Ο επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Τουλούζης Νίκος Σμυρναίος μιλάει στην ΑΥΓΗ της Κυριακής για την έκθεση της Media Freedom Rapid Response. Εξηγεί τις παραδοσιακές παθογένειες των ΜΜΕ στην Ελλάδα, τον ρόλο των social media, τα ευρωπαϊκά παραδείγματα, αλλά και τη σχέση εξάρτησης κράτους-ΜΜΕ.
Στην τοποθέτησή σας κατά την παρουσίαση της έκθεσης της MFRR είπατε ότι επανέρχεται στα media μια κατάσταση, μια φούσκα, για την οποία έγιναν προσπάθειες να ξεπεραστεί.
Η δημοσιογραφία και τα ελληνικά ΜΜΕ έχουν συγκεκριμένες και γνωστές παθογένειες. Η πρώτη είναι η οξεία πολιτική πόλωση που παραδοσιακά υπάρχει. Δεύτερον, είναι ένα μικρό μέγεθος οικονομίας, το οποίο κάνει απαραίτητες τις σχέσεις με το κράτος για να λειτουργήσει οποιαδήποτε επιχείρηση. Τρίτον, μια παράδοση οικογενειοκρατίας και “ιδιοκτησίας” στο πολιτικό σύστημα, που δίνει την αίσθηση σε κάποιους πολιτικούς ότι έχουν το δικαίωμα να κυβερνούν και οποιαδήποτε κριτική σε βάρος τους να θεωρείται προβληματική και μη θεμιτή.
Δεν είναι καινούργιο φαινόμενο αυτή η έλλειψη κατανόησης των βασικών αρχών λειτουργίας μιας δημόσιας σφαίρας στη φιλελεύθερη δημοκρατία. Δεν μιλάω για αριστερή ή προοδευτική αντίληψη, αλλά για τα βασικά χαρακτηριστικά της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Ότι, δηλαδή, η εξουσία πρέπει να δίνει λογαριασμό στην κοινωνία και οι δημοσιογράφοι να είναι ανεξάρτητοι, να ελέγχουν και να ασκούν κριτική.
Αυτές οι παθογένειες γιγαντώθηκαν τις δεκαετίες του 1990 και του 2000 με την ιδιωτικοποίηση της τηλεόρασης και του ραδιοφώνου, καθώς οι άδειες έγιναν αντικείμενο συνδιαλλαγής μεταξύ των κυβερνήσεων ΠΑΣΟΚ-Ν.Δ. και μεγάλων επιχειρηματικών συμφερόντων. Έτσι, φτάσαμε στη δημιουργία της φούσκας των ελληνικών ΜΜΕ στα μέσα του 2000. Να έχουμε δηλαδή χιλιάδες δημοσιογράφους και εκατοντάδες ΜΜΕ, πολύ περισσότερα απ' όσα σήκωνε η ελληνική αγορά. Στα μέσα της δεκαετίας του 2000 είχαμε διπλάσια ΜΜΕ απ' ό,τι η Πορτογαλία. Όλα αυτά τα ΜΜΕ δεν είχαν υγιές οικονομικό μοντέλο, αλλά επιτελούσαν τον ρόλο τού να εξυπηρετούν τα επιχειρηματικά συμφέροντα των ιδιοκτητών τους.
Αυτή η κατάσταση παρατηρείται μόνο στην Ελλάδα;
Υπάρχουν κι άλλα παραδείγματα στην Ευρώπη, όπως η Ιταλία με το παράδειγμα του Μπερλουσκόνι. Αλλά και στη Γαλλία, τα περισσότερα συγκροτήματα Τύπου είναι ιδιοκτησίες μεγάλων επιχειρηματικών συμφερόντων, πολλά εκ των οποίων έχουν σχέσεις με το κράτος. Και φυσικά, συναντάμε αυτό το τοπίο στα Βαλκάνια. Στην Ελλάδα, ωστόσο, τα φαινόμενα αυτά ήταν ακραία και συμπυκνωμένα, σε μια μικρή χώρα όπου δεν υπάρχει μεγάλη προσφορά, σε αντίθεση με την Ιταλία και τη Γαλλία που είναι μεγάλες αγορές.
Ακόμα και το ζήτημα της ενίσχυσης των ΜΜΕ στην Ελλάδα, ωστόσο, γίνεται με τρόπο προβληματικό. Υπάρχουν άλλα παραδείγματα;
Όταν μιλάμε για την Ευρώπη, δεν μιλάμε για ένα ιδανικό παράδειγμα. Στη Γαλλία υπάρχει θεσμικό πλαίσιο. Όμως για δεκαετίες, έως το 2018, το γαλλικό κράτος έδινε ενισχύσεις στον Τύπο χωρίς να ξέρουμε πού πήγαιναν τα χρήματα και ποιος έπαιρνε τι, ενώ πολλά χρήματα παίρνουν ήδη δισεκατομμυριούχοι ιδιοκτήτες ΜΜΕ. Σε όλες τις χώρες του πλανήτη πάντα υπάρχει σχέση εξάρτησης ΜΜΕ-κράτους, που παίρνει διάφορες μορφές, ακόμα και άμεσης οικονομικής ενίσχυσης. Απλώς στην Ελλάδα γίνεται, ας το πούμε, με χοντροκομμένο τρόπο, σε σημείο που και ο πιο καλόπιστος καταλαβαίνει ότι είναι προβληματικός. Όπως έγινε με τη λίστα Πέτσα. Πρόκειται για ένα πολύ παλιό φαινόμενο στην ελληνική δημοσιογραφία, εφημερίδες με πολύ χαμηλή κυκλοφορία να λαμβάνουν τεράστια ποσά από δημόσια διαφήμιση. Αυτό τα τελευταία χρόνια με το Ίντερνετ διευκολύνθηκε. Πλέον, αρκεί ένα μπλογκ, όπως φάνηκε, για να λάβεις πάρα πολλά χρήματα.
Μπορούν τα social media να συμπληρώσουν τα παραδοσιακά ΜΜΕ;
Στην Ελλάδα έχουμε ένα φαινόμενο αρκετά πρωτότυπο σε σχέση με άλλες χώρες της Ε.Ε.: ένα τεράστιο ποσοστό, κοντά στο 80%, απόρριψης και μη εμπιστοσύνης στα παραδοσιακά ΜΜΕ και ταυτόχρονα μεγάλη κατανάλωση και αρκετή εμπιστοσύνη προς τα social media. Η κατάσταση για τα παραδοσιακά ΜΜΕ είναι αδιέξοδη. Στα θετικά, έχουμε δυνητικά -εξαρτάται από τις χρήσεις και τις δεξιότητες των χρηστών- πρόσβαση σε μεγάλο πλουραλισμό πηγών. Επίσης, μέσα από τα social media ο λαός μπορεί να επιβάλει στην ατζέντα θέματα που δεν βάζουν τα κυρίαρχα ΜΜΕ, όπως η αστυνομική βία, οι ανακολουθίες στα μέτρα για τον Covid, οι γυναικοκτονίες.
Από την άλλη, να έχουμε συνείδηση ότι το Διαδίκτυο δεν είναι ανοιχτός ελεύθερος χώρος. Ελέγχεται από μεγάλα συμφέροντα, πολυεθνικές του Διαδικτύου που ελέγχουν τα κανάλια διανομής. Επίσης διαμορφώνουν χώρο διαμάχης, προπαγάνδας, καμπάνιες παραπληροφόρησης κ.λπ. Όταν βλέπουμε τι διαβάζουν οι Έλληνες στο Διαδίκτυο, παρατηρούμε ότι επιλέγουν προβληματικές πηγές και μέσα που εκμεταλλεύονται νέους εργαζόμενους με πενιχρούς μισθούς και άθλιες συνθήκες εργασίας. ΜΜΕ που διαμορφώνουν ένα παραγωγικό μοντέλο αντίστοιχο των απαιτήσεων των πλατφορμών.
Παράγουν δηλαδή περιεχόμενο, χιλιάδες άρθρα καθημερινά, με λέξεις-κλειδιά και θέματα που ωθούν στο κλικ και μέσω της προώθησης των πλατφορμών όπως η Goοgle λαμβάνουν το μεγαλύτερο κομμάτι του traffic και της προσοχής του κόσμου. Υπάρχουν, ωστόσο, μια σειρά πρωτοβουλιών και λίγα προοδευτικά ΜΜΕ, νέοι δημοσιογράφοι, που κάνουν ερευνητική δημοσιογραφία και ανανεώνουν την προσφορά της. Δυστυχώς, δεν προωθούνται από τις πλατφόρμες.
Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος μίλησε για μια έκθεση που προσβάλλει την Ελλάδα και τους δημοσιογράφους. Το σχόλιό σας;
Ενώ θα μπορούσε να απαντήσει ότι υπάρχουν δυσκολίες, ότι γίνονται προσπάθειες κ.λπ., επιλέγει να πει ότι μια έκθεση που στηρίζεται από τις πιο σημαντικές δημοσιογραφικές οργανώσεις είναι προσβολή για τον ελληνικό Tύπο. Όλες οι διεθνείς οργανώσεις που υπερασπίζονται την ελευθερία του Tύπου και την ποιότητα της δημοσιογραφίας βάλλουν κατά της ελληνικής δημοσιογραφίας και του Tύπου; Λυπάμαι για το χαμηλό επίπεδο της πολιτικής στη χώρα.
