«Τις πταίει;» ρωτούσε με αγωνία ο Χαρίλαος Τρικούπης το 1875, αναζητώντας τις αιτίες μιας κρίσης που δεν ήταν μόνο πολιτική, αλλά βαθιά κοινωνική και θεσμική. Το ερώτημα αυτό επιστρέφει σήμερα πιο επίκαιρο από ποτέ – όχι ως ρητορική διαμαρτυρία, αλλά ως εργαλείο αυτογνωσίας, αναστοχασμού και συλλογικής επανεκκίνησης.
Η κοινωνική πραγματικότητα: μια κοινωνία κουρασμένη, αποξενωμένη και χωρίς αφήγημα
Η ελληνική κοινωνία, ύστερα από δεκαπέντε χρόνια διαρκών και επάλληλων κρίσεων (οικονομικών, υγειονομικών, θεσμικών και πολιτισμικών), δείχνει βαθιά σημάδια εξάντλησης, ανασφάλειας και πολιτικής απάθειας. Η αποδυνάμωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς, η κυριαρχία του ατομικού, η συρρίκνωση της συλλογικής δράσης και η αίσθηση ματαιότητας συνθέτουν ένα τοπίο βαθιάς απονομιμοποίησης του δημοσίου βίου.
Το πιο ανησυχητικό όμως σύμπτωμα αυτής της κατάστασης είναι η συστηματική αποχή – ειδικά στις νεότερες και προοδευτικότερες ηλικιακές ομάδες. Ένα μεγάλο μέρος των πολιτών γυρίζει την πλάτη στο πολιτικό σύστημα, όχι από αδιαφορία, αλλά γιατί δεν βλέπει σοβαρή εναλλακτική που να εκφράζει ένα όραμα προοδευτικής διακυβέρνησης με αξιοπιστία.
Ο νεοφιλελευθερισμός δεν κυριάρχησε γιατί ενέπνευσε. Κυριάρχησε γιατί η προοδευτική παράταξη απέτυχε να παρουσιάσει ένα συνεκτικό, λαϊκό, οραματικο και ρεαλιστικό εναλλακτικό σχέδιο. Απέναντι στη φθορά της κοινωνικής συνοχής, η Δεξιά προβάλλει ως το μόνο οργανωμένο μπλοκ εξουσίας, παρά τις αντιφάσεις και τα αδιέξοδά της.
Γι’ αυτό σήμερα είναι πιο επιτακτική από ποτέ η ανάγκη ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου – όχι ως επικοινωνιακή επένδυση, αλλά ως πραγματικός οδικός χάρτης ανασυγκρότησης της κοινωνικής πλειοψηφίας. Ένα νέο συμβόλαιο που θα στηρίζεται:
- στην κοινωνική δικαιοσύνη ως αξιακό θεμέλιο,
- στο νέο παραγωγικό μοντέλο, που θα απαντά στην αποβιομηχάνιση και τη χαμηλή προστιθέμενη αξία της ελληνικής οικονομίας,
- και στις νέες τεχνολογίες ως σύγχρονα εργαλεία χειραφέτησης και δημιουργικής εργασίας – όχι απλώς ως πεδίο ψηφιακού ελέγχου ή ευκαιριακής καινοτομίας.
Πολιτική συρρίκνωση και πολυδιάσπαση: κρίση στρατηγικής, ταυτότητας και εμπιστοσύνης
Ο ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ, ως βασικός εκφραστής της προοδευτικής παράταξης, πέρασε από τη ριζοσπαστική αντιπολίτευση στην ιστορική διακυβέρνηση και από εκεί στην κρίση ταυτότητας, αξιοπιστίας και κοινωνικής απήχησης. Η εκλογική κατάρρευση του 2023 αποκάλυψε κάτι βαθύτερο από συγκυριακά λάθη: τη δομική αποσύνδεση του κόμματος από τις ανάγκες και τις προσδοκίες της κοινωνικής του βάσης.
Αν θέλουμε μια πραγματική επανεκκίνηση, αυτή δεν μπορεί να γίνει χωρίς τριπλό στρατηγικό μετασχηματισμό:
1. Επανίδρυση με σαφή και δεσμευτικό οδικό χάρτη
Η επανίδρυση πρέπει να είναι ολική και θεμελιώδης, όχι διαχειριστική. Χρειάζεται:
- ιδεολογική ανασύνταξη, που θα επαναπροσδιορίσει τη σύγχρονη ταυτότητα της αριστερής, ριζοσπαστικής και δημοκρατικής παράταξης·
- οργανωτική ανοικοδόμηση, με κόμμα ανοιχτό στη βάση, συμμετοχικό, συνδεδεμένο με την κοινωνία των πολιτών, τη νεολαία, τους εργαζόμενους και τις τοπικές κοινωνίες·
- και προγραμματική ριζοσπαστικότητα με ρεαλισμό, που θα δώσει πειστικές απαντήσεις για τη μετάβαση σε ένα κοινωνικά δίκαιο, πράσινο και ψηφιακό μέλλον.
Αυτή η διαδικασία χρειάζεται ορατό χρονοδιάγραμμα και κοινωνική λογοδοσία, όχι παρασκηνιακή καθυστέρηση.
2. Πλήρης στελεχιακή ανανέωση με κοινωνικά και πολιτικά κριτήρια
Η κρίση του κόμματος αντανακλάται στα πρόσωπα που το εκφράζουν. Η ανανέωση του στελεχιακού δυναμικού δεν μπορεί να περιορίζεται σε «νέες ηλικίες» ή εναλλαγές προσώπων. Οφείλει να γίνει με:
- κριτήρια κοινωνικής αντιπροσώπευσης (εργασία, φύλο, περιφέρεια, νεολαία),
- αξιακή επάρκεια,
- πολιτική συγκρότηση και διορατικότητα,
- και δεσμούς με την πραγματική κοινωνία – όχι με την κομματική εσωστρέφεια.
- Χρειαζόμαστε νέα πολιτικά υποκείμενα, που να εμπνέουν και να εκφράζουν τις αγωνίες της σημερινής κοινωνίας.
3. Λογοδοσία – πολιτική, οργανωτική και ηθική
Καμιά σοβαρή παράταξη δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς μηχανισμούς διαρκούς λογοδοσίας. Η εμπιστοσύνη δεν κερδίζεται με συνθήματα, αλλά με διαφάνεια, θεσμική τάξη και πολιτική ευθύνη.
- Οι αποφάσεις πρέπει να είναι συλλογικές και αιτιολογημένες.
- Τα πρόσωπα να κρίνονται για το έργο και τη συμπεριφορά τους.
- Το κόμμα να λειτουργεί με κανόνες, αρχές και θεσμική συνέπεια – όχι με προσωποκρατία, απορρύθμιση και τακτικισμούς.
Χωρίς λογοδοσία, δεν υπάρχει πολιτική ηθική. Και χωρίς ηθική, δεν υπάρχει ελπίδα.
Μια πολιτική πλατφόρμα για την κοινωνική αναγέννηση
Η ανασυγκρότηση του προοδευτικού χώρου δεν είναι μόνο ζήτημα πολιτικής ταυτότητας, αλλά στρατηγική ευθύνη απέναντι σε μια κοινωνία που αναζητά φωνή και προοπτική.
- Η νέα πλατφόρμα πρέπει να είναι ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο που θα:
- Θωρακίζει την εργασία, την κοινωνική ασφάλεια και την πρόσβαση σε ποιοτικές δημόσιες υπηρεσίες.
- Φέρνει την πολιτική ξανά κοντά στον πολίτη, μέσω συμμετοχής, διαλόγου και ενδυνάμωσης των τοπικών κοινωνιών και κινημάτων.
- Τοποθετεί τον πολιτισμό, τη δημοκρατία και τη βιώσιμη ανάπτυξη στον πυρήνα της νέας ταυτότητας, απέναντι στον αυταρχισμό και τη χειραγώγηση.
- Συνδυάζει την τεχνολογική καινοτομία με την παραγωγική ανασυγκρότηση και την κοινωνική αλληλεγγύη.
Τις πταίει; Το ερώτημα ως εφαλτήριο αλλαγής
Όπως και το 1875, έτσι και σήμερα, το ερώτημα «Τις πταίει;» δεν πρέπει να λειτουργήσει τιμωρητικά, αλλά αναστοχαστικά και επανιδρυτικά. Δεν αρκεί να κατονομάσουμε ευθύνες. Πρέπει να διαμορφώσουμε ένα νέο πολιτικό ήθος, μια νέα συλλογικότητα, μια νέα πράξη ελπίδας.
Η ελληνική κοινωνία δεν έχει παραιτηθεί από την ανάγκη της αλλαγής. Αυτό που λείπει είναι η φωνή που θα της πει με ειλικρίνεια:
«Σε βλέπω. Σε ακούω. Μαζί μπορούμε να ξαναχτίσουμε το αύριο που μας αξίζει».
