Δεν είναι μόνο τα ποσοστά των δημοσκοπήσεων, αλλά όλη η «περιρρέουσα ατμόσφαιρα» που οδηγούν τον πολιτικό παρατηρητή στην πρόβλεψη ότι ο ΣΥΡΙΖΑ θα είναι ο νικητής στις επόμενες εκλογές - διπλές ή τριπλές. Το αντίπαλο στρατόπεδο εκπονεί ήδη πυρετωδώς σενάρια γύρω από ένα δίπολο στόχων: Μια ενδεχόμενη αριστερή κυβέρνηση (α) να αποτελέσει σύντομη παρένθεση ή (β) να μετεξελιχθεί σε νέο πυλώνα του συστήματος με την ενσωμάτωση του ΣΥΡΙΖΑ σε αυτό. Και τα δυο βασικά σενάρια παρουσιάζουν για τους εμπνευστές τους πολύ μεγάλες δυσκολίες, αυτοί όμως είναι αποφασισμένοι για όλα. Οι λυσσώδεις επιθέσεις κατά του ΣΥΡΙΖΑ, που διαδέχονται καθημερινά η μία την άλλη, αποκαλύπτουν το επίδικο της σύγκρουσης: Την ανατροπή που πρέπει να εμποδίσει το κυρίαρχο συγκρότημα με κάθε τρόπο.
Πρόγευση της ανατροπής προσφέρουν οι μεταβολές που έχουν ήδη επέλθει στο πολιτικό πεδίο, όπως η κατάρρευση του ΠΑΣΟΚ, τα οξύτατα εσωτερικά προβλήματα της Ν.Δ. και του κυβερνητικού, μνημονιακού στρατοπέδου. Άξονα του πολιτικού λόγου της δικής μας Αριστεράς αποτελούσε για πολλά χρόνια η ανάδειξη της ανάγκης να αλλάξει το πολιτικό σκηνικό. Η αλλαγή του αρχίζει τώρα να γίνεται πραγματικότητα. Και επειδή στο πολιτικό επίπεδο διεκδικείται και ασκείται η εξουσία σε έναν κοινωνικό σχηματισμό, γίνεται αντιληπτό το ειδικό βάρος των συντελούμενων εξελίξεων και το βάθος των αλλαγών που προοικονομούν.
Στην περίοδο που διανύουμε έχει έρθει στην επιφάνεια μια βαθιά κρίση εκπροσώπησης. Οι αφετηρίες της ανατρέχουν στο απώτερο παρελθόν. Διατρέχει πολλές φάσεις κοινωνικών διαφοροποιήσεων, που αρχίζουν από την κατοχή και συνεχίζονται ώς τη Μεταπολίτευση. Μέσα στην οικονομική κρίση που ζούμε, η κρίση εκπροσώπησης οδηγείται στην κορύφωσή της. Ύστερα από αλλεπάλληλες διαψεύσεις των προβλέψεων για τη διάρκειά της, είναι τώρα προφανές ότι η Μεταπολίτευση βρίσκεται στο τέρμα της. Αλλά το τέρμα επέρχεται ενώ η αργόσυρτη οικονομική κρίση οξύνεται, με αποτέλεσμα ένα δεύτερο κύμα αλλαγών στην κοινωνική διαστρωμάτωση, οι οποίες επικαλύπτουν και τροποποιούν τις προηγούμενες. Έτσι η κρίση εκπροσώπησης βαθαίνει περισσότερο, πριν ακόμη προλάβει να ολοκληρώσει τη διαμόρφωση ενός νέου πολιτικού σκηνικού, που θα αντιστοιχούσε στη σημερινή πραγματικότητα.
Εδώ έχει τη θέση του το πολυσυζητημένο θέμα των τελευταίων εβδομάδων: Η «πρωτοβουλία των 58» για την αναβίωση της «Κεντροαριστεράς», οι αμήχανες αντιδράσεις σ' αυτήν του Ευ. Βενιζέλου και του εναπομείναντος ΠΑΣΟΚ και η επαμφοτερίζουσα πολιτική της ΔΗΜ.ΑΡ. Η ανάδυση του θέματος αυτού εικονίζει με τρόπο αδρό την έκταση και τη σημασία των κοινωνικών διαφοροποιήσεων. Η αντιστοίχισή τους στο πολιτικό επίπεδο δεν είναι «γραμμική», μονοσήμαντη και αποκλειστική. Τα πολιτικά κόμματα διαμεσολαβούν τα οργανωμένα ή μη συμφέροντα κοινωνικών τάξεων ή μερίδων τάξεων. Η σχέση εκπροσώπησης είναι πάντα περίπλοκη. Εμπεριέχει το πραγματικό στοιχείο της έκφρασης των ταξικών συμφερόντων, αλλά και το ιδεολογικό στοιχείο: Μια τάξη εκπροσωπείται από ένα κόμμα εφόσον «αναγνωρίζεται μαζικά σ' αυτό και το ακολουθεί, αν και εξυπηρετεί στην πραγματικότητα άλλα συμφέροντα» (Ν. Πουλαντζάς). Παράδειγμα, στην Ελλάδα, η σχέση μεγάλης μερίδας της εργατικής τάξης με το βενιζελικό κόμμα Φιλελευθέρων στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.
Είναι εμφανής η ανεπάρκεια της έρευνας και της μελέτης της κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Τα περιορισμένα, περιγραφικά κατά βάση, στοιχεία, επιτρέπουν πάντως ορισμένες προσεγγίσεις. Με βάση τις εθνικές απογραφές, επισημαίνεται (πηγή: Γεωργία Πετράκη) σε περίοδο σαράντα ετών (1961-2001) μεγάλη αύξηση της απασχόλησης στις υπηρεσίες (60% της απασχόλησης). Σημειώνεται επίσης μεγάλη αύξηση της εξαρτημένης (μισθωτής) εργασίας με έντονη εσωτερική διαφοροποίησή της: Αισθητή μείωση της εργατικής τάξης στο σύνολο της μισθωτής απασχόλησης, ραγδαία ανάπτυξη της νέας μικροαστικής τάξης (που περιλαμβάνει, κατά την ταξινόμηση του Ν. Πουλαντζά, τους μισθωτούς τεχνικών και επιστημονικών επαγγελμάτων, καθώς και τους μη χειρώνακτες μισθωτούς στις υπηρεσίες). Είναι δυνατόν, επομένως, να εξαχθεί το συμπέρασμα (έστω και ως υπόθεση εργασίας - ο περιορισμένος χώρος του σημειώματος αυτού δεν επιτρέπει να επεκταθούμε) ότι χαρακτηριστικό της ελληνικής κοινωνίας είναι το διογκωμένο πλέγμα της μεσαίας αστικής τάξης και της νέας και της παραδοσιακής (μικρέμποροι, τεχνίτες κ.λ.π) μικροαστικής τάξης που ο Ανδρέας Παπανδρέου, κύριος εκφραστής του, αποκάλεσε «μικρομεσαίους». Η πολιτική παρουσία του κοινωνικού αυτού πλέγματος γίνεται αισθητή νωρίτερα, από τη δεκαετία του '60 (εκλογές 1963-1964, νίκη της Ένωσης Κέντρου) και διαρκεί σε όλη την περίοδο της «Μεταπολίτευσης». Από αυτό το κοινωνικό πλέγμα, και ιδίως από τα ανερχόμενα τμήματά του, αναδύθηκε η λεγόμενη «Κεντροαριστερά».
Η επέλευση της οικονομικής κρίσης έρχεται να μεταβάλει ριζικά την κοινωνική διαστρωμάτωση. Είναι νωρίς να εκτιμηθεί η έκταση της μεταβολής και οι αποκρυσταλλώσεις της. Μια πρώτη όμως προσέγγιση μπορεί να εστιαστεί στην εμφανή ανακατανομή του πλούτου, στην εξοντωτική συντριβή ενός πολύ μεγάλου μέρους των μικρομεσαίων στρωμάτων (το ένα τρίτο των καταστημάτων, σύμφωνα με τα στοιχεία της ΓΣΕΒΕ, έχει βάλει λουκέτο) και στην εμφάνιση μιας χωρίς προηγούμενο ευρύτατης κοινωνικής κατηγορίας, στην οποία συναθροίζονται άνεργοι και «νεόπτωχοι» κάθε είδους. Η κοινωνική πόλωση, εξάλλου, είναι εμφανής.
Το κοινωνικό πλέγμα του μεσαίου χώρου διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των κατευθύνσεων της πολιτικής ζωής στη χώρα μας. Είναι βασική, ισχυρή μεταβλητή στην πρόσφατη ιστορία της. Από την ικανότητα του καθενός από τους δύο πόλους, που εκφράζουν την κύρια αντίθεση κεφαλαίου - εργασίας, να συσπειρώσει γύρω του, σε μια διαταξική συμμαχία το ενδιάμεσο, ευρύ τμήμα του κοινωνικού φάσματος, κρίνεται η διεκδίκηση και η κατάκτηση ή απώλεια της ηγεμονίας. Η διαταξική συμμαχία του ΕΑΜ, με κύρια δύναμη το ΚΚΕ, εξασφάλισε στην κατοχή την ηγεμονία της Αριστεράς. Ακολούθησαν τα Δεκεμβριανά και ο εμφύλιος, που διέρρηξαν αυτή την κοινωνικοπολιτική συμμαχία. Το 1952 η νέα μεγαλοαστική τάξη των νεόπλουτων της κατοχής, με επικεφαλής τον Παπάγο, προσελκύει σε μια διαφορετική συμμαχία τα ενδιάμεσα στρώματα, που, λίγο αργότερα, επαναπατρίζονται στην Αριστερά, με ηγεμονική δύναμη την ΕΔΑ. Στις συνθήκες της οικονομικής κρίσης επανέρχεται το θέμα τής εκ νέου διεκδίκησης του ηγεμονικού ρόλου, σε μια αντιπαράθεση των δύο κύριων παρατάξεων.
Η συντελούμενη αναδιάταξη του ενεργού πληθυσμού της χώρας μας είναι εντυπωσιακή. Κύριοι άξονες της νέας διαστρωμάτωσης, που θα έχει ισχυρό, αναπόφευκτο αντίκρισμα στο πολιτικό επίπεδο, είναι η ανακατανομή ισχύος ανάμεσα στις μερίδες της αστικής τάξης, η εξαιρετικά μεγάλη αύξηση του αριθμού των ανέργων και η αποδόμηση των ενδιάμεσων στρωμάτων. Αντίκρισμα που θα εκδηλωθεί -εκδηλώνεται ήδη- στον χώρο της «Κεντροαριστεράς», που τείνει να χάσει τα βασικά της κοινωνικά ερείσματα. Η απώλειά τους προδικάζει την έκβαση των εγχειρημάτων που βρίσκονται σε εξέλιξη, σε μια μάταιη προσπάθεια να της δώσουν το φιλί της ζωής. Οι ιστορικές καταβολές του κεντρώου χώρου και η ψυχολογία του φόβου των δραστικών αλλαγών, που συγκρατούν μετακινήσεις προς τη ριζοσπαστική Αριστερά, ασφαλώς δεν αρκούν για την επιβίωσή της.
Στο νέο υπό διαμόρφωση κοινωνικό προφίλ η πόλωση, σύμφυτη με τις οξείες αντιθέσεις και ταξικές συγκρούσεις, έχει ιθύνουσα θέση. Το ίδιο θα συμβεί και στο πολιτικό επίπεδο, όπου δεν δρα ανασταλτικά ο σύγχρονος κατακερματισμός των συλλογικοτήτων, που παρεμποδίζει την εμφάνιση νέων υποκειμένων από τον χώρο των κοινωνικών κινημάτων. Το επίδικο είναι η πολιτική εξουσία, επίδικο που εκφράζεται αδρά με το δίλημμα «ή εμείς ή αυτοί». Προκαλεί έκπληξη η έκκεντρη εκφώνησή του από τη δική μας Αριστερά ως συνθήματος και όχι ως ανάδειξης μιας καίριας στρατηγικής επιλογής. Συνακόλουθη είναι και η έκπληξη από την επικέντρωση των έντονων προβληματισμών του χώρου στα προβλήματα του νομίσματος και της οικονομικής τεχνικής για την αντιμετώπιση του χρέους και την έξοδο από την κρίση. Εξίσου έκκεντρη είναι η αποδρομή στο παρελθόν, με την αναζήτηση προγραμματικών στοιχείων σ' έναν παρωχημένο κεϋνσιανισμό - ένα γενικότερο σύνδρομο της νέας Ευρωπαϊκής Αριστεράς.
Θα περίμενε κανείς, αντί για μια συζήτηση για το νόμισμα ή τη «διεύρυνση» και τα πρόσωπα που θα τη σηματοδοτήσουν, η δική μας Αριστερά να επεξεργαστεί μια μακροπρόθεσμη πολιτική παρέμβαση, που με την παράλληλη οργανωτική αναβάθμιση και προγραμματική εμβάθυνσή της, χωρίς τον εξαναγκασμό μιας «βίαιης ωρίμανσης» βολονταριστικού τύπου, θα εκβάλει στη διεκδίκηση της ηγεμονίας και της κυβερνητικής εξουσίας. Πολιτική παρέμβαση, με στόχο την καταπολέμηση της νοοτροπίας του «ώριμου φρούτου» και της λογικής της «ανάθεσης», βασισμένη σε ένα συνεκτικό σχέδιο με σωστές ιεραρχήσεις και αιχμές, χωρίς πρωθύστερα και χωρίς διάχυση σε πληθώρα στόχων. Παρέμβαση που θα περιλαμβάνει την απαραίτητη για ένα αριστερό κόμμα πολιτική συμμαχιών, οι οποίες όμως «θα έρθουν στην ώρα τους». Παρέμβαση με αυτοπεποίθηση που θα ζητά από το εκλογικό σώμα για λογαριασμό του ΣΥΡΙΖΑ μια ΚΑΘΑΡΗ ΕΝΤΟΛΗ για τη διακυβέρνηση της χώρας σύμφωνα με το πρόγραμμά του. Που θα ζητά από τον λαό να βγει από τις κάλπες η δύναμη που θα εξασφαλίσει μια Αριστερή κυβέρνηση. Τα άλλα, που θα είναι ίσως και τα πιο δύσκολα, θα ακολουθήσουν αργότερα.
