Όποιος πίστεψε ότι ήταν αρκετό να φορέσει κοστούμι ο επικεφαλής της Hayat Tahrir al Sham (HTS, Ένωση Απελευθέρωσης του Λεβάντε) Αμπού Μοχάμεντ αλ Τζολάνι και να ξαναπάρει το οικογενειακό του όνομα -Αχμέτ αλ Σάρα- για να φέρει την ειρήνη και τη σταθερότητα στη Συρία ήταν αφελής. Ή απλώς το μοναδικό του ενδιαφέρον για την καθημαγμένη χώρα ήταν να τη χαρακτηρίσει «ασφαλή» ώστε να στείλει πίσω τους Σύρους πρόσφυγες. Η σφαγή αλεβιτών και χριστιανών στην Ταρσό και στη Λαττάκεια τις τελευταίες μέρες από ομάδες τζιχαντιστών διέλυσε με συνοπτικές διαδικασίες αυτή την… αφέλεια. Για τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και ειδικό στα θέματα Μέσης Ανατολής Σωτήρη Ρούσσο αυτό που συνέβη δεν ήταν κάτι μη αναμενόμενο. Αντιθέτως, ο Σ. Ρούσσος εξηγεί στην ΑΥΓΗ της Κυριακής ποια είναι σήμερα η κατάσταση στη Συρία. Και προτείνει τόσο στην ελληνική κυβέρνηση όσο και στην αντιπολίτευση να πάρει πρωτοβουλίες -στο μέτρο των δυνατοτήτων της χώρας- για να συνεισφέρει στην ειρήνευση στη γειτονιά μας.
Ηταν έκπληξη η αναθέρμανση των συγκρούσεων και οι σφαγές στη Βορειοδυτική Συρία;
Οχι αν ξέρει κανείς τι είναι οι οργανώσεις που δρουν στη Συρία. Η οργάνωση του Τζολάνι, η HTS, δεν είναι μια οργάνωση μονολιθική, με δομές και πειθαρχία. Είναι ένα συνονθύλευμα ομάδων, που προέρχεται βασικά από την Αλ Νούσρα και στο οποίο έχουν προσδεθεί τζιχαντιστικές ομάδες που προέρχονται από την Αλ Κάιντα και τον ISIS και πολλοί ξένοι μαχητές από την Κεντρική Ασία και τον Καύκασο. Δεν είναι μια οργάνωση με πολιτική δομή, το στρατιωτικό και το πολιτικό κομμάτι της ταυτίζονται. Δεν είναι, για παράδειγμα, όπως η Χεζμπολάχ. Η HTS έχει αποκλειστικά στρατιωτικό χαρακτήρα, αλλά δεν είναι στρατός, με τη δομή και την πειθαρχία του. Εκ των πραγμάτων λοιπόν δεν μπορεί να ασκήσει πολιτική συμπεριληπτική ούτε να ελέγξει τις δυνάμεις της.
Ο Τζολάνι εμπλέκεται στις σφαγές στη Λαττάκεια, έχει δώσει την εντολή γι’ αυτές;
Ο Τζολάνι, Αλ Σάρα σήμερα, πιθανότατα έδωσε την εντολή να αφοπλίσουν τις ομάδες εκείνες των αλεβιτών στην περιοχή που ανήκουν στις παλιές παραστρατιωτικές οργανώσεις του Μπάαθ και στη συνέχεια προσωπικά του Άσαντ και ίσως να σκοτώσουν κάποια πρόσωπα-κλειδιά. Αλλά οι εκατόμβες των νεκρών και ο τρόπος της σφαγής που είδαμε νομίζω πως ξέφυγαν από τις προθέσεις του Αλ Σάρα και της κυβέρνησης της Δαμασκού. Και ξέφυγαν επειδή είναι έτσι διαρθρωμένο το HTS αλλά και επειδή έτσι λειτουργεί η οικονομία του εμφύλιου πολέμου. Σήμερα δεν υπάρχουν πόροι στη Συρία που να μην προέρχονται από το λαθρεμπόριο, από τις απαγωγές -που έχουν ξεπεράσει κάθε ρεκόρ τις τελευταίες εβδομάδες- και από την «προστασία», αυτό που λέμε «χρήματα έναντι ασφάλειας». Υπάρχει κι ένα άλλο στοιχείο. Πρωτίστως για τους ξένους, αλλά και για τους Σύρους τζιχαντιστές οι σιίτες και οι Αλεβίτες είναι αιρετικοί. Γι’ αυτούς δεν ισχύει σε καμία περίπτωση η προστασία που επιβάλλει το κοράνι στους αλλόδοξους, στους χριστιανούς, στους εβραίους, στους ζωροάστρες. Είτε πρέπει να γίνουν σουνίτες μουσουλμάνοι είτε να εξοντωθούν.
Τι σημαίνει η συμφωνία μεταξύ της κυβέρνησης Αλ Σάρα και των Κούρδων του SDF;
Σημαίνει πρώτα απ’ όλα ότι ο Αλ Σάρα καταλαβαίνει ότι τα πράγματα δεν πάνε πολύ καλά, ότι υπάρχουν φυγόκεντρες δυνάμεις μέσα στην ίδια του την οργάνωση και ότι από μόνος του δεν μπορεί να επιβάλει την ενότητα της Συρίας. Προσπαθεί λοιπόν να βρει συμμάχους. Προσπάθησε να κάνει μια συμφωνία με τους Δρούζους και τώρα προχώρησε σε ένα είδος μνημονίου αμοιβαίας κατανόησης με τους Κούρδους. Συμφωνία ακριβώς δεν μπορείς να την πεις.
Αφήνει τόσα κεντρικά σημεία ανοιχτά, που δεν ξέρουμε αν αξίζει καν το μελάνι με το οποίο γράφτηκε. Δεν καθορίζει ούτε το ζήτημα της πολιτικής αποκέντρωσης, που είναι κεντρικό ζήτημα των Κούρδων, ούτε τον τρόπο που οι δυνάμεις του SDF θα ενσωματωθούν στον συριακό στρατό. Θα ενταχθούν ως τμήματα με δική τους δομή και δικούς τους αξιωματικούς ή θα διαλυθούν και οι μαχητές θα ενταχθούν κατά μόνας;
Εδώ υπάρχει και το θέμα των γυναικών. Ο στρατός στη Ροζάβα έχει πολλές γυναίκες, κάτι που έρχεται σε κατάφωρη αντίθεση με τις αντιλήψεις των τζιχαντιστών. Πώς θα ενταχθούν όσες γυναίκες το θέλουν στον συριακό στρατό; Οι μαχήτριες στη Ροζάβα είναι σχετικά χειραφετημένες, έχουν άποψη για την πολιτική και συμμετέχουν. Τι θα γίνει τώρα μ’ αυτές; Επίσης, τι θα γίνει με τους Ασσύριους μαχητές που είναι χριστιανοί; Πώς να υπάρξει ένα τέτοιο στράτευμα σε ένα τζιχαντιστικό περιβάλλον;
Επίσης, ασάφεια υπάρχει και στο θέμα των πλουτοπαραγωγικών πηγών. Υποτίθεται πως τα κοιτάσματα πετρελαίου που βρίσκονται στην περιοχή των Κούρδων θα υπαχθούν στην κεντρική συριακή διοίκηση. Τι μερίδιο θα πάρουν οι Κούρδοι από αυτή τη διευθέτηση; Γι’ αυτό και είναι περισσότερο μια διακήρυξη αρχών αυτό που υπέγραψε ο Αλ Σάρα με τους Κούρδους και όχι συμφωνία. Γι’ αυτό και προβλέπει τη σύσταση μιας επιτροπής που θα ασχοληθεί με όλα τα ζητήματα και θα φροντίσει να εφαρμοστούν τα συμφωνηθέντα μέχρι το τέλος του 2025. Με όρους Συρίας αυτό είναι μια πολύ μακρά περίοδος.
Οι αντιδράσεις της Ε.Ε. και της ελληνικής κυβέρνησης στη σφαγή των αλεβιτών ήταν μάλλον χλιαρές, ενώ ο ευρωπαϊκός Τύπος έριχνε την ευθύνη για τη νέα κλιμάκωση στα υπόλοιπα των υποστηρικτών του Άσαντ. Πώς το σχολιάζετε;
Θεωρώ πως η Ε.Ε. δεν έχει καμία στρατηγική για τη Συρία. Δεν έχει κάνει τίποτε για να επηρεάσει τις πλευρές στο εσωτερικό της Συρίας με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Είχε μια τεράστια δυσανεξία έναντι του καθεστώτος του Άσαντ -εν μέρει κατανοητή- και σήμερα δεν δείχνει ανάλογη δυσανεξία έναντι των τζιχαντιστών της HTS. Στην αρχή των γεγονότων στη Λαττάκεια βόλευε την Ε.Ε. να ρίχνει την ευθύνη στους υποστηρικτές του Άσαντ. Αλλά όταν άρχισαν να πέφτουν τα πτώματα βροχή και να γίνονται γνωστά τα βασανιστήρια και οι εκτελέσεις αμάχων, τότε η Ε.Ε. θα έπρεπε να αλλάξει ρότα. Ο μηχανισμός της Ε.Ε. δεν έχει αντιληφθεί ακριβώς τι σημαίνει Αλ Σάρα και σου λέει, αν αυτός μπορεί να σταθεροποιήσει τη Συρία, είμαστε μ’ αυτόν. Είμαστε με όποιον μπορέσει να σταθεροποιήσει τη Συρία και δεν είναι ο Άσαντ.
Την επόμενη εβδομάδα ο Τζολάνι είναι προσκεκλημένος στις Βρυξέλλες στη σύνοδο δωρητών για τη Συρία. Θεωρείτε πως αυτό θα βοηθήσει τη Συρία;
Δεν νομίζω πως η Ε.Ε. είναι το κλειδί για την ανοικοδόμηση της Συρίας. Νομίζω πως κρίσιμες σ’ αυτόν τον ρόλο είναι η Σαουδική Αραβία, τα Εμιράτα και το Κατάρ. Αυτές οι χώρες έχουν αυτή τη στιγμή το μεγάλο πορτοφόλι, που θα μπορούσαν να το ανοίξουν στη Συρία, στη Γάζα. Η Ε.Ε. έχει αναλάβει τεράστιες υποχρεώσεις στην Ουκρανία και δεν έχει τη δυνατότητα να δώσει τα μεγάλα ποσά που χρειάζεται η Συρία όχι μόνο για να ανοικοδομηθεί αλλά ακόμη και για να ζήσει.
Το δεύτερο στοιχείο είναι, ότι σε αντίθεση με την Ουκρανία, όπου υπάρχουν κυβέρνηση και κρατικός μηχανισμός, στη Συρία δεν υπάρχουν. Δεν είναι σαφές αν ο Αλ Σάρα ελέγχει την ύπαιθρο, πέρα από ορισμένα αστικά κέντρα, κι αυτό επίσης δημιουργεί ένα πρόβλημα: Θα ρίξει κανείς δισεκατομμύρια ευρώ σε ένα βαρέλι δίχως πάτο;
Καλά κάνει η Ε.Ε. και κάνει τη σύνοδο δωρητών, αλλά θεωρώ πως πρωτίστως θα έπρεπε να εντείνει τις πιέσεις της ώστε να σταματήσουν να εμπλέκονται οι εξωτερικοί παράγοντες στη Συρία και σιγά σιγά να ειρηνεύσει. Αυτή τη στιγμή οι δυνάμεις του συριακού εθνικού στρατού, οι οποίες ελέγχονται από την Τουρκία, εξακολουθούν να επιτίθενται σε Κούρδους κυρίως γύρω από το Χαλέπι. Το ίδιο ισχύει και για το Ισραήλ στον Νότο της Συρίας. Αν συνεχίσουν οι ξένες δυνάμεις να δρουν στρατιωτικά ή και να εξοπλίζουν ομάδες στη Συρία, δεν θα ειρηνεύσει η χώρα και δεν θα πιάσουν τόπο οι όποιες προσπάθειες για την ανασυγκρότηση.
Κανείς δεν ενδιαφέρεται για τα… παράπονα της Ελλάδας
Τι θα έπρεπε κατά τη γνώμη σας να κάνει η ελληνική διπλωματία στην περιοχή; Έχει νόημα η τακτική ότι επιφυλασσόμαστε να επαναφέρουμε τις κυρώσεις αν η Συρία υπογράψει συμφωνία για ΑΟΖ με την Τουρκία;
Όχι, η ένστασή μου είναι απλή και ίσχυε και στην περίπτωση της Λιβύης. Λέγοντας ναι στην άρση των κυρώσεων σήμερα, αν ο Αλ Σάρα, παρά τα εγκλήματα που κάνει σε βάρος των αλεβιτών και των χριστιανών, συνεχίσει να βρίσκεται με τις ευλογίες της Ε.Ε. στην εξουσία και σταθεροποιηθεί και με τη βοήθεια της Τουρκίας, θεωρεί κανείς πιθανό ότι θα μας ακούσει κανείς στην Ε.Ε. αν πούμε «ξαναβάλε κυρώσεις επειδή υπέγραψε συμφωνία για την ΑΟΖ με την Τουρκία»; Ούτε κατά διάνοια. Θα εγείρει η Κύπρος το θέμα -αυτή θα έχει έννομο συμφέρον- και θα το υποστηρίξει η Ελλάδα. Και κανείς άλλος. Μόνο αν υπάρξουν χώρες που θα θέλουν για δικούς τους λόγους να επιβάλουν κυρώσεις στον Αλ Σάρα.
Αντιθέτως, αν η ελληνική κυβέρνηση είχε συνδέσει το θέμα των κυρώσεων όχι με την ΑΟΖ, αλλά με τη συμπεριφορά του καθεστώτος απέναντι τις χριστιανικές, αλεβιτικές ή άλλες μειονότητες, τότε και συμμάχους θα είχε και θα μπορούσε να το χρησιμοποιήσει σαν μοχλό πίεσης στην κυβέρνηση Αλ Σάρα και για άλλα ζητήματα. Θυμηθείτε το θέμα με τη Λιβύη. Η Ελλάδα ήθελε να πάει στις διάφορες συναντήσεις για τη Λιβύη για να θέσει το θέμα του τουρκολυβικού μνημονίου και δεν την καλούσε κανείς. Αν το μόνο που θέλεις σε μια τέτοια συνάντηση είναι να κάνεις το παράπονό σου, το οποίο είναι δίκαιο, οι άλλοι δεν ενδιαφέρονται. Αντιθέτως, μπορείς να παίξεις ρόλο αν βάλεις όρους να μην διώκονται οι μειονότητες, να μην μαστιγώνονται οι γυναίκες επειδή δεν φορούν μαντίλα, να ελέγχεται η συμπεριφορά του καθεστώτος και αναλόγως να επαναφέρονται οι κυρώσεις. Αυτό θα μπορούσε να κάνει η Ελλάδα.
Αν σταθεροποιηθεί ο Αλ Σάρα και βεβαιωθεί η Ε.Ε. ότι δεν θα στείλει άλλους πρόσφυγες -πόσο μάλλον αν αρχίσει και η επιστροφή των προσφύγων από την Ευρώπη-, κανείς δεν θα ενδιαφερθεί για μια συμφωνία Συρίας-Τουρκίας για την ΑΟΖ. Για την Ε.Ε. το ζητούμενο είναι να χαρακτηρίσει τη Συρία «ασφαλή χώρα» το ταχύτερο δυνατό.
Να φτιάξουμε ένα ανοιχτό φόρουμ για τη Μέση Ανατολή
Θα μπορούσε η Ελλάδα, ως μικρή χώρα αλλά με βαρύ διπλωματικό εκτόπισμα, όπως λέει ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης, να είχε κάνει κάτι παραπάνω για τη Συρία;
Θα μπορούσαμε να είχαμε συγκαλέσει εμείς διασκέψεις για την Ανατολική Μεσόγειο, να δημιουργήσουμε δομές. Είχαμε τη διετία 2015-2018 μια πολύ σημαντική πρωτοβουλία για τον θρησκευτικό πλουραλισμό στη Μέση Ανατολή. Θα μπορούσαμε να την έχουμε επανενεργοποιήσει κι έτσι να έχουμε ένα βήμα για να παίζουμε ρόλους διαμεσολαβητικούς. Είχαμε τον διάλογο για την περιφερειακή ασφάλεια, το Φόρουμ της Ρόδου. Θα μπορούσαμε να το έχουμε επανενεργοποιήσει και να δημιουργήσουμε χώρους διαλόγους και κανάλια -όχι μόνο επίσημα, αλλά και ανεπίσημα- για την επίλυση ζητημάτων. Θα μπορούσαμε να έχουμε αναλάβει ως νέο μη μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ μια πρωτοβουλία για τον θρησκευτικό πλουραλισμό στη Συρία, στη Μέση Ανατολή και στην Ανατολική Μεσόγειο που να είχε και τη σφραγίδα του ΟΗΕ με απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας. Υπάρχουν πράγματα που μπορείς να κάνεις ως μικρή χώρα. Δεν είναι ανάγκη να στέλνεις στρατεύματα ούτε να στέλνεις πυραύλους, δεν είναι αυτός ο ρόλος της Ελλάδας. Ίσα-ίσα, αν έχεις μεγάλο διπλωματικό βάρος, καλό είναι να το κάνεις κάτι.
Θέλω επίσης να τονίσω ότι είναι καιρός για τις προοδευτικές δυνάμεις της χώρας να κάνουν αυτές το βήμα που δεν κάνει η κυβέρνηση. Θα πρέπει να βρουν μια κοινή συνισταμένη και να συγκαλέσουν αυτές μια συνδιάσκεψη των σοσιαλιστικών προοδευτικών δυνάμεων της Ευρώπης και των χωρών της Μέσης Ανατολής, όπου υπάρχουν, για να συζητήσουν τι συμβαίνει στην Ανατολική Μεσόγειο και στη Μέση Ανατολή. Χρειάζεται μια πρωτοβουλία άλλου τύπου. Δεν ξέρω ποιος θα την πάρει -δεν μπαίνω στα εσωτερικά των κομμάτων-, αλλά χρειάζεται ένα φόρουμ ανοιχτό, με τη συμμετοχή κομμάτων, κινημάτων και μεμονωμένων προσωπικοτήτων, που θα ασχοληθεί με το τι είναι δέον γενέσθαι στη γειτονιά μας.
