Αναζητώντας το αποτύπωμα του Πάνου Οικονόμου
του Κωστή Παπαϊωάννου
Πρόσφατα (15.6.2014) τα φιλόξενα «Ενθέματα» παρουσίασαν την ποιητική σύνθεση του Πάνου Οικονόμου Το εξώφυλλο δέρμα του χρόνου. Το εκδοτικό καλωσόρισμα αποδείχτηκε, φευ, σχεδόν ταυτόχρονος αποχαιρετισμός· στις 12 Ιουλίου ο Πάνος έφυγε από τη ζωή στα 46 του χρόνια. Είναι τούτες οι γραμμές μια πρώιμη και σίγουρα φορτισμένη προσπάθεια να μιλήσω για το πολλαπλά δημιουργικό του αποτύπωμα.
Παθιασμένος δάσκαλος και νεοελληνιστής, ο Π.Ο. μετέτρεπε την αποστειρωμένη εκπαιδευτική πράξη σε μια μαγική χυμώδη περιπέτεια που διεμβόλιζε τις μαθητικές άμυνες. Όπλα του η εμμονική αφοσίωση στην αξία της προσωπικής συνάντησης με τον Άλλο, η αβίαστη περιδιάβαση στα ιερά της Τέχνης και το άνοιγμα της σχολικής αίθουσας στη ροή των κοινωνικών πραγμάτων. Η ποίηση, ο κινηματογράφος, η μουσική από τη μια, η οδύνη της κοινωνικής αδικίας και του αυταρχισμού αλλά και η ισχύς της αλληλεγγύης από την άλλη. Βίωσα τη δύναμη αυτού του παραδείγματος πολλές φορές (ένας τοίχος χώριζε τις σχολικές μας αίθουσες, μακρά η συγγραφική συνεργασία, αδιάκοπη η «συμβιωτική» σχέση). Βλέπω τη σπορά του σήμερα μιλώντας με παλιούς μαθητές του.
Αν έμεναν εκεί τα πράγματα, τολμώ να εικάσω πως ο Π.Ο. θα στροβιλιζόταν για χρόνια, όλο και δημιουργικότερος, γύρω από τη δίνη της διδακτικής πράξης και θα αποτολμούσε, αργά ή γρήγορα, να εκδώσει ποιήματά του. Όμως το 2007 ήρθε η αρρώστια. «Δύο χιλιάδες διακόσιες εικοσιδύο μέρες πόνου. Δεν του αρκούν. Βρήκε ωραίο χουζούρι στο κορμί μου. Θα μείνει, λέει. Κι άλλο. Μόνο που, όσο θρονιάζεται, τόσο δυναμώνω τα ηχεία και του φωνάζω στο αυτί: "Σε αγαπάω, πουτάνα ζωή (ακόμη κι έτσι)". Με αυτήν τη μελωδία. Πάντα». Τα χρόνια που ακολούθησαν, κερδισμένα με δυσκολία, φόβο και πολύ θάρρος, έγιναν χρόνια μιας εκπληκτικής αλλαγής, μιας ιλιγγιώδους επιτάχυνσης, παρά τις επώδυνες αποσύρσεις που η νόσος επέβαλλε. Η υποχρεωτική αποκοπή από την ζωογόνο αυτοέκθεση στην σχολική τάξη γέννησε μια νέα εξωστρέφεια. Έκανε μεταπτυχιακές σπουδές (και ξεκίνησε διδακτορικό) στη λογοτεχνία του Εμφυλίου. Η ήπια ως τότε συγγραφική άσκηση έγινε κατά καιρούς φρενήρης παραγωγή ποιητικού και πεζού λόγου, που διά του διαδικτύου περνούσε αμέσως στους ολοένα και περισσότερους αναγνώστες. Μέρος αυτού του έργου είναι το πρόσφατα εκδοθέν Εξώφυλλο δέρμα του χρόνου. Ο λόγος του αναζητούσε κι άλλο μικρόφωνο και το βρήκε, φιλόξενο και οικείο, στο στούντιο του Radiobubble. Οι εκπομπές του, αρκετές από κοινού με τον υπογράφοντα, οι περισσότερες αποκλειστικά δικές του, απέκτησαν γρήγορα μια διακριτή ταυτότητα: τρυφερότητα και βέβηλος σαρκασμός, εξομολόγηση και διονυσιασμός, πολιτική κριτική και ακράγγιγμα του μοναχικού πόνου. Κι όλα αυτά με σπάνιες μουσικές αναζητήσεις και τα μάτια ανοιχτά στις μεγάλες θάλασσες που δε βρέχουν το μικρό χωριό μας. Συνοδεία σε αυτά η καταιγιστική παρουσία του στο twitter: στο άθλημα της ολιγόλεξης δημόσιας παρέμβασης ο Π.Ο. έδειξε τι σημαίνει λαγαρός λόγος, πολιτικός σχολιασμός, βλάσφημη αποδόμηση προσώπων και θεσμών, εμβληματικά ρωμαλέες αναφορές στην προσωπική μάχη ζωής. Εντέλει, έστησε ένα διαρκές παιχνίδι ύφους και περιεχομένου, με τη μια του περσόνα να εισχωρεί στην άλλη, ως Π.Ο., Καίσαρ Εμμανουήλ ή contraband. Δεν επιδίωξε ωστόσο ποτέ απόκρυψη ταυτότητας, δεν έπαιξε εκ του ασφαλούς στην ανωνυμία του διαδικτύου.
Το νήμα της διαδρομής κόπηκε γρήγορα. Πρόλαβε όμως ο Π.Ο. να οικοδομήσει τη συμπαγή παρουσία ενός προσιτού, ενεργού διανοούμενου ακροβατώντας στα όρια μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου. Ζωή, τέχνη και πολιτική σε διαρκή ώσμωση, πάντα με την ανάσα μιας ζώσας ανήσυχης Αριστεράς. Κάποιοι είπαν πως ο Π.Ο. ήταν μια φωνή της Αριστεράς όπως τη θέλουμε, με τους χυμούς, τις αγωνίες και τις αβεβαιότητες, αλλά και με θυμό κι ορμή. Ανένταχτος από άποψη και θέση ο ίδιος, άρδευσε ωστόσο ακούραστα το ποτάμι μιας Αριστεράς που ακούει τον άνθρωπο και όχι τους μηχανισμούς.
Είπα, αποχαιρετώντας τον Πάνο, πως σαν μικρός Χριστός ευλογούσε ένα ποτό κι ένα τσιγάρο και του έφταναν να θρέψει όσους πλησίαζαν. Εξηγούμαι, με μιαν εικόνα που έζησα αμέτρητες φορές: ο Πάνος ήταν οικείος και «δικός» για τους μαθητές του και τους ξένους, για τον Πακιστανό με τα λουλούδια και τον συμπότη, για τον διπλανό ασθενή στον θάλαμο και τον ομοτράπεζο στο γλέντι. Δυο κουβέντες ήταν αρκετές για να ξυπνήσουν νοσταλγίες γνωστές και γεύσεις άγνωστες. Αυτή η φλόγα ζέστανε κόσμο πολύ, αυτή έμεινε να καίει μέχρι το τελευταίο tweet και τις δύσκολες μέρες πριν το τέλος, αυτή ανταπέδωσαν οι γνωστοί και άγνωστοι φίλοι του με θλίψη ειλικρινή μόλις μαθεύτηκε ο θάνατός του.
ΥΓ. Κάποια λίγα κείμενά του μπορούν να βρεθούν εδώ: http://blogs.radiobubble.gr/search/label/contrabbando
Κωστής Παπαϊωάννου
ένας από τους φίλους του Πάνου Οικονόμου
Ο Πάνος στο 610
του Θανάση Τσιρταβή
Φυσάει απόψε*
φυσάει παράξενα,σε παράξενα μέρη.
Φυσάει μέσα στις αίθουσες του Δούκα
πίσω απ' τα κλειστά παράθυρα,
φυσάει σε πληκτρολόγια και οθόνες και θολώνει τα γράμματα,
φυσάει στις άκρες των γραφίδων,
φυσάει παράξενα, σε παράξενα μέρη.
Φυσάει στην Ιπποκράτους,
μέσα στα ηχεία του Radiobubble ένα παράξενο σφύριγμα,
φυσάει στην Ανάφη και ο άνεμος παίρνει μακριά το καπέλο
της Καλλιόπης, μακριά μέχρι εκεί που δε φτάνει το μάτι,
φυσάει στο μακρινό Δουβλίνο την ώρα που ο Λεοπόλδος Μπλουμ
ξεκινάει για τη δουλειά του,
φυσάει στις άδειες κόγχες των ματιών αυτού που βλέπει τα πάντα,
φυσάει παράξενα, σε παράξενα μέρη.
Φυσάει σε βόλτες, σε τσουγκρίσματα ποτηριών, σε ζεϊμπέκικα και τσιγάρα καμένα μέχρι το φίλτρο, σε ξενύχτια,
φυσάει στον Κίτρινο Σκίουρο την ώρα που ο Πωλ αναδεύει
μοχίτο,
φυσάει στις γαλαρίες που οδηγούν στους μυστικούς κήπους
των φίλων,
φυσάει στο Σκουτάρι, στη Φολέγανδρο, στο Βραχάτι,
φυσάει σε τομές και υπερηχογραφήματα, στον αξονικό και στα χειρουργεία, τα νυστέρια γλιστράνε απ' τα χέρια των γιατρών,
φυσάει στην Πάτρα, στην Δράμα, στη Μάνη,
φυσάει στους παράλληλους κόσμους,
φυσάει στα τρίστρατα…
Φυσάει και στο δωμάτιο εξακόσια δέκα.
Φυσάει απόψε παράξενα, σε παράξενα μέρη.
Φυσάει κι ας μην κουνιέται φύλλο.
.
Θανάσης Τσιρταβής
ένας από τους φίλους του Πάνου Οικονόμου
*Το σημείωμα αυτό προέκυψε ως «καλοήθης εξαλλαγή» της ποιητικής συλλογής του Τάσου Λειβαδίτη Φυσάει στα σταυροδρόμια του κόσμου. Δημοσιοποιείται με την ελπίδα να εκληφθεί στις σωστές του διαστάσεις, ως δηλαδή ένα σημείωμα που ζητά να τιμήσει ένα πρόσωπο χωρίς να υποτιμήσει τη δημιουργία στην οποία αναφέρεται
#16 «Κατάλογος κιβωτίου ερμητικά κλειστού-μέρος πρώτο» [Επιστρέφοντας τα δώρα]
του Πάνου Οικονόμου
το αριστερό παπούτσι της ρόζας λούξεμπουργκ
τρία στραγγαλισμένα φωνήεντα από τη φωνή του σπάις
ένα ναυτικό κασκέτο από την κροστάνδη
το πρώτο τεύχος του περιοδικού plamen (άνοιξη '68)
ένα φιαλίδιο κενό και μια σύριγγα στο προσκεφάλι της λώρας μαρξ και του πολ λαφάργκ
δύο κουμπιά από ντρίλινο παντελόνι ενός κομμουνάρου του παρισιού- αγνώστων λοιπών στοιχείων
ο δείκτης του χεριού του μαγιακόφσκι -- αυτός που τράβηξε τη σκανδάλη, όχι αυτός που έδειχνε στη λίλια μπρικ ένα «σύννεφο με παντελόνια»
αποτσίγαρο του ζαν πολ σαρτρ σε κομμάτι από λιθόστρωτο
το τελευταίο γραπτό μήνυμα του νίκολα σάκο στο γιο του ντάντε
ίνες από τη βαμβακερή φανέλα του λούη τίκα
το κομμένο δεξί χέρι του τσε, αυτό με τα μελανά δάχτυλα μετά την ταυτοποίηση αποτυπωμάτων
το άρθρο με τίτλο «σύγχυση αντί μουσικής» (πράβδα 28/1/1936) κολλημένο στην πίσω πλευρά της παρτιτούρας της 8ης συμφωνίας του σοστακόβιτς
ζευγάρι γυαλιών με κοκάλινο σκελετό του σαλβαδόρ αλιέντε
σπόροι από λουλούδια που δε φύτεψε ποτέ ο λέον τρότσκι στην εξορία -- για να μη δεθεί με τόπους ξένους
τα βυθισμένα μάγουλα του μπόμπι σαντς στο οστέινο πρόσωπο
απόκομμα δωρεάν εισιτηρίου για το τραμ της βαρκελώνης με σφραγίδα του poum
σωλήνωση υπαίθριου ψύκτη white only
ο σπασμένος παράμεσος του βίκτορ χάρα
σβώλοι χώμα από ένα λάκκο κοντά στη γρανάδα
μικρός τενεκές αστέγου (κλεμμένος από την καβάτζα του)
η κούραση της ρόζας παρκς
φωτογραφική λεπτομέρεια της αριστερής κάτω πλευράς της γκερνίκα- σε μεγέθυνση
ένα μικρό απόσπασμα από ανεπίδοτη επιστολή της μαρίνας τσβετάγιεβα με μια ζωγραφισμένη πεταλούδα χωρίς φτερά
το μασημένο πούρο του φορτίνο σαμάνο
δελτίο τύπου διεθνούς οργανισμού για πνιγμένους πρόσφυγες στη μεσόγειο κι αλλού
σελίδες από το ημερολόγιο του σιμόν ροντρίγκεζ, δασκάλου
σκίτσο της αχμάτοβα από τον αμεντέο μοντιλιάνι-γυμνό/ρεπροντιξιόν
επίμονος βήχας βρετανού ανθρακωρύχου (σε φιάλη μικρόσχημη)
αστέρια διαφόρων χρωμάτων και σχημάτων σε κουρέλια ρούχων
υπολείμματα από λευκά σάβανα παλαιστινίων (μικρού μεγέθους)
κομμάτι από το τείχος του βερολίνου (σουβενίρ για τουρίστες)
πυρόχρωμο αντικείμενο λαϊκής τέχνης περιέχον κόκκους καφέ των ζαπατίστας
μαύρο γάντι του τόμι σμιθ, ολυμπιονίκου
ρετουσαρισμένες φωτογραφίες μεταναστών από το έλλις άιλαντ (σέπια)
το καμένο δέρμα του γιαν πάλλατς
τέλος πρώτης πρόχειρης καταγραφής, εκ μεταφοράς...
ΥΓ. Κι εσύ με ρωτάς αν διάλεξα.
Πάνος Οικονόμου
1 Στίχος από το Εξώφυλλο δέρμα του χρόνου.
