σε αυτούς τους δύσκολους καιρούς, και μάλιστα στο πόντιουμ της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, ενός σχηματισμού που γνωρίζει όσο λίγοι να «βαθμολογεί» τους μαέστρους της μέσω της μεγάλης ποιοτικής διακύμανσης των ερμηνειών που καταγράφει υπό την μπαγκέτα καθενός τους.
Μουσικός βαθύς αλλά διόλου επιδεικτικός, που «διαμόρφωσε χαρακτήρα... και αντίληψη... επί του παντός με την έλευσή του στη Δύση»3, ο Ασκενάζι ενίοτε υποτιμάται λόγω της προσωπικής συστολής του έναντι της Μουσικής, στην οποία αρνείται να επιβάλει προσωπικά του ερμηνευτικά χαρακτηριστικά. Και είναι αλήθεια ότι αυτή η ολοένα και σπανιότερη, ανεπιτήδευτη φυσικότητα της προσέγγισής του, που επιτρέπει στον κάθε συνθέτη να μιλήσει με τη δική του φωνή, κατέστη προφανής ήδη από την εισαγωγή του Λ. βαν Μπετόβεν στο μοναδικό μπαλέτο του «Τα Πλάσματα του Προμηθέως» (1801), που εγκαινίασε τη συναυλία του Ηρωδείου. Ανάγνωση πανηγυρικής αντικειμενικότητας, εντελώς ανεπηρέαστη από άλλες φορτίσεις πέραν της ίδιας της παρτιτούρας. Και μια ΚΟΑ σε κατάσταση χάριτος, όπως και στην υποδειγματική εκτέλεση του αποχαιρετιστήριου στη ζωή κοντσέρτου για κλαρινέτο, σε λα μείζονα Κ.622 (Οκτ.1791), του Μότσαρτ (1756 - 1791) που ακολούθησε σε δροσερή αφηγηματική χαλαρή διάθεση της δεκαετίας του 1970 μιας ASMF ή της Φιλαρμονικής της Βιέννης, από την οποία γνωρίσαμε αυτό το αριστούργημα της κατά Άλφρεντ Αϊνστάιν «2ης naïveté» του συνθέτη. Σολίστ ο γιος του αρχιμουσικού Dimitri Ashkenazy (*1969) που εγκαθίδρυσε ατμόσφαιρα παραδείσιας γαλήνης με παίξιμο χωρίς προφανή προσπάθεια, άμεμπτης γραμμής και πλήρως εντεταγμένο στη θέρμη και την οιονεί παιδιάστικη ευδαιμονία της διεύθυνσης του πατέρα.
Η συναυλία ολοκληρώθηκε με μιαν εξαιρετικά ισορροπημένη εκτέλεση της 4ηςσυμφωνίας, σε φα ελάσσονα έργον 36 (1878), του Π.Ι. Τσαϊκόφσκυ (1840-1893), που ανέδειξε το πλήρες διαμέτρημα της χημείας του Ασκενάζι με τους Έλληνες μουσικούς, οι οποίοι σταθερά και σε όλες τις ομάδες τους (χάλκινα, ξύλινα!) ανταποκρίθηκαν ολόψυχα και πειθαρχημένα στα συνεργατικά, λιτά αλλά και σαφή κελεύσματα της μπαγκέτας του, μετρίως μόνον αναχωρητικά της πεπατημένης, όπως στην υπερταχεία αλλά εν τέλει λογική κλιμάκωση της ενδιάμεσης ενότητας του αργού μέρους. Τους ευχαριστούμε!
1 Ήταν το 1ο κοντσέρτο του Τσαϊκόφσκυ με μαέστρο τον Λόριν Μάαζελ επικεφαλής της Συμφωνικής Ορχήστρας του Λονδίνου και αριθμό καταλόγου SXL 6058.
2 Πρβλ. αντί άλλων http://greekfestival.gr/gr/events/view/vladimir-%26-vovka-ashkenazy-2015
3 Πρβλ. συνέντευξή του του έτους 1989 υπό τον τίτλο «Shostakovich and the Soviet State»
