Αν ανατρέξει κανείς στα πανεπιστημιακά τεκταινόμενα των τελευταίων μηνών, βρίσκεται μπροστά σε τουλάχιστον τέσσερις νέες συμφωνίες για την ίδρυση επώνυμων εδρών. Αν αντισταθεί στον πειρασμό να διερωτηθεί για το πώς προέκυψαν -εξάλλου πολλά ιδρύματα ψάχνουν εν μέσω κρίσης χορηγίες-, ίσως να παραξενευτεί από τον προσανατολισμό τους.
Οι επωνυμίες είναι χαρακτηριστικές, ιδίως όταν πρόκειται για ιδρύματα της Βόρειας Ελλάδας. Μιλάμε για δύο έδρες με χορηγία Ιβάν Σαββίδη στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο (Ποντιακής Ιστορίας και Ρωσικής Γλώσσας), καθώς και δύο έδρες στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας: Μελετών της καθ ημάς Ανατολής, με χορηγία του Πανελληνίου Συνδέσμου Ποντίων Εκπαιδευτικών, και Μακεδονικής Παράδοσης και Ιστορίας, με χορηγία της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Πολιτιστικών Συλλόγων Μακεδόνων.
Ο πρόεδρος της τελευταίας Γεώργιος Τάτσιος, κατά την υπογραφή της συμφωνίας με το ΠΑ.ΜΑΚ., είχε δηλώσει: “Με τη συνεργασία αυτή η ιστορική αλήθεια και η γνήσια μακεδονική παράδοση θα αποτελέσουν τους πυλώνες έτσι ώστε κανείς στο μέλλον να μην μπορεί να αμφισβητήσει την πραγματικότητα”. Διερωτάται κανείς ποια είναι “η γνήσια παράδοση”, πέραν του τι μπορεί να σημαίνει ο καθορισμός συγκεκριμένου αντικειμένου προς χρηματοδότηση για τα ακαδημαϊκά χαρακτηριστικά των εδρών. Αλλά αυτό το επιτρέπει το νομικό πλαίσιο.
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Ο θεσμός των εδρών καταργήθηκε με τον νόμο-πλαίσιο του 1982 (Ν. 1268), για να επανέλθει στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση με πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά επί υπουργίας Άννας Διαμαντοπούλου. Επώνυμες έδρες και συμβούλια ιδρυμάτων είναι το όχημα με το οποίο επιχειρήθηκε η αναδιάρθρωση στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση στην κατεύθυνση της εμπλοκής των επιχειρήσεων στα ΑΕΙ.
Τι προβλέπει το άρθρο 47 του Ν. 4009 (Νόμος Διαμαντοπούλου)
“Είναι δυνατή, με απόφαση του πρύτανη, η οποία εκδίδεται ύστερα από εισήγηση της κοσμητείας και εγκρίνεται από το συμβούλιο με τη σύμφωνη γνώμη της συγκλήτου του ιδρύματος, η ίδρυση και λειτουργία σε σχολή επώνυμης έδρας διδασκαλίας και έρευνας σε συγκεκριμένη γνωστική περιοχή. Για την ίδρυση της έδρας απαιτείται η δωρεά στο ίδρυμα από οποιοδήποτε φυσικό ή νομικό πρόσωπο, ημεδαπό ή αλλοδαπό, κεφαλαίου για την κάλυψη των δαπανών της διδακτικής και γενικότερης επιστημονικής δραστηριότητας της έδρας. Αν ο δωρητής δεν προσδιορίσει τη γνωστική περιοχή, ο προσδιορισμός γίνεται από τη σύγκλητο του ιδρύματος. Η επιλογή διδάσκοντος στην επώνυμη έδρα και ο ορισμός του χρόνου της θητείας του γίνεται από το ίδρυμα”.
Τα παραπάνω μας οδηγούν σε δύο συμπεράσματα. Αφενός τα πανεπιστήμια -κάτι που δεν αποσιωπήθηκε εξάλλου στον δημόσιο λόγο των κυβερνήσεων Ν.Δ. και ΠΑΣΟΚ- θα ψάχνουν για δωρεές προκειμένου να κρατηθούν στη ζωή, και αφετέρου, προηγείται το έννομο συμφέρον του δωρητή να προσδιορίσει τη γνωστική περιοχή της έδρας.
Οι πρώτες επώνυμες έδρες
Πρώτη η ΔΕΗ, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, προχώρησε σε συμφωνία στα τέλη του 2013 για τη σύσταση τριών επώνυμων εδρών. Αποφάσισε, ωστόσο, προ μηνός να μην ανανεώσει για τη νέα ακαδημαϊκή χρονιά τη χρηματοδότηση.
Ακολούθησε έναν χρόνο μετά η έδρα Εβραϊκών Σπουδών στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, που είχε καταργηθεί το 1935 επί δικτατορίας Μεταξά. Η χρηματοδότηση ξεκίνησε από την Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης και η έδρα στελεχώθηκε το 2014. Φέτος, αναμένεται η μόνιμη κάλυψή της με τις πιστώσεις θέσεων ΔΕΠ που ανακοινώθηκαν από την αναπληρώτρια υπουργό Παιδείας Σία Αναγνωστοπούλου (οι πρώτες έπειτα από πολλά χρόνια).
Έδρες... Σαββίδη σε οικονομικά "στεγνά" πανεπιστήμια
Οι πρόσφατες συμφωνίες για τις επώνυμες έδρες στο Αριστοτέλειο έχουν προκαλέσει ανησυχίες στο εσωτερικό πανεπιστημιακών κύκλων -και όχι μόνο-, αφού ο χρηματοδότης είναι ο Ιβάν Σαββίδης. Εύλογο είναι το ερώτημα γιατί ένας ιδιώτης να επιλέγει τη χρηματοδότηση συγκεκριμένων γνωστικών αντικειμένων στον ακαδημαϊκό χώρο.
Το αντεπιχείρημα, που αφορά τη δυνατότητα των ιδρυμάτων να εγκρίνουν τη σύσταση των εδρών, άρα να τις αποδέχονται, αποδυναμώνεται αν σκεφτεί κανείς τη δεινή οικονομική κατάσταση στην οποία έχουν περιέλθει, που τους στερεί τη δυνατότητα να χρηματοδοτήσουν την έρευνα με οικείους πόρους. Σαφώς, ρόλο παίζει και ο παράγοντας των συσχετισμών μέσα σε κάθε ίδρυμα - αν και διακινδυνεύουμε να προβούμε σε δίκη προθέσεων.
Θεσμικό προηγούμενο
Αξίζει να στρέψουμε, όμως, την προσοχή μας και στο εξής, στην ίδρυση εδρών σε επίπεδο σχολών -και όχι τμημάτων-, γεγονός ενδεικτικό της τάσης για υποβάθμιση του τμήματος ως ακαδημαϊκής μονάδας κατά τις νεοφιλελεύθερες επιταγές. Πανεπιστημιακοί κρούουν τον κώδωνα για το θεσμικό προηγούμενο υποβάθμισης των τμημάτων που δημιουργείται μέσω των επώνυμων εδρών (ήδη ανάλογες νύξεις γίνονται, σύμφωνα με πληροφορίες, στο πανεπιστήμιο Αθήνας), ενώ σε διάφορες συζητήσεις επανέρχεται και η δυνατότητα να χρηματοδοτούν έδρες κρατικοί φορείς - όπως στην περίπτωση του ΓΕΕΘΑ.
Άλλο χορηγία, άλλο παρέμβαση στο ακαδημαϊκό αντικείμενο
Κύκλοι του υπουργείου Παιδείας σχολιάζουν στην “Α” ότι βρίσκεται υπό εξέταση η δυνατότητα στο μέλλον ένα τμήμα να κοινοποιεί τα μεταπτυχιακά προγράμματα τα οποία ενδιαφέρεται να προχωρήσει και στη συνέχεια να μπορεί κάποιος ιδιώτης να τα χορηγεί. Τονίζουν όμως ό,τι όσον αφορά τα ακαδημαϊκά και επιστημονικά πεδία, η απόφαση θα είναι θέμα των ιδρυμάτων και των συλλογικών τους οργάνων. Η αναθεώρηση του άρθρου 47 -μεταξύ άλλων αλλαγών- βρίσκεται στο τραπέζι των συζητήσεων.
Όσο για τις χορηγίες, δεν είναι κάτι το καινοφανές... Από τότε που υπήρξαν ιδρύματα υπήρξαν και χορηγοί, είτε με χρήματα, είτε με κτίσματα, άνθρωποι που θέλησαν να ευεργετήσουν το πανεπιστήμιο και -γιατί όχι- να μείνει το όνομά τους στην Ιστορία. Το ζήτημα είναι να γνωρίζει κανείς ότι, για να ευεργετήσει το πανεπιστήμιο, προέχει το να εκτιμά την ακαδημαϊκή ελευθερία.
Κώστας Γαβρόγλου, πρόεδρος της Επιτροπής Μορφωτικών Υποθέσεων της Βουλής: Χορηγίες ναι, αλλά με κανόνες
Το γνωστικό περιεχόμενο των επώνυμων εδρών προσδιορίζεται από τους χορηγούς. Αυτό αλλοιώνει τα προγράμματα σπουδών, απειλεί την ακαδημαϊκή αυτοτέλεια των πανεπιστημίων και θα οδηγούσε ενδεχομένως σε συνταγματικές εμπλοκές, δημιουργώντας περαιτέρω εντάσεις στους κόλπους των ΑΕΙ. Επιπλέον, οι περισσότερες πρωτοβουλίες που έχουν εκδηλωθεί επιδιώκουν να μεταφέρουν στα πανεπιστήμια ιδεολογικές και πολιτικές διαμάχες με άλλοθι τον ακαδημαϊκό χαρακτήρα των εδρών. Συνήθως δε, οι απόπειρες αυτές γίνονται από άτομα που δημόσια καταγγέλλουν την πολιτικοποίηση των πανεπιστημίων. Οι επιπτώσεις μιας τέτοιας κατάστασης, κυρίως για το μέλλον των Κοινωνικών και Ανθρωπιστικών Επιστημών, μπορεί να αποβούν καταστροφικές.
Οι σοβαρές ενστάσεις για τη δυνατότητα των χορηγών να καθορίζουν το περιεχόμενο των εδρών δεν συνεπάγεται ότι θα πρέπει να καταργηθούν οι χορηγίες. Οι τομείς, τα τμήματα και οι κοσμητείες στο πλαίσιο της στρατηγικής ανάπτυξης των σχολών, μπορούν να προτείνουν συγκεκριμένα ερευνητικά και διδακτικά πεδία που αφορούν την ανάπτυξη του συνόλου της σχολής και θεωρούν ότι χρήζουν ιδιαίτερης στήριξης και χρηματοδότησης. Τα αιτήματα αυτά μπορούν να αξιολογούνται με διαδικασίες που θα αποφασίζουν τα ιδρύματα, με κριτήριο την ακαδημαϊκή τους αρτιότητα και τη συμβολή τους στην παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας και να αναρτώνται στις ιστοσελίδες των ιδρυμάτων. Με αυτό τον τρόπο θα μπορούσαν οι όποιοι χορηγοί να ενισχύουν τον προγραμματισμό των πανεπιστημίων και όχι ο προγραμματισμός των πανεπιστημίων να είναι υποχείριο των προθέσεων των εκάστοτε χορηγών.
