Η εξάρτηση ως τεκμήριο αλλοτρίωσης
Η εξάρτηση δεν είναι μια «ασθένεια» με τη στενή, ιατρική/βιολογική έννοια του όρου, αν και αυτό έχει επικρατήσει ως κυρίαρχη ρητορική και αντανακλάται σε ατελέσφορες πρακτικές διαχείρισης. Πρόκειται για ένα σύνθετο, πολυπαραγοντικό κοινωνικό φαινόμενο, που εκδηλώνεται τόσο σε προσωπικό όσο και σε διαπροσωπικό επίπεδο.
Ο εξαρτημένος είναι ένα ζωντανό και τραγικό τεκμήριο της αλλοτρίωσης στις σύγχρονες κοινωνίες. Ζει για την ουσία ή το εν γένει αντικείμενο εξάρτησης και συνδέεται μόνο μέσω αυτού με τον κόσμο που τον περιβάλλει, τον εαυτό του και τις ανάγκες του, χάνοντας μέχρι και το αίσθημα αυτοσυντήρησής του, στο πλαίσιο μιας ατελέσφορης προσπάθειας «θεραπείας» του πόνου που γεννά η έλλειψη νοήματος ζωής.
Επομένως, χρειάζεται μια ιδιαίτερη έγνοια, ώστε να δημιουργούνται κοινωνικά υποστηρικτικά δίκτυα, βασικός όρος αντιστροφής του βαθέματος της αλλοτρίωσης και ενίσχυσης «εσωτερικών» και «εξωτερικών» στον κάθε άνθρωπο παραγόντων, με σκοπό να προλαμβάνεται κατά το δυνατό η εξάρτηση.
Άρα, η πορεία του ανθρώπου προς την εξάρτηση μπορεί να ανακοπεί σε κάθε σημείο της (πειραματισμός, χρήση, συστηματική χρήση, εξάρτηση)1, εφόσον υπάρξουν/τροποποιηθούν συγκεκριμένοι περιβαλλοντικοί και προσωπικοί παράγοντες. Ο ρόλος της πρόληψης εδώ είναι ιδιαίτερα σημαντικός, πριν καν τη φάση του πειραματισμού.
Η πρόληψη σύντομα και περιεκτικά
Πρόληψη είναι, ουσιαστικά, η σύνθετη διαδικασία πολυεπίπεδων παρεμβάσεων –από τον άνθρωπο μέχρι την κοινότητα συνολικά– με στόχο την αναίρεση των κοινών γενεσιουργών αιτιών όλων των εξαρτητικών συμπεριφορών και των ψυχοκοινωνικών δυσκολιών που συνδέονται με αυτή2. Είναι η τέχνη της συμβολής στην (επανα)συγκρότηση του συλλογικού και της κοινότητας, με την κατά το δυνατό πλήρη ανάπτυξη των μελών της, με έμφαση στην αναζήτηση συνδέσεων μεταξύ συλλογικής αλληλεγγύης και προσωπικής αυτονομίας, δια μέσου ανθρώπινων αρχών και αξιών3. Είναι μια διαδικασία έντασης εργασίας και «έντασης σχέσεων», ξετυλίγεται μέσα στην κοινότητα και μαζί με την κοινότητα, όχι από καθέδρας. Τελικά, «η τέχνη της πρόληψης δεν είναι επάγγελμα, δεν μαθαίνεται. Είναι τέχνη ζωής που προϋποθέτει για την άσκησή της Πίστη, Ανθρωπιά και πορεία Αυτογνωσίας»4.
Πρόληψη με ποια εφόδια;
Τα 75 Κέντρα πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας είναι οι δομές, από τους εργαζόμενους/ες των οποίων υλοποιείται η συντριπτική πλειοψηφία των παρεμβάσεων πρόληψης των εξαρτήσεων στην Ελλάδα, εδώ και είκοσι χρόνια5. Αντιστοιχούν σε 67 αστικές μη κερδοσκοπικές εταιρείες, με μέλη-εταίρους Περιφέρειες, Δήμους και τοπικούς συλλογικούς φορείς. Είναι εγκεκριμένοι φορείς για την υλοποίηση προγραμμάτων πρόληψης της εξάρτησης (νόμος 4139/2013). Επιχορηγούνται κατά 50% από το Υπουργείο Εσωτερικών και κατά 50% από το Υπουργείο Υγείας, αλλά καθένα διοικείται από το δικό του, ξεχωριστό διοικητικό συμβούλιο.
Το εγχείρημα, επιστημονική πρωτοπορία της Ελλάδας στον ευρωπαϊκό χώρο, βρίσκεται σε σημείο καμπής από άποψη διοικητική, οργανωτική, λειτουργική, επιχειρησιακή, αλλά και φιλοσοφίας. Η υβριδική συνύπαρξη αστικών εταιρειών και του δημοσίου σκοπού της πρόληψης, που, όπως προέβλεπε η αρχική διυπουργική συμφωνία, έπρεπε να καταλήξει σε κάποια άλλη μορφή6, τελικά παγιώθηκε. Με τον τρόπο αυτό, δόθηκε η ευκαιρία στις 67 διοικήσεις των αστικών εταιρειών για ευθείες παρεμβάσεις στο επιστημονικό έργο, καθώς και για ανάπτυξη πελατειακών πρακτικών και ιδιοτελούς μικροπολιτικής προβολής.
Ο ΟΚΑΝΑ, από την άλλη πλευρά, έχει μετατοπιστεί από τον αρχικό του ρόλο, αυτό του στρατηγικού σχεδιαστή και επόπτη δομών. Ως θεραπευτικός πλέον οργανισμός, με κυρίαρχο αντικείμενο τη «μείωση της βλάβης», ουσιαστικά προσπαθεί να κάνει εποπτεία στην Πρόληψη, δίχως καν να έχει τα εργαλεία (επιστημονικά και διοικητικά), αλλά και τη διάθεση να παρέμβει. Το ζήτημα, όπως εύκολα αντιλαμβανόμαστε, είναι δομικό και όχι εργαλειακό, ενώ η όποια πιθανή προσπάθεια διόρθωσης παθογενειών είναι καταδικασμένη σε αποτυχία. Έτσι, εξουδετερώνονται στην πράξη οι διαρκείς προσπάθειες των εργαζομένων των δομών για μετασχηματισμούς στον άνθρωπο και στην κοινότητα.
Οι προσπάθειες των 369 εργαζομένων είναι ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτες, αφού, σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης και Πληροφόρησης για τα Ναρκωτικά (ΕΚΤΕΠΝ), το 2015 δουλέψαμε μαζί με 118.021 ανθρώπους πανελλαδικά, από τους οποίους 75.436 είναι μαθητές Α΄θμιας και Β΄θμιας Εκπαίδευσης7, σε ένα θεσμικό πλαίσιο από το οποίο απουσιάζουν τόσο η διευκόλυνση της πρόσβασης στα σχολεία όσο και η παροχή επιστημονικής εποπτείας στους/στις εργαζόμενους/ες (μίνιμουμ όρος της προσφοράς υπηρεσιών ψυχοκοινωνικής φροντίδας).
Η πρόταση
Το Σωματείο μας βρίσκεται τον τελευταίο καιρό σε επικοινωνία με κόμματα, φορείς και συλλογικότητες, προκειμένου να ανοίξει ένας ουσιαστικός διάλογος γύρω από την πρότασή του για αλλαγή του θεσμικού πλαισίου λειτουργίας των Κέντρων Πρόληψης. Η πρόταση αυτή εγκρίθηκε μέσα από πλατιές συνελεύσεις με μεγάλη συμμετοχή και με συντριπτική πλειοψηφία: 84,5% των συμμετεχόντων στις συνελεύσεις Μαρτίου-Απριλίου 2016 και 81,6% των συμμετεχόντων στις συνελεύσεις του Οκτωβρίου 2016.
Η πρότασή μας συνοψίζεται στην ίδρυση ενός ενιαίου, αυτοτελούς, ολιγομελούς, μοντέρνου φορέα, στη διοίκηση του οποίου θα συμμετέχει και η Αυτοδιοίκηση Α΄ και Β΄ Βαθμού. Ο φορέας θα εποπτεύεται από το Υπουργείο Υγείας και σε αυτόν, με λύση των σημερινών 67 αστικών εταιριών, θα υπάγονται τα υπάρχοντα 75 Κέντρα Πρόληψης ως τοπικές μονάδες, ώστε να συνδυάζεται το ενιαίο με το ιδιαίτερο, το ευέλικτο κέντρο με την ουσιαστική αποκέντρωση, η εξοικονόμηση πόρων με την κοινωνική λογοδοσία, πάντοτε στο πλαίσιο ενός ευρύτερου δημόσιου και ανοιχτού συστήματος αντιμετώπισης της εξάρτησης.
Η πρόταση αυτή καλύπτει, θεωρούμε, την αναγκαία μετάβαση των δομών σε μια εποχή ελάχιστης απαιτούμενης ευστάθειας, που θα δημιουργήσει τους όρους της περαιτέρω ανάπτυξης των Κέντρων Πρόληψης. Το βασικό ζητούμενο παραμένει η βελτίωση της προσφοράς στους πολίτες, στο διπλό «μέτωπο» της κοινωνικής ανασυγκρότησης και της προσωπικής αυτονομίας.
Με την πρότασή μας «τελικά, ζητάμε να μας δοθεί η δυνατότητα να δουλεύουμε μέσα σε συνθήκες αυξημένης συνθετότητας, δυσκολιών και απαιτήσεων, δηλαδή να δουλεύουμε ακόμα περισσότερο και με υψηλότερους στόχους – αίτημα στον αντίποδα γραμμικών μοντέλων που ουδεμία σχέση έχουν με την πρόληψη και καταλήγουν στην υποτίμηση και εγκατάλειψή της, ακριβώς επειδή δεν (θέλουν να) την κατανοούν»8.
Την ολοκληρωμένη πρότασή μας, μπορείτε να βρείτε στο prolipsiworkers.wordpress.com, στην κατηγορία «Γραπτό Υλικό Τεκμηρίωσης».
Ας ανοίξει ο διάλογος αληθινά και ουσιαστικά, δίχως ιδεοληψίες και ιδιοτέλειες, με αίσθημα ευθύνης απέναντι στο ζήτημα των εξαρτήσεων και στις σχετικές πολιτικές.
- Ζαχαρτζή Ναταλία, κοινωνική λειτουργός, επιστημονικά υπεύθυνη Κέντρων Πρόληψης Δ. Θεσσαλονίκης «Σείριος»
- Θεοδώρου Θανάσης, κοινωνιολόγος, εργαζόμενος στο Κέντρο Πρόληψης Π.Ε. Θεσπρωτίας «Αριάδνη»
- Παπαλάμπρου Βασιλική, κοινωνιολόγος, επιστημονικά υπεύθυνη Κέντρου Πρόληψης Χαλκιδικής «Πνοή»
- Χατζηνταή Άννα, ψυχολόγος, εργαζόμενη στα Κέντρα Πρόληψης Δ. Θεσσαλονίκης «Σείριος»
1 Σωματείο των Εργαζομένων στα Κέντρα Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας (2016), Κοινότητα, πρόληψη των εξαρτήσεων, Κέντρα Πρόληψης, e-book, Αθήνα.
2 Στο ίδιο.
3 Στο ίδιο.
4 Ζαφειρίδης, Φ. (1998). Πρόληψη των ναρκωτικών: Οι αθέατες όψεις του προβλήματος. Ιατρικά Θέματα, τ. 13, σ. 27-30.
5 Βλ. ετήσιες εκθέσεις του ΕΚΤΕΠΝ. Διαθέσιμες στο www.ektepn.gr .
6 Σωματείο των Εργαζομένων στα Κέντρα Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας (2016), Κοινότητα, πρόληψη των εξαρτήσεων, …
7 ΕΚΤΕΠΝ (2017): Ετήσια Έκθεση 2016. Διαθέσιμη στο: http://www.ektepn.gr/Documents/PDF/EE2016.pdf
8 Σωματείο των Εργαζομένων στα Κέντρα Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας (2016), Κοινότητα, πρόληψη …
