Μια στρατιωτική σκηνή, που έχει μετατραπεί σε εργαστήρι ζωγραφικής, υπάρχει εδώ και λίγες μέρες στην αποβάθρα του τρένου στο Ρουφ για το φεστιβάλ «12 κουπέ». Επτά εικαστικοί σ' ένα πρωτοποριακό εγχείρημα που υπερβαίνει τα κλασικά μοντέλα συμβατικής επικοινωνίας επαναπροσδιορίζουν τη δική τους ματιά απέναντι στην Τέχνη και σε παλιά τους έργα και παράλληλα «ανοίγουν το σπίτι τους» στο κοινό. Τα έργα των καλλιτεχνών δεν είναι κρεμασμένα σε τοίχους. Μπαίνεις, βλέπεις, συζητάς, πίνεις καφέ. Μας συστήθηκαν ως Τζέιμς Τζόυς Καφέ.
Όταν ένωσαν τα τραπέζια
Το όνομά τους κρατά από το βιβλίο του Ιρλανδού συγγραφέα «Το πορτρέτο του καλλιτέχνη», αλλά και τα φοιτητικά τους χρόνια στη Σχολή Καλών Τεχνών. Γυρνώντας πίσω τους δείκτες του ρολογιού, μας εξηγούν: «Ήμασταν στο 5ο έτος και κάναμε την προπτυχιακή μας στο εργαστήρι ζωγραφικής του Γιάννη Ψυχοπαίδη. Σε κάθε φοιτητή ή μια ομάδα φοιτητών δίνεται ένας χώρος για να δουλέψει το έργο του. Εμείς είχαμε τον δικό μας και τον διαμορφώσαμε όπως θέλαμε. Βγάλαμε τα διαχωριστικά και ενώσαμε τα τραπέζια του εργαστηρίου».
Η παρέα των φοιτητών της ΑΣΚΤ συναντιόταν, δούλευε, κουβέντιαζε. Οι κούπες ήταν πάντα γεμάτες με καφέ. Το δέσιμο αποδείχτηκε ισχυρό και λίγα χρόνια η εικόνα αυτή ζωντανεύει ξανά. «Το Τζέιμς Τζόυς Καφέ λειτουργεί στη βάση της αλληλεγγύης και της πραγματικότητας. Απέναντι στην αποπνικτική κρίση, βλέπουμε μια ομάδα σαν γροθιά. Τα παιδιά δεν παλεύουν να ισοπεδώσουν τη διαφορετικότητα στον βωμό του κοινού τόπου έκφρασης, αλλά να την αναδείξουν. Και μόνο μέσα από τις συλλογικότητες μπορεί να προχωρήσει κάτι σήμερα, μόνο αν η Τέχνη βγει από τη γυάλα» μας λέει ο Γιάννης Ψυχοπαίδης, ο οποίος επιμελείται το εικαστικό δρώμενο που ονομάστηκε επίσης "Τζέιμς Τζόυς Καφέ".
Η φιλία είναι το «μυστικό συστατικό» που κρατά την ομάδα δεμένη και o λόγος που ενδυναμώνεται, όσο περνά ο καιρός, από νέους καλλιτέχνες. «Δεν θα περνούσαμε από κόσκινο τα έργα κάποιου. Στηριζόμαστε τις ανθρώπινες σχέσεις» ξεκαθαρίζει ο Κωστής Κόντος. «Υπάρχουν τόσο ετερόκλητα έργα, αλλά είναι ακριβώς αυτό που θέλουμε. Δεν στοχεύουμε σ' ένα κοινό αποτέλεσμα» προσθέτει και μιλά για μια «ανθρώπινη εγκατάσταση».
Εργαστήρι ζωγραφικής σε μικρογραφία
Στη σκηνή βλέπεις πίνακες, χάρτινους ανθρώπους, μικροσκοπικά κρεβάτια από χαλκό, εικόνες προτζέκτορα να δένουν αρμονικά με μια μητρική ανθρώπινη φιγούρα. Ένα εργαστήρι ζωγραφικής σε μικρογραφία. «Θέλαμε ο κόσμος να έρθει σ' επαφή με το εργαστήρι της Καλών Τεχνών» λέει ο Αλέξανδρος Βέργης, εξηγώντας ένα από τα κίνητρα της δημόσιας έκθεσης. Και ο Γ. Ψυχοπαίδης προσθέτει: «Βλέπουμε ταυτόχρονα τα παλιότερα έργα στην περίοδο της φοίτησής τους, στην πρώτη φάση του 'Τζέιμς Τζόυς Καφέ', αλλά και την πορεία τους στον χρόνο, έχοντας πάντα απαραίτητο συστατικό και συμβολικά ένα τραπέζι καφενείου». Υπήρχαν πάντοτε καλλιτεχνικά καφενεία; «Κάθε εποχή έχει τους καλλιτέχνες της, έχει και τους χώρους που συναντώνται. Οι εποχές ανακαλύπτουν τα στέκια τους», ήταν η απάντηση του Δημήτρη Κατσούδα.
Η επαφή με τον κόσμο
«Μόνο ότι είμαστε εδώ κι εξηγούμε σε κάποιον ότι το τραπεζάκι στη σκηνή δεν είναι κάποιου που προσέχει τα πράγματα, αλλά ένας συνδετικός κρίκος που ενώνει την εργασία, τη συζήτηση και τον καφέ, μετράει» τονίζει ο Α. Βέργης, «νονός» του "Τζέιμς Τζόυς". «Όταν ήμουν Erasmus στο Δουβλίνο, ο Γ. Ψυχοπαίδης μου μιλούσε συνέχεια γι' αυτό το βιβλίο. Μέχρι που το πήρα και είδα την ιστορία του να ταιριάζει στη δική μας».
«Το πορτρέτο του καλλιτέχνη», όπως το περιγράφει ο Γ. Ψυχοπαίδης, «είναι ένα αυτοβιογραφικό βιβλίο, σημαδιακό για τον 20ό αιώνα, που παρουσιάζει την εξέλιξη και τη συνειδητοποίηση ενός νέους καλλιτέχνη από την εφηβεία του προς τη νεότητα και την απόκτηση μιας καλλιτεχνικής ταυτότητας». Το βιβλίο αυτό άγγιξε την ομάδα του "Τζέιμς Τζόυς", που χαράσσει τη δική της πορεία και κάνει το δικό της πείραμα.
Γιατί στρατιωτική σκηνή
Η επιβλητική στην όψη στρατιωτική σκηνή αποτελεί σημαντικό κομμάτι της εγκατάστασης. Από τη μία συμβολίζει «την ετοιμοπόλεμη κατάσταση που βρίσκεται μονίμως η Τέχνη», από την άλλη το ταξίδι. «Θα μπορούσε αυτή η σκηνή να είναι οπουδήποτε» μας λένε. Η κουβέντα ανοίγει κι ακούγονται μέρη που δεν έχουν σχέση με την Κωνσταντινουπόλεως. «Άσε που βλέπεις και τα τρένα απέξω».
Η φαντασία κάνει τη σκηνή οικεία. Κάποια από τα έργα ορίστηκαν μέσα σε αυτή, δημιουργήθηκαν εκεί, όπως της Άντας Αναστασέα, που έφτιαξε μία σύνθεση από χρωματιστά βελούδα: «Η στρατιωτική σκηνή παραπέμπει σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, πόλεμου, μετακίνησης, σεισμού και άλλων καταστροφών, που έχουν να κάνουν με στέρηση, κακουχίες και τη χρονική φάση του προσωρινού. Μέσα σ' ένα τέτοιο περιβάλλον αναπτύσσεται μια αφηρημένη σύνθεση με έντονα χρωματισμένα, μαλακά βελούδα, την οποία θα μπορούσε κανείς να χαρακτηρίσει 'περιττή', με την πολλαπλή έννοια του όρου».
Η δύναμη των πολλών
Η στροφή στη συλλογικότητα φαίνεται πως διεκδικεί συνεχώς μεγαλύτερο κομμάτι στην Τέχνη. Για τον Δ. Κατσούδα υπάρχει λογική εξήγηση, δεδομένου ότι «η ευημερία προήγαγε τον ατομικισμό και την εσωστρέφεια, ενώ τώρα οι καλλιτέχνες, για να μπορέσουν να κρατηθούν, πρέπει να λειτουργήσουν σε ομάδες». Ξέχωρα όμως από το πρακτικό κομμάτι, η συλλογικότητα δίνει τη δυνατότητα «να βρεθείς, να μιλήσεις, να φωνάξεις, να τσακωθείς, να γελάσεις». Από αυτή την αυθεντικότητα συναισθημάτων. σύμφωνα με τον Γ. Ψυχοπαίδη. προκύπτει μια αυθεντική προσπάθεια και βέβαια η πρωτοτυπία. Την ομάδα συμπληρώνουν οι Νίκος Ιαβάτσο, Μπέσυ Ράλλη, Βάσω Τζούτη.
Η εγκατάσταση θα παραμείνει στο Ρουφ μέχρι και τις 8 Ιουνίου κι είναι ανοικτή στο κοινό από τις 8 το απόγευμα. Ραντεβού εκεί που η στρατιωτική σκηνή γίνεται καλλιτεχνικό εργαστήρι κι εμείς ταξιδιώτες.
