Της ΝΑΤΑΛΙ ΧΑΤΖΗΑΝΤΩΝΙΟΥ*
«Είχα, σχεδόν ανέκαθεν, την αίσθηση ότι ο κόσμος είναι υπερβολικά πολύς, υπερβολικά γρήγορος, υπερβολικά έντονος, υπερβολικά θορυβώδης. Συνεπώς δεν βιώνω κάποιο ‘τραύμα απομόνωσης’ και δεν μου είναι καθόλου δύσκολο να μη συναντώ άλλους ανθρώπους. Δεν λυπάμαι που έκλεισαν τα σινεμά. Μου είναι εντελώς αδιάφορο που τα εμπορικά κέντρα έβαλαν προσωρινό λουκέτο.
»Ανησυχώ και στενοχωριέμαι, φυσικά, όταν σκέφτομαι όλους τους ανθρώπους που χάνουν τις δουλειές τους. Όταν όμως έμαθα για την επερχόμενη καραντίνα, ένιωσα κάτι σαν ανακούφιση. Ξέρω ότι πολλοί άνθρωποι ένιωσαν το ίδιο, ακόμα κι αν ένιωσαν επίσης και κάποια ντροπή γι’ αυτό. Η εσωστρέφειά μου, στραγγαλισμένη και κακοποιημένη τόσα χρόνια από τους υπερδραστήριους εξωστρεφείς, τίναξε τη σκόνη από πάνω της και βγήκε από την ντουλάπα...»
Έτσι ξεκινούσε η εξομολόγηση της Πολωνέζας Νομπελίστα Λογοτεχνίας (2019), Όλγκα Τοκάρτσουκ που, με τίτλο “A New World Through My Window” («Ένας Καινούριος Κόσμος απ’ το Παράθυρό Μου»), δημοσιεύτηκε στις 8 Απριλίου στον New Yorker. Η εισαγωγή, όταν ξεπερνούσες το αρχικό σοκ της ωμής της ειλικρίνειας, σε ξεναγούσε εξαρχής στο εσωστρεφές σύμπαν μίας σκεπτόμενης δημιουργού που διεκδικεί το δικαίωμα σε μία ζωή με λιγότερο φρενήρεις, πιο φυσιολογικούς ρυθμούς, ενώ ταυτόχρονα αναλογίζεται όσες αλήθειες για τα κοινωνικοπολιτικά ευρωπαϊκά έθη έφερε η καραντίνα στο φως: «Σ’ αυτούς τους δύσκολους καιρούς, έχουμε δει όλοι μας πόσο αδύναμη είναι στην πράξη η ιδέα μιας ευρωπαϊκής κοινότητας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει εγκαταλείψει τον αγώνα, αναθέτοντας αποφάσεις ύψιστης κρισιμότητας στα εθνικά κράτη. Οι παλιοί σωβινισμοί έχουν επιστρέψει, φέροντας μαζί τους το διαχωρισμό ανάμεσα σε ‘εμάς’ και στους ‘ξένους’ - με άλλα λόγια όλα αυτά ενάντια στα οποία πολεμήσαμε τόσες δεκαετίες με την ελπίδα ότι δεν θα διαμορφώσουν ποτέ ξανά τη σκέψη μας. Ο φόβος του ιού μεταφέρει την αταβιστική πεποίθηση ότι πρέπει το φταίξιμο να πέσει στους ξένους, ότι αυτοί εισήγαγαν την απειλή. Στην Ευρώπη, ο ιός είναι ‘από αλλού’. (...) Πολύ φοβάμαι επίσης ότι ο ιός θα μας θυμίσει έντονα μια άλλη παλιά αλήθεια: πόσο δεν είμαστε καθόλου ίσοι».
Μια γόνιμη συγγραφική «ησυχία»
Η Τοκάρτσουκ δεν είναι η μόνη συγγραφέας που παραδέχτηκε δημοσίως ότι, αν και οι μεταβολές που επέφερε και θα επιφέρει η πανδημία την φοβίζουν, αυτή καθεαυτή η «ησυχία» της ζωής στην καραντίνα λειτουργεί για την ίδια ανακουφιστικά- ίσως γιατί της επιτρέπει ν’ ανασυντάξει τη σκέψη της, κυρίως όμως γιατί ταιριάζει με την ψυχοσύνθεσή της. Κάτι παρόμοιο δήλωσε πρόσφατα και η σπουδαία Αμερικανίδα πεζογράφος Ανν Τάιλερ (Δεσμώτες του παρελθόντος, Αταίριαστοι εραστές, κ.ά.): «Μου χρειάζεται να είμαι μόνη», εξομολογήθηκε στο BBC. «Αισθάνομαι ότι φθείρομαι, όταν λειτουργώ σε μία ομάδα επί μακρόν. Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι ζω ούτως ή άλλως μια ζωή σε καραντίνα».
Συγγραφείς σαν κι αυτές τις δύο περιπτώσεις δεν κάνουν βέβαια άλλο από το να επιβεβαιώνουν την άσκηση στη μοναξιά ως μια συνθήκη που γονιμοποιεί το έργο τους. Διεκδικούν ακόμα και μέσα στην καραντίνα το προνόμιο της εποικοδομητικής ησυχίας με τον ίδιο τρόπο που άλλοι, νεότεροι ομότεχνοί τους, πιο προσαρμοσμένοι στους κανόνες του μάρκετινγκ και του..ινφλουένσινγκ, προέβαλαν άλλα προνόμια.
«Ελιτισμός» και συναδελφικά μαχαιρώματα
Για παράδειγμα, η Γαλλομαροκινή Λέιλα Σλιμάνι και η Μαρί Νταριεσέκ, επιφανείς και οι δύο της σύγχρονης γαλλόφωνης λογοτεχνίας, κατηγορήθηκαν αυτές τις ημέρες για «ελιτισμό τύπου Μαρίας Αντουανέτας», καθώς αμφότερες περιέγραψαν έναν «εγκλεισμό» κατάλληλο για κεντρικό θέμα γυναικείου ιλουστρασιόν περιοδικού, μακριά από το Παρίσι, στους κήπους των πολυτελών εξοχικών τους σπιτιών, με τις εκτάσεις γρασιδιού και λουλουδιών και την πανέμορφη θέα. «Οι πνευματικές μας ελίτ μου φαίνεται μερικές φορές ότι πετούν στα σύννεφα, σαν να μην έλαβε χώρα η Γαλλική Επανάσταση σε όλα τα πεδία και μόνο μια συγκεκριμένη κοινωνική τάξη να εξουσιοδοτήθηκε να εκφράσει τη γεύση του χρόνου. Από το παράθυρό μου δεν μπορεί κάποιος να διακρίνει τον ουρανό. Το απέναντι κτίριο είναι βρώμικο, οι άδειοι δρόμοι με γεμίζουν με άγχος και ανησυχία. Το γεγονός ότι στα 30 μου μπορεί να προσβληθώ από έναν ιό και να πεθάνω μόνη μου σε ένα διαμέρισμα δύο δωματίων με πειράζει, αλλά μόνον μέχρις ενός σημείου. Αυτό άλλωστε θα ήταν πιο αντιπροσωπευτικό όσων βιώνουμε αυτό τον καιρό, απ’ ό,τι οι χρυσοί λόφοι και οι καμέλιες στον κήπο της Λέιλα Σλιμάνι», σχολίασε πικρόχολα η Βελγίδα, συγγραφέας επίσης, Νταϊάν Ντυκρέ. Και κάπως έτσι επιστρέφουμε στη βασική επισήμανση της Τοκάρτσουκ, ότι «ο ιός θα μας θυμίσει έντονα μια άλλη παλιά αλήθεια: πόσο δεν είμαστε καθόλου ίσοι».
Τι θα προκύψει στο πεδίο της λογοτεχνίας απ’ αυτή την άνιση έστω εμπειρία της καραντίνας; Θα το δείξει ο χρόνος. Αν και υπάρχουν ήδη συγγραφείς που σπεύδουν να καταγράψουν και να εκδώσουν την εμπειρία τους και ας είναι ακόμα ημιτελής...
Τα πρώτα βιβλία «της καραντίνας»
Στην Ιταλία ήδη κυκλοφορούν σχετικά βιβλία. Ο Πάολο Τζορντάνο, διδάκτωρ στη Φυσική των Σωματιδίων,αλλά κυρίως γνωστός ως μυθιστοριογράφος ιδιαίτερα μετά την επιτυχία του βιβλίου του Η μοναξιά των πρώτων αριθμών, εξέδωσε στις 26 Μαρτίου το Περί Μετάδοσης, με τις σκέψεις του για τη μοναξιά, τη μελαγχολία του εγκλεισμού, τις κοινωνικές μεταβολές. Το βιβλίο κυκλοφόρησε στη μορφή του audiobook από τις εκδόσεις Penguin, και σε χαρτί και e-book από το Bloomsbury, και μεταφράστηκε ήδη σε 20 γλώσσες, και στα ελληνικά (από τη Σώτη Τριανταφύλλου για τον Πατάκη). Ακολούθησαν άλλα δύο βιβλία: μία ανθολογία με 26 μικρές «ιστορίες της καραντίνας», γραμμένες από διαφόρους Ιταλούς συγγραφείς (εκδόσεις Garzanti) και η επανέκδοση του βιβλίου του πρώην υπουργού Οικονομικών της Ιταλίας, Τζούλιο Τρεμόντι, για την Παγκοσμιοποίηση, με την προσθήκη ενός καινούριου, μεγάλου κεφαλαίου, που περιγράφει την ήττα της λόγω του κορονοϊού.
Παρότι είναι πολύ νωρίς για να μπορέσει ο κόσμος της Τέχνης, όπως άλλωστε κι ο καθένας από εμάς, να αποτιμήσει ό,τι μας συμβαίνει αυτή τη στιγμή, η καλλιτεχνική έκφραση δεν μπορεί παρά να ψάχνει έστω και πρόωρη διέξοδο. Πράγμα που, πέραν των online προ-μαγνητοσκοπημένων παραστάσεων και συναυλιών ή των μοναχικών ερμηνειών από τον εσωτερικό χώρο του σπιτιού στη «σκηνή» του διαδικτύου, σήμανε μία κινητοποίηση καταρχάς των φορέων πιο άμεσων μορφών τέχνης.
Μία... οξύμωρη streetart
Δεν είναι τυχαίο ότι σε όλο τον κόσμο εμφανίστηκαν διαφορετικές εκδοχές της street-art: Από το Λος Άντζελες μέχρι τη Γάζα, από το Μιλάνο και το Μπέργκαμο έως τη Γλασκώβη, από τη Βαρσοβία ως την Αθήνα, από τη Μόσχα ως το Παρίσι, καινούρια γκράφιτι έκαναν την εμφάνισή τους στους τοίχους των απομονωμένων πόλεων, πολλά αποτίνοντας φόρο τιμής σε γιατρούς και νοσηλευτικό προσωπικό, άλλα διαδηλώνοντας με μεγαλύτερο η μικρότερο ταλέντο την ανάγκη του εγκλεισμού στο σπίτι (Stay The Fuck Home), όλα χρησιμοποιώντας ως απόλυτο σύμβολο της νέας εποχής τη μάσκα (Wear A Fucking Mask) και ορισμένα επανασυνδέοντας την τέχνη του δρόμου με την αρχική της κοινωνική και πολιτική αποστολή. Τέτοια περίπτωση είναι, για παράδειγμα, η μεγάλη επιτοίχια εικονογράφηση του Ντόναλντ Τραμπ ως κορονοιού στην Καλιφόρνια. Ή, επίσης στην Καλιφόρνια, τα γκράφιτι του Muck Rock που ειρωνεύονται τον ξέφρενο υπερκαταναλωτισμό που κατέβαλε τους συμπολίτες του, δημιουργώντας πανδαιμόνιο στα πολυκαταστήματα. Ωστόσο, τέτοιες δημιουργίες φλερτάρουν σ’ ένα βαθμό με την έννοια του οξύμωρου, καθώς δεν κυκλοφορεί κανείς για να τις δει (αποσπώντας το αρχικό αίσθημα αυτής της τέχνης που προκαλεί αιφνιδιασμό και έκπληξη) και επιπλέον στην πλειονότητα τους υπαγορεύονται από μια, ασυνήθιστη για το γκάφιτι, συνθηματολογία πολιτικής ορθότητας.
Η μελαγχολία της φωτογραφίας
Αντιστοίχως, πάντως, άνθισε η τέχνη (και ναι περί τέχνης πρόκειται) του φωτορεπορτάζ, καθώς όλα τα μεγάλα ειδησεογραφικά πρακτορεία, αλλά και φορείς όπως το Getty, απέκτησαν μοναδικές φωτογραφικές όψεις των ήσυχων πόλεων, των έρημων μνημείων, των μοναχικών περιπατητών. Πολλές από αυτές, πραγματικά έργα Τέχνης, όπως π.χ. η νέα, αρκετά σουρεαλιστική, αλλά και σπαρακτική απ’ την άλλη πλευρά, σειρά του Getty με στιγμιότυπα εργατών που απολυμαίνουν βήμα-βήμα, τετραγωνικό-τετραγωνικό τις Πυραμίδες της Γκίζας στην Αίγυπτο ή την Αγία Σοφιά στην Κωνσταντινούπολη. Ξεχωριστή περίπτωση αποτελεί η φωτογραφική σειρά The Act of Love της Νεοϋορκέζας καλλιτέχνιδας Arina Voronova που συγκέντρωσε στιγμιότυπα μεταξύ ετερόφυλων και ομόφυλων ζευγαριών, τα οποία φιλιούνται φορώντας μάσκες. Έτσι έφτιαξε 500 διαφορετικές αφίσες που κολλήθηκαν παντού στο Μανχάταν και το Μπρούκλυν για να μεταφέρουν το μήνυμα ότι «όσο οι επιστήμονες εργάζονται για να βρουν το εμβόλιο, εμείς οι απλοί άνθρωποι μπορούμε να διαδώσουμε μεταξύ μας τον ιό της αγάπης και της αλληλεγγύης».
Καλλιτεχνικά παιχνίδια με την Ιστορία της Τέχνης
Μέσα σ’ όλα αυτά δεν θα μπορούσε να λείψει και μία πιο light εκδοχή της καλλιτεχνικής ανησυχίας που συμβαδίζει σ’ ένα βαθμό με το μάρκετινγκ. Αμερικανοί εικαστικοί ανέλαβαν να σχεδιάσουν πολύχρωμες μάσκες και το αποτέλεσμα, όσο εικαστικό κι αν είναι, δεν παύει να είναι άλλο τόσο δυσοίωνο. Περισσότερο ως παιχνίδι και λιγότερο ως έκφανση τέχνης με αξιώσεις είναι η πρόσκληση φορέων από το Μουσείο Getty της Καλιφόρνια έως το Rijksmuseum του Άμστερνταμ προς καλλιτέχνες να δημιουργήσουν νέες εκδοχές (της εποχής του κορονοϊού) πινάκων διάσημων ζωγράφων. Οι πρωταγωνιστές στις συνθέσεις π.χ. των μεγάλων Φλαμανδών, της επαναστατικής αμερικανικής ζωγραφικής του 20ου αιώνα ή και οποιασδήποτε άλλης σπουδαίας περιόδου της Ιστορίας της Τέχνης, αναπαράγονται με τη βοήθεια ειδικών προγραμμάτων στον υπολογιστή, στο ίδιο εικαστικό περιβάλλον κατά μόνας ή φορώντας μάσκες. Τέλος, μεγάλη διάδοση έχει στα social media και ένα ακόμα ανάλογο παιχνίδι όπου απλοί άνθρωποι φωτογραφίζονται αναπαριστώντας διάσημες σκηνές από κλασικά έργα ζωγραφικής.
Όλα αυτά είναι περισσότερο καλλιτεχνική εκτόνωση και λιγότερο τέχνη. Και άλλωστε, όπως προειδοποιεί η Τοκάρτσουκ, «μπροστά στα μάτια μας εξατμίζεται ο καπνός από το πολιτισμικό παράδειγμα που μας διαμόρφωσε τα τελευταία διακόσια χρόνια: ότι είμαστε οι πρωτομάστορες της δημιουργίας, ότι μπορούμε να κάνουμε τα πάντα, ότι ο κόσμος μας ανήκει. Μια νέα εποχή πλησιάζει».
* Δημοσιογράφος
Στηρίξτε την έγκυρη και μαχητική ενημέρωση. Στηρίξτε την Αυγή. Μπείτε στο syndromes.avgi.gr και αποκτήστε ηλεκτρονική συνδρομή στο 50% της τιμής.
