Η ανοιχτή ανταλλαγή ερευνητικών δεδομένων παρότι ενδέχεται να επικρατήσει, δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα σχετικά με την ισότητα των ερευνητών σε παγκόσμιο επίπεδο. Αφορμή για την αναζωπύρωση των συζητήσεων δόθηκε από το Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας των ΗΠΑ (NIH - National Institutes of Health), το οποίο από τον Ιανουάριο του 2023 θα απαιτεί από τους ερευνητές που χρηματοδοτεί να δημοσιοποιούν τα δεδομένα που παραγάγουν. Υπάρχουν πολλοί ερευνητές που ανησυχούν για τις υλικοτεχνικές προκλήσεις που θα αντιμετωπίσουν αυτοί και τα ιδρύματα στα οποία εργάζονται (ΠΡΙΣΜΑ 122). Ο προβληματισμός είναι εντονότερος στους ερευνητές που βρίσκονται στην αρχή της καριέρας τους ή/και σε εκείνους που εργάζονται σε σχετικά μικρά πανεπιστήμια των ΗΠΑ.
Η παραπάνω απόφαση του NIH στοχεύει, μεταξύ άλλων, στην αντιμετώπιση της «κρίσης της επαναληψιμότητας» (ΠΡΙΣΜΑ 101) στην επιστημονική έρευνα, η οποία έχει υπολογιστεί ότι στοιχίζει, μόνο στις ΗΠΑ, δέκα έως 50 δισεκατομμύρια δολάρια. Μία ακόμα οδηγός δύναμη για το άνοιγμα των δεδομένων, παρά τις προκλήσεις που δημιουργεί, είναι η ενίσχυση της εμπιστοσύνης του κοινού προς την επιστήμη. Λαμβάνοντας υπόψη το μέγεθος του ΝΙΗ, που είναι ο μεγαλύτερος δημόσιος χρηματοδότης βιοϊατρικής έρευνας στον κόσμο, προβλέπεται ότι τα αποτελέσματα της πολιτικής αυτής θα γίνουν αισθητά πολύ πέρα από τα σύνορα των ΗΠΑ.
Μία «τεκτονική» μετατόπιση Σύμφωνα με τη νέα πολιτική, όλες οι προτάσεις για χρηματοδότηση προς το NIH θα πρέπει να περιλαμβάνουν ένα σχέδιο «διαχείρισης και κοινής χρήσης δεδομένων» που θα παρέχει λεπτομέρειες σχετικά με το λογισμικό και τα εργαλεία που θα χρησιμοποιηθούν για την ανάλυση των δεδομένων, πότε και που αυτά θα δημοσιευθούν, καθώς και τα σχέδια για την ανοικτή διάθεση αυτών των δεδομένων. Μια τέτοια απόφαση έχει αφήσει πολλούς ερευνητές προβληματισμένους σε σχέση με την επιπρόσθετη εργασία που ένα τέτοιο μέτρο προϋποθέτει· πιθανότατα θα απαιτηθεί όχι μόνο επιπρόσθετη εργασία από μεριάς των ερευνητών, αλλά και η βοήθεια ειδικών στη διαχείριση δεδομένων. Επειδή όμως η συντριπτική πλειονότητα των εργαστηρίων και των ιδρυμάτων δεν έχουν στο προσωπικό τους ειδικούς στην οργάνωση και επιμέλεια δεδομένων, η απόφαση του ΝΙΗ, αν και καλών προθέσεων, πιθανότατα θα δυσκολέψει ιδιαίτερα τα σχετικά μικρά πανεπιστήμια.
Πιθανές παγίδες Ως μέρος της πολιτικής ανοίγματος δεδομένων, όταν ένα ερευνητικό έργο ολοκληρωθεί, οι υπεύθυνοι παρακολούθησης του προγράμματος, από πλευράς του NIH, θα επανεξετάζουν το σχέδιο διαχείρισης και κοινής χρήσης δεδομένων, για να διαπιστώσουν ότι οι ερευνητές το έχουν τηρήσει. Οι ερευνητές θα πρέπει να μοιράζονται όλα τα επιστημονικά δεδομένα που απαιτούνται για την επικύρωση και αναπαραγωγή των ερευνητικών ευρημάτων, ανεξάρτητα από το εάν τα δεδομένα έχουν χρησιμοποιηθεί για την υποστήριξη επιστημονικών δημοσιεύσεων. Αφήνει, βεβαίως, μία ανοιχτή πόρτα στη διατήρηση κλειστών δεδομένων στις περιπτώσεις όπου το άνοιγμά τους θα προκαλούσε σημαντική νομική, ηθική ή τεχνική επιβάρυνση. Κάτι που επίσης προκαλεί αβεβαιότητα είναι η ευρύτητα που δίνει το ΝΙΗ στον όρο «επιστημονικά δεδομένα», καθώς και η δυσκολία πρόβλεψης των δεδομένων που μπορεί να είναι χρήσιμα για άλλους ερευνητές.
Είναι χαρακτηριστικό ότι η Αμερικανική Ένωση Πανεπιστημίων, ένας οργανισμός που εδρεύει στην Ουάσιγκτον και εκπροσωπεί 66 πανεπιστήμια, ανακοίνωσε το 2020 ότι ο ορισμός που δίνει το NIH για τα επιστημονικά δεδομένα έπρεπε να περιοριστεί αποκλειστικά στα δεδομένα που υποστηρίζουν επιστημονικές δημοσιεύσεις. Δηλαδή, να μην επεκτείνεται σε όλα τα δεδομένα που παράγονται από ένα ερευνητικό έργο. Ο αντίλογος στην παραπάνω πρόταση της Αμερικανικής Ένωσης Πανεπιστημίων στηρίζεται στο ότι όλα τα δεδομένα που συλλέγονται, εφόσον έχουν ακολουθηθεί αξιόπιστες πειραματικές πρακτικές, είναι εξίσου σημαντικά για επικοινωνία, μιας και μπορεί να περιλαμβάνουν πληροφορίες που θα μπορούσαν να βοηθήσουν άλλους ερευνητές.
Για παράδειγμα, θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν στο πλαίσιο μετα-αναλύσεων για τις οποίες απαιτείται μεγάλος όγκος δεδομένων, τα οποία συνήθως συλλέγονται από πολλά διαφορετικά εργαστήρια.Η απόφαση αυτή του ΝΙΗ παρότι είναι ένα «σημαντικό ορόσημο για την ωρίμανση του κινήματος της ανοιχτής επιστήμης», όπως σχολιάζει ο εκτελεστικός διευθυντής του Κέντρου Ανοιχτής Επιστήμης Brian Nosek θα πρέπει να συνδυάζεται και από συγκεκριμένες προβλέψεις για όσους ερευνητές ή ερευνητικά ιδρύματα δεν έχουν τους πόρους για να την εφαρμόσουν. Εκτιμάται ότι μία επιτυχής εφαρμογή του μέτρου, από πλευράς του ΝΙΗ, θα προσφέρει το κατάλληλο πρότυπο και για μικρότερους οργανισμούς και για τη βιομηχανία. Σε κάθε περίπτωση, ανεξαρτήτως της επιτυχίας εφαρμογής του μέτρου από το ΝΙΗ, η πλειοψηφία των ερευνητών συμφωνεί ότι η κουλτούρα της έρευνας πρέπει να αλλάξει.
Συγγραφέας: Παναγιώτης Κάβουρας
Short Bio: Ο Π. Κάβουρας, Δρ. Φυσικός, είναι ερευνητής στη Σχολή Χημικών Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.
