O Άρθουρ Κέσλερ δεν μπορούσε να το πιστέψει: Εδώ ήταν οι μάζες και τα δεινά τους, το σύστημα και η αδικία του, η Αριστερά και η λύση –αλλά οι μάζες ψήφιζαν τους δεξιούς, τους φασίστες, τη δική τους καταστροφή.
Αυτά στη δεκαετία του ’30. Ο Κέσλερ, ένας από τους σημαντικούς Ευρωπαίους στοχαστές, όπως ο Τζορτζ Όργουελ, εγκλωβίστηκε κι ο ίδιος στη δίνη των ιδεολογιών, και παραλίγο να πνιγεί.
Προειδοποίησε από νωρίς για τον κομμουνισμό, αγωνίστηκε όλη του τη ζωή ενάντια στον φασισμό, ήταν πάντα με το μέρος... της λογικής, που πάντα είχε ζόρια σ’ αυτήν την ήπειρο, που θεωρητικά πίνει νερό στο όνομα του ορθολογισμού.
Μέχρι που κέρδισε.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν –χωρίς ωραιοποιήσεις και παρά την κριτική στην υπαρκτή αντιδημοκρατική της κατάσταση, που διατυπώνεται εδώ και χρόνια από αυτό το βήμα– μια λογική απάντηση στα ματωμένα ερωτήματα που έθεταν τα τόσο... παράλογα θυμωμένα εθνικά κράτη.
Τώρα, μετά τη βρετανική εκλογική μάχη, η Ε.Ε. μοιάζει με τη σειρά της να γίνεται παρελθόν. Δημοψήφισμα το δημοψήφισμα, εκλογή την εκλογή, θα παρακολουθούμε τη διάλυση της Ε.Ε. Για την ώρα φαίνεται να νικούν οι ρατσιστές και οι οπορτουνιστές. Δυστυχώς, φαίνεται να παρακολουθούμε με κάποια μοιρολατρία πώς αυτή η γερασμένη ήπειρος αποχαιρετά, καταπώς φαίνεται, τον 21ο αιώνα.
Είναι μια νίκη της νοσταλγίας, του παρελθόντος, του παλιού, που αποτελούν παραδοσιακά τη δεξαμενή των δεξιών, ενάντια στο μέλλον, τη νεολαία, τη δικαιοσύνη, την παράδοση από την πλευρά της Αριστεράς.
Πρόκειται για ένα... δημοκρατικό πραξικόπημα, είναι η αρχή μιας νέας τάξης πραγμάτων, που αμφισβητεί πολλά από αυτά που έμοιαζαν δεδομένα και σίγουρα.
Όπως για παράδειγμα τη βεβαιότητα ότι η ιστορία πορεύεται προς έναν καλό στόχο, προς το «Τέλος της Ιστορίας», όπως το είχε περιγράψει μετά την πτώση του Τείχους ο Φράνσις Φουκουγιάμα, και που οδήγησε σε τύφλωση και επανάπαυση.
Οι μάζες ως μέσο προς ένα σκοπό
Εκείνη την εποχή, το 1989, ξεκίνησε, με την εσφαλμένη πεποίθηση περί αυτοματισμού του δημοκρατικού και καπιταλιστικού συστήματος, αυτό που τέλειωσε στις 23 Ιουνίου 2016.
Δεν είναι απαραίτητο να συμβεί, και πολλοί θα αγωνιστούν για να μη συμβεί, πολλοί θα παλέψουν, όπως ο Κέστλερ και ο Όργουελ, για τη λογική, για το μέλλον, για τη δικαιοσύνη.
Τι σημαίνει αυτός ο αγώνας σήμερα; Να ξεκινήσει μια δημοκρατική αντεπανάσταση, που θα οδηγήσει την Ε.Ε., μέσω ριζικών μεταρρυθμίσεων, έξω από την κρίση. Να ασκείται κριτική για την αδικία σ’ αυτούς που την προκαλούν.
Ωστόσο, η τάση για την ώρα είναι ακριβώς η αντίθετη. Και η απογοήτευση για τον παραλογισμό των μαζών είναι –όπως τότε, στην περίπτωση του Κέσλερ– το παλιό αριστερό θέμα.
Η Αριστερά, και αυτό είναι ίσως το πρόβλημά της, έβλεπε πάντα στις μάζες τη λύση, πίστευε στις μάζες, ήθελε στ’ αλήθεια να τις χειραφετήσει.
Η Δεξιά, από την άλλη πλευρά, και αυτός είναι ο ύπουλος θρίαμβός της, πάντα αντιμετώπιζε τις μάζες ως ένα μέσο για την επίτευξη των στόχων της, τις υποδαύλιζε. Δεν ήθελε τίποτε περισσότερο από το να παραμένουν όλα στη θέση τους.
Μίσος για τις ελίτ, υποδαυλισμένο από τις ελίτ
Και αυτό ακριβώς είναι το πικρό ιστορικό συμπέρασμα αυτής της αποπλάνησης των μαζών με το όνομα Brexit, στην οποία καθοριστικό ρόλο έπαιξε ο βρετανικός Τύπος: Ήταν ένα πραξικόπημα που θα παραδώσει στο μαχαίρι τους πραξικοπηματίες.
Αυτή η «εξέγερση», όπως την ονομάζουν οι Financial Times, είναι η εξέγερση των ηττημένων των τελευταίων 30 χρόνων, η οποία καθοδηγήθηκε σε μεγάλο βαθμό από όλους εκείνους που ήταν υπεύθυνοι γι’ αυτή την ήττα, τους Συντηρητικούς και τους λάτρεις της ασύδοτης αγοράς.
Οι εργαζόμενοι και η κατώτερη μεσαία τάξη, που υποφέρουν όλο και περισσότερο από την αυξανόμενη αδικία που γέννησε η επανάσταση της Μάργκαρετ Θάτσερ στις αρχές της δεκαετίας του ’80, έχουν πειστεί ότι η Ε.Ε. είναι υπεύθυνη για τα προβλήματά τους.
Και τώρα κάθονται μαζί με αυτούς που τους χρησιμοποίησαν στην ίδια βάρκα. Η νίκη τους ήταν αντίσταση ενάντια στο σύστημα. Προέκυψε από το μίσος για τις ελίτ, υποδαυλισμένο από τις ελίτ.
Τα τελευταία χρόνια η Αριστερά –πολύ φοβισμένη, υπερβολικά διστακτική, κι αυτή είναι η ιστορική αποτυχία της– πίεζε ξανά και ξανά για μια μεταρρύθμιση της Ε.Ε., ειρηνική και εποικοδομητική, όπως, για παράδειγμα τώρα ο Γιάνης Βαρουφάκης με την κίνηση του DIEM25.
Η Δεξιά, πάλι, φύτεψε στη θέση της μεταρρύθμισης την εξέγερση, έβαλε την όπισθεν στο κιβώτιο ταχυτήτων της ιστορίας και ξέσπασε πόλεμος δίχως όπλα.
Η Ευρώπη αντιμέτωπη με τα συντρίμμια
Το αφεντικό του UKIP, ο Νάιτζελ Φάρατζ, το είπε ξεκάθαρα και ιδιαίτερα σκληρά μετά τη δολοφονία της Τζο Κοξ από έναν φανατικό εθνικιστή: Νικήσαμε «χωρίς να πέσει ούτε μία σφαίρα».
Για την Ευρώπη αυτό σημαίνει ότι η Μεγάλη Βρετανία θα γίνει Μικρή Βρετανία και θα δύσει. Η Γαλλία, με ή χωρίς Μαρίν Λεπέν, θα διολισθήσει στο επίπεδο της Ιταλίας. Και η Γερμανία θα κερδίσει, τουλάχιστον πολιτικά.
Αυτό έχει επίσης ειπωθεί εδώ πολλές φορές, ειδικά σε σχέση με τη μοιραία πολιτική έναντι της Ελλάδας τα τελευταία χρόνια: Ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος έχει έναν νικητή έκπληξη, που είναι η Γερμανία.
Στη ζωή του Άρθουρ Κέσλερ υπήρχε ένα ορόσημο, ο Ισπανικός Εμφύλιος πόλεμος, από το 1936 έως το 1939. Τότε είδε την προδοσία. Κι όλα ήταν διαφορετικά μετά από αυτή.
Ο πόλεμος στη Συρία είναι ο Ισπανικός Εμφύλιος της εποχής μας. Η προδοσία της Ευρώπης στη Συρία και στους πρόσφυγες βαραίνει πολύ.
Ηθικά η Ευρώπη στέκεται γυμνή. Πολιτικά μπροστά σε συντρίμμια.
Εάν η Ευρώπη προδίδει τις αξίες της, δεν αξίζει να επιβιώσει.
Georg Diez
Μετάφραση: Κάκη Μπαλή
* O G. Diez είναι αρθρογράφος του Spiegel, κριτικός λογοτεχνίας και θεάτρου και μέλος της κίνησης DIEM25 (Κίνημα για τη Δημοκρατία στην Ευρώπη 2025) που ίδρυσε φέτος στο Βερολίνο ο Γιάνης Βαρουφάκης.
