Του Γιάγκου Ανδρεάδη
Ο "Δον Κιχώτης" δεν είναι ούτε κλασικός ούτε επίκαιρος. Είναι αυριανός και παντοτινός. Ο καλπασμός του αχαμνού του αλόγου του, του Ροθινάντε, ακούγεται πάντοτε και οι ανεμόμυλοι συνεχίζουν να γυρίζουν εκεί όπου διακυβεύονται το όνειρο και ο λογισμός, η τρέλα και η φρονιμάδα, η εξέγερση και η καταστολή. Πριν από πολύ λίγα χρόνια οι εκατό πιο διάσημοι παγκοσμίως μυθιστοριογράφοι επέλεξαν το έργο του Θερβάντες, που φέτος τιμούμε τα 400 χρόνια από το θάνατό του, ως το σημαντικότερο μυθιστόρημα όλων των εποχών. Το πράγμα μάλλον τιμά τους ίδιους παρά τον Ισπανό και το έργο του. Κάτι πιο σημαντικό: Όπως ο Όμηρος με την "Ιλιάδα" και την "Οδύσσεια" εγκαινιάζει και προδιαγράφει όλη την αρχαία γραμματεία -ελληνική και λατινική-, έτσι και ο Θερβάντες με τον "Δον Κιχώτη" εγκαινιάζει και προδιαγράφει όλο το μυθιστόρημα.
Το μεγάλο μυθιστόρημα του 19ου και του 20ού αι., από τον Μπαλζάκ, τον Δουμά και τον Ντοστογιέφσκι μέχρι τον Γκαρσία Μάρκες, είναι τέκνο των περιπετειών του ιδαλγού της Μάντσας. Πριν από κάποια χρόνια ανατρίχιασα όταν στην πόρτα του μουσείου Νοτστογιέφσκι στην Πετρούπολη αντίκρισα όχι την προτομή του συγγραφέα του "Ηλίθιου", αλλά ένα χάλκινο ομοίωμα του Ιππότη της Ελεεινής Μορφής, πατέρα του πρίγκιπα Μίσκιν. Περιλαμβάνοντας και τη Ρωσία στον κόσμο που ενέπνευσε, ο «Δον Κιχώτης» χαράζει τα πραγματικά σύνορα της Ευρώπης, τα γεωπολιτικά «από τον Ατλαντικό ώς τα Ουράλια», τα πολιτισμικά που είναι αυτά του Σαίξπηρ και του Δάντη, του Μπαλζάκ, του Γκαίτε και του Πούσκιν και όχι εκείνα του γκέτο και του χάρτινου λόγου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ταυτόχρονα, ο "Δον Κιχώτης" χαράζει την επικράτεια της επανάστασης ως έσχατης εκδοχής του αγώνα για το δίκιο. Όχι σε κάποια εξιδανικευμένη της μορφή της, από αυτές που βρίθουν στην τρέχουσα λογοτεχνία και ρητορική, αλλά στη συγκεκριμένη, που γράφεται με κίνδυνο και πληρώνεται με αίμα. Στα «Εκατό χρόνια μοναξιά» του Μάρκες, ο κεντρικός ήρωας, ο Αουρελιάνο Μπουεντία, είναι ταυτόχρονα ακόμη μία ενσάρκωση του Ιππότη της Μάντσας και μια συμβολική σύνοψη όλων των μεγάλων επαναστατών της Λατινικής Αμερικής, αλλά κυρίως του Μπολιβάρ και του Γκεβάρα. Ο Αουρελιάνο είναι ένας από τους πιο χαρακτηριστικούς νικημένους που νικούν, μένουν ζωντανοί, έτοιμοι να πάρουν τη μορφή του επόμενου αντάρτη που θα καλπάσει ενάντια στους ανεμόμυλους.
Με μια έννοια λοιπόν, ήταν εντελώς αναμενόμενο το αδιανόητο όχι πια στο πεδίο της γραφής αλλά σε αυτό της ζωής: Το ότι δηλαδή ο Γκεβάρα θα έτρεχε στα βουνά της Κούβας και της Βολιβίας έχοντας για εφόδιο στο σακίδιό του τον «Δον Κιχώτη». Και ότι, γράφοντας στους γονείς του ή ακόμα και σε διαφωνούντες συντρόφους του στην Κούβα, θα ταυτιζόταν με τον ήρωα του έργου αυτού και με την επικίνδυνη ισορροπία του ανάμεσα στην τρέλα από τη μία και τον πραγματισμό από την άλλη. Ή μήπως το ότι η φωτογραφία του Κόρντα με έναν εξαθλιωμένο αγρότη σκαρφαλωμένο σε έναν φανοστάτη τη μέρα της εισόδου του Φιντέλ στην Αβάνα θα γινόταν παγκόσμια γνωστή με τον τίτλο «Ο Δον Κιχώτης των φαναριών»;
Στο τέλος του δεύτερου τόμου του έργου, ο Δον Κιχώτης νικιέται και επιστρέφει στο σπίτι του για να πεθάνει πικραμένος και λογικευμένος. Το ημερολόγιο της Βολιβίας και άλλα ντοκουμέντα καταγράφουν την πορεία του γκεριγιέρο προς την ήττα και τον θάνατο. Τι άραγε να μένει ζωντανό; Μήπως η μορφή του Γκεβάρα όπως τη φωτογράφισε ο Κόρντα, για να αναπαραχθεί στο διηνεκές σε αφίσες και μπλουζάκια; Είναι μήπως η Κούβα και η Λατινική Αμερική όπως τις ονειρεύτηκε ο Τσε, το «άλτερ έγκο» του Ιππότη; Καμιά αμφιβολία πως όχι. Αλλά καμιά φορά, όταν χρειαζόμαστε να βρούμε τη σωστή σχέση μεταξύ αυτοκριτικής, κριτικής και ελπίδας είναι καλό να κοιτάμε και από την άλλη πλευρά, την πλευρά των ισχυρών, που μοιάζουν τόσο συχνά να είναι οι νικητές. Ο Δον Κιχώτης και ο Γκεβάρα, οι απανταχού εραστές της Δουλτσινέας και εχθροί των ανεμόμυλων παραμένουν δακτυλοδεικτούμενοι, επιτηρούμενοι, επικίνδυνοι. Και είναι αυτό ακόμη μία απόδειξη της δύναμής τους.
