Οι προσφυγικές πολυκατοικίες που έχουν διασωθεί στη λεωφόρο Αλεξάνδρας αποτελούν τα τελευταία δείγματα δημόσιας κατοικίας με αξιώσεις μοντέρνου αρχιτεκτονικού σχεδιασμού της εποχής του Μεσοπολέμου. Τότε που οι χιλιάδες πρόσφυγες στοιβάζονταν σε χαμοκέλες (σε ολόκληρη την περιφέρεια της Αθήνας και του Πειραιά, αλλά και απέναντι, στο γυμνό σήμερα οικόπεδο της Εκκλησίας ή παρακάτω, στην αλάνα μεταξύ Ευελπίδων και Πεδίου του Άρεως), η κυβέρνηση Ελ. Βενιζέλου ξεκίνησε πρόγραμμα προσφυγικών κατοικιών, κάτι σαν προοίμιο των εργατικών πολυκατοικιών του Μεταπολέμου.
Οι χαμηλές προσφυγικές πολυκατοικίες συνδέθηκαν με την ιστορία της Αντίστασης και του Δεκέμβρη, διασώθηκαν από την εργολαβική βουλιμία της αντιπαροχής και στέκουν σήμερα εγκαταλελειμμένες. Η εκάστοτε εξουσία τις αντιμετώπισε ως λείψανα που πρέπει να ενταφιαστούν και πάνω τους να οικοδομηθούν απρόσωπα μεγαθήρια. Τα Προσφυγικά προσήλκυσαν την προσοχή του μεγαλοεργολάβου Βωβού, όταν αυτός βρισκόταν στο απόγειο των ανεξέλεγκτων δραστηριοτήτων του, μέρος ενός συστήματος οικονομικής - πολιτικής εξουσίας που οδήγησε τη χώρα στο σημερινό κατάντημα.
Τα Προσφυγικά, όμως, σώθηκαν μέχρι στιγμής χάρη στην ευαισθησία αρκετών ιδιοκτητών, αλλά και χάρη στο ενδιαφέρον επιστημόνων και φορέων. Θυμάμαι τις προτάσεις και τον αγώνα της αλησμόνητης συντρόφισσας Άννυς Βρυχέα, αρχιτεκτόνισσας και προέδρου του Δημοτικού Συμβουλίου της Αθήνας, προκειμένου να αναμορφωθεί ο χώρος και τα Προσφυγικά να μετατραπούν σε χώρους διαμονής των φτωχών συγγενών των καρκινοπαθών από την επαρχία, οι οποίοι δίπλα στα αγαπημένα πρόσωπά τους περνούν τον δικό τους Γολγοθά στον "Άγιο Σάββα".
Αυτή η πρόταση, όπως και άλλες που έχουν διατυπωθεί από το ΤΕΕ και το ΕΜΠ, αποσκοπούν στην κοινωνική αξιοποίηση του χώρου, από τους τελευταίους ελεύθερους χώρους στο κέντρο της πόλης, που αποτελεί μαρτυρία για την ιστορική διαμόρφωσή της. Ένας χώρος που αποδείχθηκε ιδιαίτερα ανθεκτικός στη βάναυση πολυκατοικιοποίηση του κέντρου της Αθήνας. Η διατήρησή του προϋποθέτει να αποκτήσει "νέους κατοίκους" κι όχι να μετατραπεί σε πολυώροφο γυάλινο κτήριο γραφείων, όπως συνέβη δίπλα, στο κτήμα Θων.
Και τώρα έρχεται το τελικό χτύπημα. Τα Προσφυγικά εκχωρούνται στο ΤΑΙΠΕΔ, όπως συμβαίνει με άλλους χώρους υπερτοπικής σημασίας, π.χ. το Γουδή και το Ελληνικό. Οι Αμπελόκηποι, αφού γλίτωσαν από τα φαραωνικά σχέδια του Χριστόδουλου για ανέγερση νέας Μητρόπολης, αφού υποβαθμίστηκαν σε μαγνήτες πολυπρόσωπων δημοσίων υπηρεσιών (ΓΑΔΑ, Δικαστήρια), ενώ παραπαίουν ακόμη ανάμεσα στα σχέδια για τη διπλή ανάπλαση του γηπέδου του Παναθηναϊκού, θα δεχτούν και το τελειωτικό χτύπημα με το ξεπούλημα των Προσφυγικών. Η διάλυση του ρυθμιστικού πλαισίου της πόλης και η επέλαση της ανάπτυξης τύπου real estate απειλεί την καρδιά της Αθήνας. Και δεν κρύβεται με όμορφες μακέτες και με τις δημόσιες σχέσεις των διαφόρων "μαικήνων". Αυτή όμως ακριβώς η επέλαση των μεγάλων εργολαβικών συμφερόντων και του νεόπλουτου μαικηνισμού μπορεί να αποδειχθεί η σταγόνα που θα ξεχειλίσει το ποτήρι της λαϊκής απόγνωσης για την υποβάθμιση της καθημερινότητας.
Οι δημοτικές εκλογές μπορεί να αποδειχθούν η αρχή της αντίστροφης πορείας ώστε η αναμόρφωση της πόλης να γίνει με σεβασμό στην ανθρώπινη κλίμακα και τις κοινωνικές ανάγκες. Η Ανοιχτή Πόλη, η Ελένη Πορτάλιου επί τέσσερα χρόνια και σήμερα μαζί με τον Γαβριήλ Σακελλαρίδη μπορούν να διαμορφώσουν την εναλλακτική για την Αθήνα.
Ν.Φ.
