Οι κατηγορίες των ψευδαισθήσεων
Ο όρος «μικτή πραγματικότητα» (mixed reality) αναφέρεται σε όλες τις κατηγορίες τεχνολογιών που προσφέρουν εμπειρίες που βρίσκονται μεταξύ της πραγματικότητας και της «εικονικής πραγματικότητας» (virtual reality). Οι βασικές κατηγορίες του περιβάλλοντος το οποίο προσφέρει η μικτή πραγματικότητα είναι η «επαυξημένη πραγματικότητα» (augmented reality) και η «επαυξημένη εικονικότητα» (augmented virtuality). Στην Εικόνα 1 παρουσιάζεται σχηματικά η παραπάνω κατηγοριοποίηση. Μεταφερόμενοι από το αριστερό άκρο του φάσματος των «πραγματικοτήτων» μεταβαίνουμε από την πραγματικότητα που μας παρέχουν οι αισθήσεις μας, χωρίς τη μεσολάβηση κανενός τεχνητού μέσου, στην επαυξημένα πραγματικότητα, όπου η πραγματικότητα εμπλουτίζεται τεχνητά με μη πραγματικά/εικονικά στοιχεία. Κατόπιν διερχόμαστε από την περιοχή της επαυξημένης εικονικότητας, όπου ένα εικονικό περιβάλλον εμπλουτίζεται με πραγματικά στοιχεία, για να καταλήξουμε στην εικονική πραγματικότητα, όπου βυθιζόμαστε σε ένα πλήρως τεχνητό/εικονικό περιβάλλον. Σε αυτό το άρθρο θα χρησιμοποιήσουμε τον όρο «εκτεταμένη πραγματικότητα» (extended reality) για να συμπεριλάβουμε όλες τις προαναφερθείσες τεχνολογίες.
Παρότι η εκτεταμένη πραγματικότητα δεν είναι μια ιδιαιτέρως καινούρια υπόθεση, δεν έχει κερδίσει μία θέση στην καθημερινότητα των πολιτών· με άλλα λόγια, δεν έχει μετατραπεί ακόμα σε προϊόν μαζικής κατανάλωσης, όπως τα κινητά τηλέφωνα. Και αυτό μάλιστα έρχεται σε αντίστιξη με το πλήθος των εφαρμογών της. Οι εφαρμογές εκτεταμένης πραγματικότητας ήδη εφαρμόζονται για θεραπευτικούς σκοπούς, όπως στην αντιμετώπιση φοβιών και διαταραχών λόγω άγχους, στην αποκατάσταση ατόμων με βίαιη συμπεριφορά, όπως και στην αποτίμηση της σοβαρότητας νευρολογικών παθήσεων. Ένας άλλο πεδίο στο οποίο εφαρμόζονται είναι αυτό της εκπαίδευσης στο χειρισμό πολύπλοκων μηχανημάτων, π.χ. στρατιωτικών αεροσκαφών, της εκτέλεσης ιδιαιτέρως απαιτητικών εργασιών, π.χ. χειρουργικών επεμβάσεων ή στην εκπαίδευση απόκρισης σε καταστάσεις με υψηλό δείκτη άγχους, π.χ. στρατιωτών στο πεδίο της μάχης ή διασωστικών συνεργείων μετά από έναν σεισμό. Επίσης, η εκτεταμένη πραγματικότητα προσφέρει πολλά υποσχόμενα εργαλεία για οπτική αναπαράσταση δεδομένων, καθώς και στο βιομηχανικό και αστικό σχεδιασμό. Τέλος, τα ηλεκτρονικά παιχνίδια είναι ίσως η πιο διάσημη στο ευρύ κοινό χρήση των εφαρμογών της εκτεταμένης πραγματικότητας.
Οι τεχνολογίες εκτεταμένης πραγματικότητας, με βάση αναλυτές, βρίσκονται στο κατώφλι της μετατροπής τους σε προϊόν μαζικής χρήσης. Αυτό είναι αποτέλεσμα μιας σχετικά αργής εξέλιξης των απαιτήσεων τόσο στην εργασιακή όσο και στην κοινωνική σφαίρα, η οποία επιταχύνθηκε με την καταλυτική έλευση της πανδημίας. Αυτή η προοπτική έφερε στο προσκήνιο ανησυχίες που σχετίζονται με τις ενδεχόμενες παρενέργειες της χρήσης εφαρμογών εκτεταμένης πραγματικότητας. Οι παρενέργειες αυτές σχετίζονται με τη διακύβευση ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων, με την περαιτέρω περιθωριοποίηση ευάλωτων κοινωνικών ομάδων, με δυσμενείς επιπτώσεις στην σωματική και ψυχολογική υγεία των χρηστών, καθώς και με την αλλοίωση της λειτουργίας κοινωνικών θεσμών. Βεβαίως, οι δύο πρώτες παρενέργειες ελλοχεύουν και σε πολλές άλλες παλιές, σύγχρονες και αναδυόμενες τεχνολογίες. Οι υπόλοιπες όμως παρενέργειες εμφανίζονται στην περίπτωση των τεχνολογιών εκτεταμένης πραγματικότητας με σχετικά μεγαλύτερη πληρότητα και οξύτητα. Κεντρικό σημείο αναφοράς και ανησυχίας είναι ο ολοένα αυξανόμενος ρεαλισμός των εμπειριών που προσφέρουν οι σύγχρονες τεχνολογίες εκτεταμένης πραγματικότητας, κάτι που ονομάζεται «υπερ-ρεαλισμός» (superrealism).
Η ηθική του υπερ-ρεαλισμού
Ο υπερ-ρεαλισμός αναφέρεται στην υψηλής ποιότητας αναπαράσταση και υψηλής πιστότητας μίμηση οπτικών και ηχητικών χαρακτηριστικών αντικειμένων, καθώς και συμπεριφορικών χαρακτηριστικών ανθρώπων. Η βασική ανησυχία σχετίζεται με τις συνέπειες του γεγονότος ότι όσο περισσότερο ακριβής γίνεται η αναπαράσταση αντικειμένων και ανθρώπων, τόσο δυσκολότερη καθίσταται η διάκριση της πραγματικότητας από την εκτεταμένη πραγματικότητα. Για παράδειγμα, ας υποθέσουμε ότι στο περιβάλλον μιας εφαρμογής επαυξημένης πραγματικότητας, γνωρίζουμε έναν εικονικό άνθρωπο με τον οποίο συνδεόμαστε φιλικά. Τι συνέπειες μπορεί να έχει για εμάς η συνειδητοποίηση ότι αυτός ο «φίλος» δεν είναι τίποτα παραπάνω από ηλεκτρικά σήματα στο headset μας;
Οι σύγχρονες τεχνολογίες εκτεταμένης πραγματικότητας δεν έχουν φυσικά το μονοπώλιο σε τέτοιου είδους κινδύνους. Δεν πάνε πολλά χρόνια που άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους κυνηγώντας στος δρόμους των πόλεων Pokémon ή αυτοκτόνησαν συνειδητοποιώντας ότι ο κόσμος της ταινίας Άβαταρ ξεκινάει και τελειώνει εντός των κινηματογραφικών αιθουσών ή παραμέλησαν μέχρι ασιτίας το βρέφος τους επειδή έπαιζαν ένα ηλεκτρονικό παιχνίδι. Στην περίπτωση όμως των σύγχρονων τεχνολογιών εκτεταμένης πραγματικότητας υπάρχουν δύο βασικές διαφορές: ο ρεαλισμός αναπαράστασης της πραγματικότητας και το γεγονός ότι ο χρήστης αλληλεπιδρά με την εκτεταμένη πραγματικότητα. Για παράδειγμα, η τρομακτική σκηνή μιας ταινίας πλαισιώνεται από τα όρια της τηλεοπτικής ή της κινηματογραφικής οθόνης, ενώ δεν είναι δυνατόν να συμμετάσχουμε στην πλοκή της. Μία τρομακτική σκηνή όμως σε περιβάλλον εικονικής πραγματικότητας μας περιβάλλει στην κυριολεξία, σε αισθητηριακό επίπεδο εννοείται, ενώ μας καλεί να επηρεάσουμε την πορεία εξέλιξης των συμβάντων – να γίνουμε δηλαδή ενεργοί παράγοντες. Έτσι, είναι περισσότερο πιθανό να λησμονήσουμε πως ό,τι ζούμε, στο περιβάλλον της εκτεταμένης πραγματικότητας, δεν είναι τίποτα παραπάνω από ένα σενάριο.
Στο πλαίσιο της αναμενόμενης αύξησης της εμπορικότητας των εφαρμογών εκτεταμένης πραγματικότητας, πολλοί επιστήμονες σχετικοί με την ηθική της έρευνας, διάφορες δεξαμενές σκέψεις και λομπίστες, καθώς και υπερεθνικοί οργανισμοί, όπως οι Ευρωπαϊκή Επιτροπή, έχουν ασχοληθεί για να αναγνωρίσουν εκ των προτέρων τους πιθανούς κινδύνους που μπορεί να προκαλέσει η χρήση της εκτεταμένης πραγματικότητας. Παρακάτω παρουσιάζονται οι πιο βασικοί από αυτούς.
Ευάλωτοι πληθυσμοί: Η ανάπτυξη τεχνολογιών εκτεταμένης πραγματικότητας γίνεται με την αυθαίρετη υπόθεση ότι θα χρησιμοποιηθεί από υγιείς ενήλικες. Στην περίπτωση όμως που μία τέτοια τεχνολογία γίνει διαθέσιμη στο εμπόριο θα χρησιμοποιηθεί και από άλλες κατηγορίες ανθρώπων. Άτομα με ψυχολογικές διαταραχές ενδέχεται να υποστούν επιδείνωση της κατάστασής τους. Ανήλικοι ενδέχεται να είναι πολύ πιο ευάλωτοι στις παρενέργειες χρήσης τεχνολογιών εκτεταμένης πραγματικότητας (λεπτομέρειες αμέσως παρακάτω), ενώ είναι πιθανό να είναι πιο επιδεκτικοί στην υπερβολική χρήση τέτοιων τεχνολογιών. Τέλος, υπάρχουν άνθρωποι με προβλήματα στην όραση που δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν τεχνολογίες εκτεταμένης πραγματικότητας. Με το ενδεχόμενο εφαρμογής τέτοιων τεχνολογιών στην εργασία, υπάρχει ο πολύ πραγματικός κίνδυνος αυτοί οι άνθρωποι να βρεθούν σε μειονεκτική θέση στην εξεύρεση δουλειάς.
Άμεσες παρενέργειες: Αν και ο κόσμος που προσφέρουν οι τεχνολογίες εκτεταμένης πραγματικότητας δεν είναι αληθινός, οι εμπειρίες που προσφέρουν είναι αληθινές. Εφόσον, λοιπόν, ο ανθρώπινος εγκέφαλος τις διαχειρίζεται ως αληθινές, μπορούν να προκαλέσουν απτές παρενέργειες στο σώμα, στα συναισθήματα και στη συμπεριφορά μας. Για παράδειγμα, η έκθεση και η εικονική συμμετοχή μας σε πράξεις βίας, ενδεχομένως ακραίας ωμότητας, μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά μας στον πραγματικό κόσμο, χωρίς όμως να είμαστε ακόμα βέβαιοι προς πια κατεύθυνση. Επίσης, έχει παρατηρηθεί ότι η μακροχρόνια παραμονή σε εικονικό περιβάλλον στο οποίο το ανθρώπινο σώμα έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά από τα πραγματικά, για παράδειγμα τα χέρια μας έχουν μήκος τριών μέτρων, προκαλεί αναδιοργάνωση των νευρικών συνάψεων στον εγκεφαλικό φλοιό. Κάτι τέτοιο μπορεί να προκαλέσει δυσλειτουργίες στον πραγματικό κόσμο, που τα χέρια μας θα συνεχίσουν να έχουν το φυσιολογικό τους μήκος.
Απορία ως προς την πραγματικότητα: Ο ρεαλισμός των εμπειριών που προσφέρουν οι τεχνολογίες εκτεταμένης πραγματικότητας μπορεί να προκαλέσουν σύγχυση ως προς τις αναμνήσεις μας. Με άλλα λόγια, υπάρχει ο κίνδυνος να μην μπορούμε να διακρίνουμε εάν ένα περιστατικό έχει συμβεί στην πραγματικότητα ή κατά τη διάρκεια της βύθισής μας σε ένα επαυξημένο ή εικονικό περιβάλλον. Χαρακτηριστική ανησυχία είναι ότι η χρήση σεναρίων όπου συγκεκριμένες φυλετικές ή κοινωνικές ομάδες παρουσιάζονται ως εγκληματικά στοιχεία, μπορεί να δημιουργήσει ή να οξύνει προϋπάρχουσες προκαταλήψεις.
Κοινωνική απομόνωση: Στην περίπτωση που η χρήση τεχνολογιών εκτεταμένης πραγματικότητας φτάσει τη συχνότητα και την έκταση της χρήσης κινητών τηλεφώνων, υπάρχει ο κίνδυνος ελαχιστοποίησης της άμεσης προσωπικής επικοινωνίας των ανθρώπων.
Απώλεια κοινόχρηστων χώρων: Οι Κοινωνικές Επιστήμες μας έχουν αποκαλύψει ότι το περιβάλλον στο οποίο ζούμε μας διδάσκει κανόνες συμπεριφοράς. Στην περίπτωση των τεχνολογιών εκτεταμένης πραγματικότητας, το περιβάλλον ενός χρήστη είναι μοναδικό, με συνέπεια μέρος των κανόνων συμπεριφοράς που διδασκόμαστε στην εικονική πραγματικότητα που έχουμε επιλέξει να είναι ξεχωριστή για κάθε άνθρωπο. Στην περίπτωση, λοιπόν, που το εικονικό περιβάλλον επισκιάσει το πραγματικό κοινωνικό περιβάλλον, τότε οδηγούμαστε σε μία κατάσταση απώλειας ενός μεγάλου μέρους κοινών εμπειριών, οι οποίες σήμερα μας δημιουργούν κοινά προβλήματα, προκαλούν δημόσιες συζητήσεις και συλλογική δράση. Αυτό, δηλαδή, που ονομάζεται πολιτική ζωή του σύγχρονου ανθρώπου. Ο εγκλεισμός μας, λοιπόν, σε ένα εικονικό περιβάλλον μπορεί να δημιουργήσει σοβαρές ρωγμές στη λειτουργία των κοινωνικών θεσμών ή ακόμα και να μας οδηγήσει σε μια δυστοπία απόλυτης κοινωνικής απομόνωσης.
Απώλεια της αλήθειας: Η συνεχής έκθεση σε εικονικά περιβάλλοντα, ειδικά όταν γίνεται από μικρές ηλικίες, στα οποία για παράδειγμα δεν ισχύουν οι νόμοι της φύσης, μπορούν να προκαλέσουν αυτό που οι ειδικοί ονομάζουν «απώλεια της αλήθειας».
Το διακύβευμα δεν είναι μόνο ηθικό
Σε περίπου ένα μήνα από την έκδοση αυτού του άρθρου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα ανακοινώσει την ερευνητική κοινοπραξία που θα χρηματοδοτηθεί για να καταστρώσει και να προωθήσει έναν κώδικα δεοντολογίας για εταιρίες που σχεδιάζουν εφαρμογές εκτεταμένης πραγματικότητας. Η ανησυχία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δεν περιορίζεται, βεβαίως, στις αρνητικές επιδράσεις της χρήσης των εφαρμογών εκτεταμένης πραγματικότητας. Προεκτείνεται και στο γεγονός ότι η Ευρώπη έχει μείνει πολύ πίσω στον εμπορικό ανταγωνισμό τέτοιων τεχνολογιών. Κάτι τέτοιο δεν προκαλούσε ως τώρα ιδιαίτερη ανησυχία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, λόγω της χαμηλής διείσδυσης τέτοιων τεχνολογιών σε εφαρμογές καθημερινής χρήσης. Με την προοπτική όμως της μετατροπής τους σε προϊόν μαζικής κατανάλωσης, οι τεχνολογίες εκτεταμένης πραγματικότητας τείνουν να αποκτήσουν τη σπουδαιότητα που καταλαμβάνουν άλλες αναδυόμενες τεχνολογίες που υπόσχονται αρκούντως υψηλή κερδοφορία. Συνεπώς, μία Ευρώπη που θα αναδειχθεί σε πρωτοπόρο μιας υπεύθυνης και ηθικής τεχνολογίας εκτεταμένης πραγματικότητας, δεν θα έχει επιτύχει μόνο να διαφυλάξει τους πολίτες της. Θα έχει επιτύχει να ρίξει στην παγκόσμια αγορά ένα προϊόν με υψηλή προστιθέμενη αξία.
Συγγραφέας: Παναγιώτης Κάβουρας
Short Bio: Ο Π. Κάβουρας, Δρ. Φυσικός, είναι ερευνητής στη Σχολή Χημικών Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.
