Η παραγωγή της "Κάρμεν", από την Εθνική Λυρική Σκηνή, που θα παρουσιαστεί την επόμενη Κυριακή στο Ηρώδειο, υπήρξε η σημαντικότερη από τις εκδηλώσεις που αναβλήθηκαν πέρσι το καλοκαίρι, εξαιτίας της κατάστασης που είχε δημιουργηθεί μετά την επιβολή των κεφαλαιακών ελέγχων από τις τράπεζες. Εξέλιξη που, στην περίπτωση της συγκεκριμένης παράστασης, πιθανόν να αποδειχθεί πλεονέκτημα, καθώς η κορύφωση της προσφυγικής κρίσης που μεσολάβησε φωτίζει την αντιμετώπιση της όπερας του Μπιζέ από τον Βρετανό σκηνοθέτη Στίβεν Λάνγκριτζ, καλλιτεχνικό διευθυντή της Όπερας του Γκέτεμποργκ, με μια επιπλέον διάσταση. Γιατί, όπως εξηγεί στη συζήτηση που είχαμε μαζί του, η όπερα, αλλά και η "Κάρμεν" ιδιαίτερα, αντανακλά την κοινωνική πραγματικότητα και, μέσα από την ιστορική αναπλαισίωση την οποία επέλεξε, αυτή δεν είναι άλλη από την πραγματικότητα του 21ου αιώνα.
«Η 'Κάρμεν' υπήρξε ένα ριζοσπαστικό έργο, που σόκαρε το κοινό όταν πρωτοπαρουσιάστηκε, γιατί θεωρήθηκε πάρα πολύ ρεαλιστικό. Οι θεατές της εποχής δίσταζαν να πάρουν τις κόρες τους στην παράσταση» μας λέει, τονίζοντας ότι αποτελεί τομή σε σχέση με την παράδοση της opera comique, καθώς τελειώνει με τον θάνατο της πρωταγωνίστριας.
«Είναι μεγαλειώδες έργο, και μόνο μουσικά αν το δει κανείς, αλλά ένα από τα στοιχεία που μου κίνησαν το ενδιαφέρον ήταν δραματουργικό: Οι ήρωες της όπερας είναι άνθρωποι που βρίσκονται κυριολεκτικά στο περιθώριο της κοινωνίας. Ο Μπιζέ διερευνά τον χαρακτήρα και τα αισθήματα αυτών των περιθωριακών ανθρώπων, αντί να περιοριστεί σε μια στερεοτυπική αναπαράστασή τους, όπως θα ήταν αναμενόμενο από την όπερα των προηγούμενων αιώνων. Εκτός από έναν αξιωματικό, όλοι οι άλλοι είναι απλοί στρατιώτες, παράνομοι, άνθρωποι που αγωνίζονται για ένα κομμάτι ψωμί δουλεύοντας στο εργοστάσιο ή πουλώντας το κορμί τους κ.λπ. Ακόμα κι έτσι όμως, γελούν, μισούν, αγαπούν, γλεντάνε... Το έργο δείχνει τους απλούς ανθρώπους με πολύ ξεκάθαρο τρόπο κι αυτό μου φάνηκε ελκυστικό».
Η «Κάρμεν» στον 21ο αιώνα
Ο Στίβεν Λάνγκριτζ, μαζί με τον σκηνογράφο του Γιώργο Σουγλίδη, αποφάσισαν να μεταφέρουν την πλοκή στην εποχή μας, θεωρώντας πως κάτι τέτοιο θα λειτουργήσει, καθώς αντανακλά τόσο καλά την κοινωνία. «Μπορεί να κάνει κανείς μια εξαιρετική 'Κάρμεν' τοποθετώντας τη στον 19ο αιώνα, με κοστούμια φλαμένγκο κ.ά., όμως κάτι τέτοιο δεν με ενδιέφερε» τονίζει. «Όταν αποφασίσαμε να μεταφέρουμε το έργο στον 21ο αιώνα, κοιτάξαμε γύρω μας και αναρωτηθήκαμε: ποιοι θα ήταν αυτοί οι παράνομοι σήμερα; Για μας είναι οι άνθρωποι που μετακινούνται, διασχίζουν σύνορα και προσπαθούν να επιζήσουν. Στην Όπερα του Γκέτεμποργκ δουλεύουμε με πολλούς ανθρώπους από τη Συρία, κάνοντας μαζί τους θέατρο και άλλες δράσεις. Έτσι έχω συναντήσει πολλούς πρόσφυγες, οι περισσότεροι από αυτούς πέρασαν από την Ελλάδα, για να καταλήξουν στη Γερμανία ή τη Σουηδία. Οι ιστορίες τους με συγκίνησαν, έτσι σκεφτήκαμε να ακολουθήσουμε αυτή την κατεύθυνση».
«Η όπερα πάντοτε ενδιαφερόταν για τους περιθωριακούς» συμπληρώνει ο Βρετανός σκηνοθέτης. «Οι ήρωες και οι ηρωίδες της δεν είναι οι καλοβαλμένοι μεσοαστοί που πληρώνουν τους φόρους τους. Πάντα δίνει φωνή σε κάποιους που, με κάποιον τρόπο, είναι περιθωριοποιημένοι, είτε αυτή είναι μια πόρνη, όπως στην 'Τραβιάτα', είτε ένας μαύρος, όπως στον 'Οθέλλο'. Αυτό την κάνει ενδιαφέρουσα».
Θα δούμε, λοιπόν, μια Κάρμεν πρόσφυγα; Ο σκηνοθέτης κουνάει αρνητικά το κεφάλι του. «Στην παράστασή μας υπάρχουν πρόσφυγες, υπάρχουν γυναίκες που δουλεύουν στο εργοστάσιο, όμως η Κάρμεν είναι κάτι άλλο. Είναι τσιγγάνα κι αυτό σημαίνει ότι τα σύνορα δεν έχουν κανένα νόημα γι’ αυτήν. Οποιοσδήποτε εγκλεισμός τής είναι ανυπόφορος. Δεν μπορεί να φυλακιστεί ούτε σε μια σχέση ούτε σε μια χώρα. Αποτελεί υπόδειγμα απόλυτης ελευθερίας, σωματικής και συναισθηματικής».
Καθώς η "Κάρμεν" αποτελεί μία από τις καθιερωμένες όπερες του ρεπερτορίου, ο ορίζοντας προσδοκιών πολλών θεατών εξαντλείται σε μια μάλλον στερεοτυπική, φολκλορική αντιμετώπιση του έργου. Δεν τον φοβίζει αυτό; «Αν κάποιος πηγαίνει στην παράσταση θέλοντας να δει κάτι που έχει ήδη στο μυαλό του, λυπάμαι, δεν μπορώ να κάνω κάτι γι’ αυτό. Η παράστασή μου είναι πολιτική, με την έννοια ότι αναφέρεται στον κόσμο γύρω μας, αλλά είναι και έρωτας, και μίσος, και αίμα... Προσπαθώ να κάνω ένα μεγάλο θέαμα που να μπορούν να το δουν άνθρωποι που δεν έχουν ξαναβρεθεί στην όπερα, να συγκινηθούν και να διασκεδάσουν με την ιστορία και τους χαρακτήρες. Δεν κάνω κάτι τόσο εγκεφαλικό που οι άνθρωποι να μην μπορούν να το καταλάβουν...»
Σωπαίνει για μια στιγμή και αμέσως προσθέτει, μιλώντας λίγο συνωμοτικά: «Εντάξει, υπάρχουν και μερικά τέτοια στοιχεία, που ελπίζω πως όσοι ξέρουν πολύ καλά την όπερα θα τα εκτιμήσουν. Για παράδειγμα, δραματουργικά βοηθήθηκα από τη νουβέλα του Προσπέρ Μεριμέ, στην οποία βασίζεται το λιμπρέτο. Εκεί, την ιστορία την αφηγείται ο Δον Χοσέ τη νύχτα πριν τον εκτελέσουν. Αυτό το χρησιμοποίησα με έναν τρόπο, που όσοι έχουν εξοικείωση με την κινηματογραφική αφήγηση θα αναγνωρίσουν».
Στην απόφασή του να ανεβάσει την "Κάρμεν" με αυτόν τον τρόπο, εστιάζοντας στην προσφυγική κρίση, συνέδραμε το γεγονός ότι επρόκειτο να παρασταθεί στην Ελλάδα; «Η επιλογή αυτή συνδέεται με τις εμπειρίες μου, με την ανάγνωση του κόσμου γύρω μου, με τα πράγματα που με ενδιαφέρουν. Το ότι γίνεται στην Ελλάδα, απλώς ενδυναμώνει αυτή μου την απόφαση. Προφανώς, εδώ, όταν περπατάς στους δρόμους, η παράσταση αποκτά κι ένα άλλο νόημα».
Η όπερα είναι προσιτή τέχνη
Ο Στίβεν Λάνγκριτζ, πέρα από τον χώρο της όπερας, δουλεύει συστηματικά με διάφορες ομάδες αποκλεισμένων, σε πολλές χώρες, χρησιμοποιώντας ως βασικό εργαλείο το μουσικό θέατρο. «Πιστεύω ακράδαντα ότι η καλλιτεχνική έκφραση είναι βασική ανθρώπινη ανάγκη. Έχω δουλέψει με ομάδες σε φυλακές ή με άλλες ομάδες αποκλεισμένων, όχι από φιλανθρωπία, αλλά γιατί αποτελούν έναν γοητευτικό κόσμο» λέει και το βλέμμα του φωτίζεται.
Πώς είναι όμως να χρησιμοποιείς το μουσικό θέατρο δουλεύοντας με τέτοιες ομάδες; «Όπως και με οποιαδήποτε άλλη ομάδα. Το επίπεδο δεξιοτήτων μπορεί να είναι χαμηλότερο, όμως η σύνδεση με το υλικό, ειδικά όταν αυτό παράγεται από την ομάδα, είναι εκπληκτική! Έχουμε δουλέψει και με έργα του Σαίξπηρ ή το 'West Side Story', όμως τις περισσότερες φορές οι ιδέες προέρχονται από την ίδια την ομάδα».
Οι άνθρωποι αυτοί δεν αισθάνονται, άραγε, ξένοι με τη μορφή του μουσικού θεάτρου; «Αντιθέτως, εκτιμούν πολύ την ομορφιά της ανθρώπινης φωνής» απαντά ο Βρετανός σκηνοθέτης. «Τα πραγματικά σύνορα που τους χωρίζουν από το μουσικό θέατρο δεν έχουν να κάνουν με τα έργα ή τους τραγουδιστές, αλλά μόνο με την κοινωνική πρόσληψη της όπερας, το πλαίσιο μέσα στο οποίο ανεβαίνει. Η όπερα αποτελεί μια από τις πιο προσιτές μορφές τέχνης. Στην ιστορία, το μουσικό θέατρο υπήρξε η κυριότερη παραστατική τέχνη. Ο διαχωρισμός λόγου και μέλους είναι, συγκριτικά, αρκετά πρόσφατη εξέλιξη».
Ο Στίβεν Λάνγκριτζ είναι Βρετανός, διαμένει όμως στη Σουηδία. «Ψηφίσατε στο δημοψήφισμα;» τον ρωτάμε. «Ναι» απαντά κάπως θλιμμένα και, αφού τονίσει πως δεν τάχθηκε υπέρ του Brexit, παρατηρεί πως την έξοδο από την Ε.Ε. την αποφάσισε μονάχα το 37% του συνόλου του εκλογικού σώματος. «Παράξενοι καιροί...» μονολογεί.
ΚΑΡΜΕΝ του Ζωρζ Μπιζέ. Μουσική διεύθυνση: Λουκάς Καρυτινός. Σκηνοθεσία: Στίβεν Λάνγκριτζ. Σκηνικά - κοστούμια: Γιώργος Σουγλίδης. Ερμηνεύουν: Ρινάτ Σαχάμ - Ζεραλντίν Σωβέ, Λεονάρντο Καπάλμπο - Δημήτρης Πακσόγλου, Διονύσης Σούρμπης - Ομάρ Καμάτα, Σαϊόα Ερνάντεθ - Άννα Στυλιανάκη, Πέτρος Μαγουλάς κ.ά. Ωδείο Ηρώδου Αττικού, 24, 26-27, 29 Ιουλίου.
