Πέντε χιλιόμετρα χωρίζουν το Πυθαγόρειο της Σάμου από την απέναντι τουρκική ακτή. Για τους θερινούς επισκέπτες, το στενό πέρασμα φαντάζει σαν ένα «γραφικό» γεωλογικό παιχνίδι, για κάποιους άλλους όμως είναι η λεπτή γραμμή που χωρίζει τη ζωή από τον θάνατο, την «ειρήνη» από τον πόλεμο. Αυτά τα νερά, και άλλα, βορειότερα και νοτιότερα, διέπλευσαν μέχρι σήμερα εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες, επιζητώντας να ξεφύγουν από έναν κόσμο που δεν ήταν πια δικός τους. Πολλοί έμειναν για πάντα στα βάθη της θάλασσας. Όσοι κατάφεραν να περάσουν, κατάλαβαν πως ούτε κι αυτός εδώ ο κόσμος μπορεί να τους ανήκει...
Αυτόν τον τίτλο, A World Not Ours, δανείζεται από τον σκηνοθέτη Μάχντι Φλάιφελ, που στις ταινίες του ασχολείται συστηματικά με την παλαιστινιακή διασπορά και το ζήτημα των προσφύγων, η έκθεση που εγκαινιάζεται την Πέμπτη 4 Αυγούστου στο Art Space Pythagorion της Σάμου.
Η προσφυγική κρίση, στο επίκεντρο της οποίας βρέθηκε (και) η Σάμος, και η αναγκαστική μετανάστευση αποτελούν το θέμα στο οποίο εστιάζουν οι καλλιτέχνες που παίρνουν μέρος, πολλοί από τους οποίους κατάγονται από τη Μέση Ανατολή ή τη ΝΑ Ευρώπη, «χώρες που βίωσαν από πρώτο χέρι τον πόλεμο, το τραύμα, τον εκτοπισμό και την επισφάλεια», όπως παρατηρεί η επιμελήτρια της έκθεσης, Κατερίνα Γρέγου.
Οι δέκα συμμετέχοντες χρησιμοποιούν μια μεγάλη γκάμα καλλιτεχνικών μέσων (εγκαταστάσεις, περφόρμανς, φωτογραφία, φιλμ, φωτορεπορτάζ), που μεταφράζονται σε πρακτικές οι οποίες εκτείνονται από τον ακτιβισμό και την άμεση δράση μέχρι την ποιητική και τη μεταφορά, προκειμένου να καταθέσουν τον στοχασμό τους γύρω από το ζήτημα του εκτοπισμού και της έλλειψης πατρίδας.
Όπως τονίζει η Κ. Γρέγου, η δουλειά που παρουσιάζουν είναι αποτέλεσμα μακρόχρονης έρευνας και εμπειρίας από πρώτο χέρι. «Τα έργα τους αντικατοπτρίζουν γνήσια ταύτιση και ειλικρινή, ανιδιοτελή κίνητρα, σε αντίθεση με αυτό που αποκαλείται ‘poornography’, τη χρήση, δηλαδή, εικόνων φτώχειας και επισφάλειας από τα ΜΜΕ και την τέχνη για να προκαλέσουν αίσθηση».
Το βίωμα του ξεριζωμού
Έχοντας περάσει τα πρώτα του χρόνια σε προσφυγικό καταυλισμό στον Λίβανο, ο Παλαιστίνος συγγραφέας, σκηνοθέτης και εικαστικός Mahdi Fleifel παρουσιάζει στο Πυθαγόρειο την πρώτη του μεγάλου μήκους ταινία A World Not Ours (2012), ένα ντοκιμαντέρ που συνθέτει αρχειακό υλικό, προσωπικές καταγραφές και οικογενειακές μαρτυρίες για να αφηγηθεί την ιστορία τριών γενεών εξόριστων στον καταυλισμό που μεγάλωσε και ο ίδιος. Με πάνω από 30 βραβεύσεις, ακολουθήθηκε από τις ταινίες Xenos (2014), ντοκιμαντέρ για έναν από τους κατοίκους του καταυλισμού που φτάνει, με τη βοήθεια διακινητών, στην Αθήνα, και το A Man Returned (2016), Αργυρή Άρκτο στη Μπερλινάλε 2016, όπου παρακολουθεί έναν άνδρα, ο οποίος, αφού εγκλωβίστηκε τρία χρόνια στην Ελλάδα, επιστρέφει στο στρατόπεδο προσφύγων.
Η Ninar Esber από τη Βηρυτό χρησιμοποιεί το σώμα της ως υλικό σε μια εγκατάσταση με βάση την περφόρμανς, με τίτλο Torso: Ένας φάρος, στραμμένος προς τη θάλασσα, είναι αναμμένος, αλλά το φως του δεν έχει δύναμη. Στην κορυφή του μια γυναικεία φιγούρα καλεί τον ταξιδιώτη, αλλά μόλις πλησιάσει στρέφεται αλλού. Ο φάρος και η φιγούρα καλούν, αλλά δεν προστατεύουν όσους προστρέχουν.
Η συριακής καταγωγής Roza El - Hassan, από τη Βουδαπέστη, δουλεύει με πρόσφυγες και περιθωριοποιημένες κοινότητες, όπως οι Ρομά, σε εγχειρήματα που συνδυάζουν κοινωνική προσφορά και φιλικές προς το περιβάλλον τεχνικές. Ένα από αυτά, η οικολογική αρχιτεκτονική Beehive (Κυψέλη), που κυριαρχούσε στα χωριά της βόρειας Συρίας, προτείνεται ως πιθανή μικρής κλίμακας λύση στο στεγαστικό πρόβλημα των προσφύγων. Μια τέτοια «κυψέλη» κατασκευάστηκε για την έκθεση ως υπαίθρια γλυπτική εγκατάσταση, με τη χρήση τοπικών υλικών και τη βοήθεια ντόπιων μαστόρων.
Η Αυστριακή σκηνογράφος και εικαστικός Tanja Boukal παρουσιάζει μέρος της έρευνάς της για τη Μελίγια, ισπανικό έδαφος στην Αφρική, όπου συνωθούνται μετανάστες με προορισμό την Ευρώπη, με τίτλο Ode to Joy. Πρόκειται για ένα λευκό δαντελωτό ύφασμα, πλεγμένο στο χέρι, που φέρει το λιμπρέτο του ευρωπαϊκού ύμνου πλαισιωμένο από αγκαθωτό σύρμα. Στην έκθεση παρουσιάζονται επίσης έργα που δημιούργησε μετά από ένα ταξίδι σε Τουρκία και Ελλάδα: To Izmir Concrete (2016), εγκατάσταση με φωτογραφίες και τσιμεντόλιθους, εμπνευσμένη από τη συνοικία Μπασμάν της Σμύρνης, επίκεντρο της διακίνησης προσφύγων. Το Memories of Travels and Dreams (2016), φωτογραφικό έργο για το πέρασμα από το Κουσάντασι στη Σάμο και το βίντεο Down by the Sea (2016), γυρισμένο σε ένα νεκροταφείο στο Πυθαγόρειο, όπου είναι θαμμένα προσφυγόπουλα από τη Συρία.
Η 83χρονη αυτοδίδακτη Αμερικανίδα καλλιτέχνιδα Sallie Latch παγκόσμια περιηγήτρια και ακτιβίστρια για την ειρήνη, παρουσιάζει την περφόρμανς I asked «why?» And this is what I heard (2016), δραματοποιημένη ερμηνεία των συνεντεύξεων που ηχογράφησε κατά την εξάμηνη παραμονή της στη Σάμο, ως εθελόντρια, καταγράφοντας το ταξίδι των προσφύγων που έφταναν στο νησί.
Το Juice Rap News είναι ένα ραπ συγκρότημα από την Αυστραλία, που παρουσιάζει σατιρικές ειδήσεις γύρω από την παγκόσμια επικαιρότητα, συνδυάζοντας θέατρο, ραπ μουσική, υποκριτική, κωμωδία και εικαστικά. Παρουσιάζεται το επεισόδιο με τίτλο «Μετανάστες!», που εστιάζει στους «εταιρικούς μετανάστες», τις υπερεθνικές επιχειρήσεις που κερδίζουν μη πληρώνοντας φόρους πουθενά, θέτοντας το ερώτημα ποιοι μετανάστες θα πρέπει να μας ανησυχούν πιο πολύ...
Το Exit (2008-2015), τέλος, είναι μια βιντεοεγκατάσταση με κινούμενους χάρτες, που δημιουργούνται βάσει δεδομένων από 100 διαφορετικές πηγές που παρακολουθούν τα σημερινά μεταναστευτικά ρεύματα. Το πειραματικό αυτό έργο δημιουργήθηκε από τους Αμερικανούς καλλιτέχνες και αρχιτέκτονες Diller Scofidio και Renfro, βασισμένο σε μια ιδέα του Paul Virilio, το 2008, και εμπλουτίστηκε το 2015, αντανακλώντας την ανησυχητική εξέλιξη των δεδομένων από τότε που πρωτοπαρουσιάστηκαν.
Έλληνες δημιουργοί
Την ομάδα των καλλιτεχνών που συμμετέχουν στην έκθεση στο Πυθαγόρειο συμπληρώνουν τρεις Έλληνες, δύο κορυφαίοι φωτορεπόρτερ και μια κινηματογραφίστρια.
Ο βραβευμένος με το Βραβείο Pulitzer φωτορεπόρτερ του Reuters Γιάννης Μπεχράκης δεν χρειάζεται συστάσεις. Καταγράφοντας από τους πρώτους την προσφυγική κρίση, κατάφερε με τις εικόνες του να δώσει «φωνή» σε αυτούς που δεν έχουν, μια φωνή που κατάφερε, χάρη στη δουλειά του, να ακουστεί σε ολόκληρο τον πλανήτη.
Εξίσου γνωστή η δουλειά του Γιώργου Μουτάφη, που ξεχωρίζει με την αντισυμβατική του φωτογραφική πρακτική. Στη Σάμο παρουσιάζει φωτογραφίες από την εν εξελίξει σειρά Europa, Europa, όπου καταγράφει πρόσφυγες και μετανάστες που κατευθύνονται στην Ευρώπη, μέσω Ελλάδας και Ιταλίας, με την ελπίδα να καταλήξουν στη «Γη της Επαγγελίας». Οι μικρής κλίμακας φωτογραφίες του παρουσιάζονται με τη χρήση φωτεινών κουτιών, που αναδεικνύει τις λεπτομέρειες και ενισχύει την αμεσότητά τους.
Τέλος, η κινηματογραφίστρια και εικαστικός Μαρίνα Γιώτη, ξεκινώντας από την εικόνα της αγίας Μαρίνας, το μόνο που οι πρόσφυγες πρόγονοί της έφεραν από τη Μύλασα της Μικράς Ασίας στη Σάμο και κατόπιν στην Κοκκινιά, επιχειρεί να ανασυνθέσει την οικογενειακή και προσφυγική της ιστορία, σε έναν «αγώνα δρόμου ενάντια στον χρόνο», μέσα από προφορικές μαρτυρίες των ενενηντάχρονων θείων της.
Σπύρος Κακουριώτης
A World Not Ours. Επιμέλεια: Κατερίνα Γρέγου. Art Space Pythagorion (Πυθαγόρειο Σάμου), 5 Αυγούστου - 15 Οκτωβρίου. Εγκαίνια: 4 Αυγούστου, 8.00 μ.μ.
ΛΕΖΑΝΤΕΣ:
"Europa Europa", του Γιώργου Μουτάφη
"Ode to Joy", της Tanja Boukal
