Θρησκευτική μουσική δεν είναι μόνον οι δυο κυριότερες χριστιανικές εκδοχές της, το βυζαντινό και το γρηγοριανό μέλος. Μουσική που ως έμπνευση μα και θέμα της είχε το θείο, ουσιαστικά δηλαδή το μεταφυσικό, με άλλα λόγια την υπαρξιακή αγωνία η οποία συνοδεύει την ανθρωπότητα από την αρχή της Ιστορίας της, γραφόταν και παιζόταν σε όλες τις εποχές και σχεδόν σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης. Με αφορμή τη σημερινή ημέρα της Μεγάλης Παρασκευής παρουσιάζουμε παρακάτω τρία πολύ ενδιαφέροντα λίγο έως πολύ σύγχρονα δισκογραφημένα δείγματα της.
Τα «Carmina Burana» ήταν μια συλλογή λαϊκών ποιημάτων σε λατινική γλώσσα του ενδέκατου ή δωδέκατου αιώνα τα οποία κατέγραφαν με ευφορικό τρόπο τις χαρές της καθημερινότητας. Αυτό όμως μέχρι που τα ανακάλυψε ο σημαντικότατος Γερμανός συνθέτης Carl Orff και μελοποιώντας το 1935-36 είκοσι τέσσερα από αυτά δημιούργησε την ομότιτλη σκηνική καντάτα του. Το ευφυές εύρημα του Orff ήταν ότι, ενώ μεν το μουσικό σκέλος ήταν στο μετα-κλασικό ιδίωμά του, το χορωδιακό όχι μόνον είχε παραμείνει στη λατινική γλώσσα, αλλά και ακολουθούσε το γρηγοριανό μέλος! Το αποτέλεσμα είναι ένα εκπληκτικό θρησκευτικό έργο, που όμως δεν υμνεί κανέναν θεό αλλά την ίδια τη χαρά της ζωής, θα τολμούσαμε να πούμε ακόμα και μια πιο σύγχρονη μετάλλαξη της βασισμένης στο ομότιτλο ποίημα του Σίλερ «Ωδή στη χαρά» που κλείνει την ενάτη συμφωνία του Μπετόβεν. Πέρα από τις πολλές καλές εκτελέσεις του, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εκδοχή που κυκλοφόρησε το 1983 -σε παραγωγή του κορυφαίου μινιμαλιστή συνθέτη Philip Glass- ως το τρίτο προσωπικό του album ο αείμνηστος κιμπορντίστας των Doors Ray Manzarek και η οποία το έφερε πολύ πιο κοντά στη σημερινή ηχητική άποψη.
Η Alice Coltrane ήταν πιανίστρια και συνθέτιδα με κλασικές σπουδές η οποία όμως σύντομα στράφηκε εξ ολοκλήρου στην jazz και επιπλέον στη συνέχεια σχεδόν εγκατέλειψε το πιάνο για το αρμόνιο και κυρίως την άρπα. Ήταν η δεύτερη σύζυγος του μέγιστου John Coltrane, αλλά όταν έμεινε σε πολύ νεαρή ηλικία χήρα και υποχρεωτικά βγήκε από τη σκιά του, άρχισε να δείχνει το ιδιοσυγκρασιακό συνθετικό της ύφος.
Η Coltrane πίστευε στον βουδισμό και συγκεκριμένα στην εκδοχή του που δίδασκε ένας γνωστός Ινδός γιόγκι της εποχής και αυτή σε πολύ μεγάλο βαθμό εξέφρασε μέσα από τη μουσική της. Αποκορύφωμα του έργου της πιθανότατα το «Universal_Consciousness» του 1971, δίσκος που συνδυάζει τον βουδισμό με την αρχαία αιγυπτιακή θρησκεία προβάλλοντας μιαν αληθινά «συμπαντική συνείδηση» μέσα από μια σειρά υπέροχων συνθέσεων στις οποίες, εκτός του αρμονίου και της άρπας της, μερικών βιολιών και ενός ταμπουρά, η έμφαση δίνεται στο ρυθμικό στοιχείο που αρθρώνεται από το κοντραμπάσο και τρεις (!) ντράμερ.
Ο Εσθονός Arvo Pärt είναι συνθέτης νεοκλασικής μουσικής, που όμως ένα μεγάλο μέρος του έργου του είναι θρησκευτικής προέλευσης και περιεχομένου. Το πολύ ενδιαφέρον στην περίπτωσή του είναι ότι είναι εξίσου επηρεασμένος από τον μινιμαλισμό όσο και από το γρηγοριανό μέλος. Αυτό προσδίδει ιδιαίτερα στα οργανικά έργα του ένα εξαιρετικά προσωπικό ύφος με θλιμμένες αλλά και επιβλητικές μελωδίες σπάνιας απλότητας μα και ομορφιάς και λιτές στο έπακρο ενορχηστρώσεις. Tο ελεγειακό «Te Deum» για φωνητικό σύνολο και ορχήστρα του 1993 είναι ένα πολύ καλό ξεκίνημα για να ανακαλύψετε έναν θαυμάσιο δημιουργό που γράφει μεν μουσική για τα θεϊκά ύψη, αλλά βαθιά ριζωμένη στα ανθρώπινα βιώματα και πάθη.
ΘΑΝΟΣ ΜΑΝΤΖΑΝΑΣ
