Ο Θωμάς Τσαλαπάτης στα 32 χρόνια του έχει κατακτήσει αξιοπρόσεκτο δημόσιο λόγο. Η πρώτη του συλλογή "Το ξημέρωμα είναι σφαγή Κύριε Κρακ" το 2011 τον ενέταξε στο ποιητικό προσκήνιο ως νέα φωνή αξιώσεων. Του χάρισε κι ένα Κρατικό Βραβείο, αυτό του πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα. Ο χρόνος που μεσολάβησε μέχρι την κυκλοφορία της δεύτερης συλλογής του, "Άλμπα" (εκδ. Εκάτη), δεν τον άφησε άπραγο. Ποίηση, θέατρο, αρθρογραφία, ραδιόφωνο, σε μια παραλληλία, αποτυπώνουν το στίγμα ενός νέου ανθρώπου, με πολιτικό, κοινωνικό και αισθητικό κριτήριο, με στοχασμό στα πεπραγμένα, αλλά και στην ποίησή του επίσης.
Η "Άλμπα", μια πολυπρισματική ποιητική σύνθεση και μια ιδιαίτερη εικονογραφία των εσωτερικών κραδασμών, σε συνάρτηση με τις διαδρομές και τις αποτυπώσεις του χρόνου, μας δίνουν την αφορμή να συζητήσουμε για ποίηση, ποιητές, τέχνη. Ωστόσο, σε μια κουβέντα με τον Θωμά Τσαλαπάτη δεν μπορεί να αγνοηθούν ζητήματα όπως το προσφυγικό, ο εκφασισμός κοινωνιών και των ευρωπαϊκών ηγεσιών, τα σημεία των καιρών. Τίποτα απ' όλα αυτά, λέει, "δεν αφήνει περιθώρια για εφησυχασμό".
Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη
* Την "Άλμπα" να τη δούμε ως πόλη, ως χρόνο ή απλώς ως γυναίκα;
Ως όλα αυτά, τίποτα απ' όλα αυτά και κάτι πέρα απ' αυτά. Στην πραγματικότητα είναι οι επικαλυπτόμενες στρώσεις μιας στιγμής και η έκταση που μπορούν να παίρνουν στο παρελθόν και στο μέλλον. Το βιβλίο δομείται έτσι κι αλλιώς, ή, μάλλον, επιθυμεί να δομηθεί με αποκλίσεις, συνεχείς αναιρέσεις και παράδοξες συναντήσεις. Τελικά ο αναγνώστης καλείται να εφεύρει τον πρωταγωνιστή του βιβλίου.
* Και ο δημιουργός από πού εκκινείται;
Όπως πάντα από κάτι τυχαίο και από κάτι που κουβαλάει πολύ καιρό μέσα του. Το βιβλίο ξεκίνησε ως παιχνίδι με το λογοτεχνικό αρχέτυπο της πόλης έτσι όπως το συναντούμε στο αμερικανικό μυθιστόρημα, σε ποιητικές συνθέσεις όπως του Spoon River και αλλού. Στη συνέχεια, αφού πήρε την πρώτη του έκταση, έτυχε, λόγω βιωμάτων φυσικά, να πάρει τη μορφή ερωτικού ποιήματος. Αργότερα πέρασε μέσα από αρκετά φίλτρα, με πιο συντριπτικό αυτό της απώλειας.
* Ο θάνατος του πατέρα;
Ήταν το καθοριστικό γεγονός που όρισε το βιβλίο και ορίζει κι εμένα μέχρι και σήμερα. Χωρίς επεξεργασία, ως γυμνό βίωμα και ως χαρακιά σε βάθος.
* Ωστόσο ο θάνατος δεν είναι σε πρώτο πλάνο στην "Άλμπα".
Ακριβώς γι' αυτό ανέφερα το "χωρίς επεξεργασία". Η περιπέτεια της επεξεργασίας είναι ίσως θέμα για ένα επόμενο βιβλίο.
* Σε κάποιο σημείο γράφεις ότι "Στην 'Άλμπα' το παρόν είναι ο χρόνος και η στιγμή ηλικία". Με ποιους όρους μπαίνει ο χρόνος στις σελίδες του βιβλίου;
Η αρχική ασυναίσθητη πρόθεση, τώρα πια που έχει περάσει και καιρός, ήταν το βιβλίο να προσπαθήσει να έχει την ένταση του ακαριαίου και την έκταση του αχρονικού. Οπότε ήδη από την αρχή ο χρόνος ήταν ένας παράδοξος κόμπος. Το στιγμιαίο έπρεπε να συγκατοικεί με το χρονικά ασάλευτο. Μέσα σ' αυτή τη συγκατοίκηση προσπάθησαν να βρουν χώρο πλήθος ερωτημάτων, έμμεσα ή άμεσα, σχετικά με τον χρόνο. Η διάρκεια, η απώλεια, η φθορά, η συντήρηση, πολλαπλές χρονικότητες και ίσως μερικά ακόμα. Το αν βρήκαν θέση θα το κρίνει τελικά ο χρόνος του αναγνώστη.
* Γιατί αυτή η εμμονή με τον χρόνο και στο δεύτερο βιβλίο σου;
Δεν έχει σχέση με το γεγονός της ηλικίας. Για εμένα ο χρόνος και η γλώσσα είναι τα δύο βασικά υπαρξιακά ερωτήματα, άρα και δημιουργικά υλικά. Κι επειδή και τα δύο ξεπερνούν τα όρια τόσο της γλώσσας όσο και του χρόνου, βρίσκω την ποίηση ως το μόνο πεδίο μέσα στο οποίο μπορείς να αναρωτηθείς, να απαντήσεις και πιο συχνά να σιωπήσεις σε σχέση μ' αυτά. Ο χρόνος για εμένα είναι η ζωή στη συνέχεια και την ασυνέχειά της ταυτόχρονα.
* Και η γλώσσα;
Η γλώσσα είναι καταδίκη και ταυτόχρονα το μόνο εργαλείο που έχουμε ώστε να υπερβούμε την καταδίκη αυτή. Η αίσθησή μου είναι ότι ο κόσμος γύρω μας δεν είναι ερμηνεύσιμος, τουλάχιστον στην απόλυτη βεβαιότητα και στην απόλυτη κυριολεξία του. Η γλώσσα είναι πεπερασμένη ώστε να ερμηνεύσει, να μιλήσει για τα πάντα. Η ποιητική γλώσσα αντιθέτως χρησιμοποιεί αυτά τα όρια ερμηνείας, παίζει μαζί τους και στις πιο ευτυχείς στιγμές της τα υπερβαίνει. Γι' αυτό η ποίηση, στην περίπτωσή μου τουλάχιστον, θα είναι πάντοτε μια επείγουσα κατάσταση.
* Απ' ό,τι φαίνεται αυτή η επείγουσα κατάσταση ως προς την ποίηση δεν ισχύει μόνο για εσένα στις μέρες μας. Ένας μεγάλος αριθμός νέων φωνών έχει βγει ήδη στο προσκήνιο. Τι ακριβώς συμβαίνει;
Συμφωνώ απολύτως με τη διαπίστωση. Έχω την αίσθηση ότι αυτό που συμβαίνει τα τελευταία χρόνια στην ποίηση είναι μια δημιουργική έκρηξη με πολλές παρακαταθήκες για το μέλλον. Για πρώτη φορά ύστερα από αρκετό καιρό συναντούμε πολλές και διαφορετικές φωνές με αξιώσεις, με πρωτοτυπία και με μια ένταση που, αν δεν αποδειχθεί βραδυφλεγής, μπορεί να αλλάξει και το λογοτεχνικό τοπίο.
* Διακρίνεις συγκεκριμένα χαρακτηριστικά σ' αυτές τις φωνές;
Νομίζω πως η πολυφωνία είναι το μόνο σταθερό χαρακτηριστικό τους. Διαφορετικές καταβολές, διαφορετικές ποιητικές αφορμές, ακόμη κι ένα πλήθος τελείως διαφορετικών επιρροών, μια γόνιμη έκταση συμφωνιών και διαφωνιών, ένα απ' όσο φαίνεται πλούσιο κοίτασμα. Αν θα μπορούσαμε να βρούμε, ίσως, κάποια κοινά χαρακτηριστικά, αυτά θα ήταν η απομάκρυνση από μια φιλολογική γλώσσα και η αποκατάσταση της προφορικότητας ως έγκυρου ποιητικού εργαλείου, η επιλογή της ποιητικής σύνθεσης του βιβλίου concept και όχι της ποιητικής συλλογής, της συνύπαρξης, δηλαδή, πολλών αυτοτελών ποιημάτων που δεν συνομιλούν, καθώς επίσης και η επικράτηση -με πολλές εξαιρέσεις φυσικά- της βραχείας φόρμας όπου τα ποιήματα εκτείνονται σε μία με μιάμιση σελίδα. Έχω την αίσθηση ότι η έκρηξη αυτή ξεκίνησε κάπου μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες, έδωσε τα πρώτα δείγματα πριν από την κρίση και εκτινάσσεται τώρα στα χρόνια της κρίσης.
* Δεν είναι περίεργο η κρίση να τροφοδοτεί τη δημιουργικότητα, ωστόσο το σημερινό τοπίο μάλλον αρνητικό είναι για έναν δημιουργό, ιδίως νέο. Η ποίηση, στις περισσότερες περιπτώσεις, εκδίδεται επ' αμοιβή. Εκδοτικοί οίκοι, βιβλιοπωλεία κλείνουν, δημόσιοι θεσμοί και φορείς για το βιβλίο συρρικνώνονται, μεταφράσεις ελληνικών τίτλων δεν ενισχύονται. Πώς βρίσκεσαι εσύ, ένας νέος δημιουργός, μέσα σ' αυτό το πλαίσιο;
Το πλαίσιο είναι όντως σκληρό, αλλά θα 'θελα να πιάσω το θέμα αντίστροφα. Πιστεύω πως η αποχαύνωση των πλαστικών δεκαετιών του 1990 και του 2000 έκανε μεγαλύτερο κακό στην ποίηση απ' ό,τι η κρίση. Ίσως τελικά όλες αυτές οι υπαρκτές και σε πολλές περιπτώσεις απαράδεκτες δυσκολίες να λειτουργούν, πέρα από εμπόδιο, ως μια δίαιτα ειλικρίνειας του δημιουργού απέναντι στις προθέσεις και τις πραγματικές του ανάγκες. Όταν η τέχνη είναι ειλικρινής και αναγκαία, θα βρει τρόπους να υπάρχει, άσχετα από εκδότες, προβολή και δημόσιους φορείς. Και μιλώ για τέχνη, διότι, πέρα από την ποίηση, μπορούμε να παρατηρήσουμε αντίστοιχη κινητικότητα και αντίστοιχο προβληματισμό σε τέχνες όπως το θέατρο ή ο κινηματογράφος.
* Στην "Άλμπα" γράφεις επίσης: "Είναι η ησυχία αυτή που ακολουθεί την κάθε απορία, ο θόρυβος που κατοικεί βουβός τον κάθε πανικό". Είναι, θεωρείς, το αποτύπωμα των ημερών μας;
Νομίζω ότι είμαστε πολλοί αυτοί που ζούμε στην επαύριο μιας μεγάλης απογοήτευσης. Άλλοι τη βιώνουμε ως οργή, άλλοι ως μελαγχολία, άλλοι ως συμπιεσμένο περιθώριο ελάχιστης αισιοδοξίας. Πέρα, όμως, από αυτό, οι αντικειμενικές και επιτακτικές συνθήκες που ορίζονται τόσο από την έξαρση του προσφυγικού ζητήματος όσο και από τον αυξανόμενο εκφασισμό της κοινωνίας, της καθημερινότητας και των ευρωπαϊκών ηγεσιών, δεν αφήνει περιθώρια για εφησυχασμό. Ζούμε έναν εφιάλτη και η σιωπή δεν μπορεί να αποτελεί καταφύγιο για κανέναν.
