της Μαριάννας Ψύλλα*
Το φύλο ως κοινωνιολογική και πολιτική συνιστώσα συνιστά ένα ιδιαίτερο αντικείμενο μελέτης στον ευρύτερο χώρο των κοινωνικών επιστημών, δίνοντας έτσι τη δυνατότητα διερεύνησης και αναδιατύπωσης της λειτουργίας του δημόσιου χώρου, αναμόρφωσης του πολιτικού πεδίου και επανεξέτασης της διαμεσολαβητικότητας μέσω της αφήγησης της μεντιακής σφαίρας. Η διαλεκτική που αναπτύσσεται ανάμεσα στα παραπάνω πεδία ενέχει ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον, τόσο από θεωρητικής–επιστημολογικής σκοπιάς, όσο και από την πλευρά της μεθοδολογικής κατεύθυνσης. Κοινή συνισταμένη σε αυτήν την προβληματική είναι η δράση που αναπτύσσεται στο κοινωνικοπολιτικό πεδίο που σε τελευταία ανάλυση διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην επαναδιατύπωση της σχέσης Δημόσιος χώρος και Φύλο.
Η διεπιστημονικότητα αποτελεί πράγματι τη μόνη δυνατή προσέγγιση μιας τέτοιας σχέσης, όπου το δημόσιο έρχεται σε συνάντηση του ιδιωτικού, όπου η συλλογικότητα διασταυρώνεται με την υποκειμενικότητα, δίνοντας έτσι την ευκαιρία μέσω του πολυδιάστατου εμπλουτισμού της κοινωνιολογικής και πολιτικής σκέψης με εργαλεία από τον ευρύτερο χώρο της ανθρωπολογίας, εθνολογίας, ιστοριογραφίας, κοινωνιογλωσσολογίας, πολιτισμικών σπουδών, σπουδών της επικοινωνίας και άλλων γνωστικών αντικειμένων, να ωθήσει τo στοχασμό για τη συγκρότηση της πολιτικής και κοινωνικής κατασκευής ένα βήμα παραπέρα. Η θεώρηση του φύλου ως μια κοινωνική και πολιτισμική κατασκευή ενδυναμώνει την προσέγγιση διερεύνησης του πολιτικού και κοινωνικού αντικειμένου μέσα από την οπτική των σχέσεων, αποδίδοντας ιδιαίτερη βαρύτητα στις συμβολικές και γνωστικές διεργασίες, στην κατασκευή νοημάτων και αναπαραστάσεων, στη δημόσια δράση και το επικοινωνιακό πράττειν. Από αυτήν την άποψη η δημόσια δράση διαφαίνεται να κατέχει τον κεντρικό ρόλο σε μια διαδικασία, όπου ο στοχασμός θέτει ζητήματα που σχετίζονται πρωτίστως με την πολιτική σφαίρα σε μια ευρεία διάσταση του πολιτικού, όπου η έννοια και η πρακτική του δημόσιου χώρου, κάτω από την επίδραση της επικοινωνιακής οπτικής αποδίδει στην πολιτική την κοινωνική της διάσταση, εναποθέτοντας το διάλογο σε θέματα που αναφέρονται στη θέση του πολίτη σε σχέση με το συλλογικό, στις διεργασίες νομιμοποίησης, ελέγχου και εξουσίας, στη συμμετοχική παρέμβαση στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων στην κοινοποίηση λόγου και πράξεων και εντέλει στη δημοσιοποίηση θέσεων, γνωμών και αναστοχασμών μέσω των οποίων οριοθετείται το δημόσιο πρόβλημα.
Παράλληλα όμως αναδύονται ζητήματα που σχετίζονται με την ιδιωτική σφαίρα, το χώρο του προσωπικού, όπου η υποκειμενικότητα διερευνά τη θέση της στηn εσωτερικότητα ανακινώντας το διάλογο σε σχέση με την εξωτερικότητα και σε τελευταία ανάλυση μόνον μέσω της προβολής αυτού του διαλόγου και της μεταξύ τους σχέσης αναπροσδιορίζονται τόσο η ιδιωτική σφαίρα όσο και η δημόσια σφαίρα. Το φύλο ως ερευνητική συνιστώσα ενδυναμώνει τη θεώρηση της δυναμικής των σχέσεων και της δημόσιας δράσης αποδίδοντας μια νέα διάσταση, πρωτίστως, στη διερεύνηση του πολιτικού και του δημόσιου χώρου στη συνδιαλλαγή του όμως, πράγμα αδιαμφισβήτητο, με τον ιδιωτικό, «βιωμένο κόσμο».
Η οπτική γωνία της σχέσης άντρας/γυναίκα κατέχει κυρίαρχη θέση στην προσέγγιση του ρόλου του κοινωνικού φύλου επαναπροσδιορίζοντας την πρακτική και την αντίληψη για το δημόσιο χώρο, θέτοντας νέους όρους για τη σύλληψη του πολιτικού, συντελώντας στη διαφοροποίηση, μέσω της δράσης, των έμφυλων σχέσεων εξουσίας και τον επανακαθορισμό του σχεδιασμού και της εφαρμογής των δημόσιων πολιτικών ενσωματώνοντας τη μεταβλητή φύλο στη χάραξη κάθε πολιτικής. Είτε λοιπόν αναφερόμαστε στην οικογένεια, στον κόσμο της εργασίας, στα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας, στη δικαιοσύνη, στην πολιτική, καθένας από αυτούς τους πόλους αναφέρεται στο δίδυμο άντρας/γυναίκα το οποίο εγγράφεται σε μια διάσταση σχέσεων, σχέση δηλαδή του ενός φύλου απέναντι στο άλλο, αλλά και σχέση του κάθε φύλου απέναντι στην διαμορφωμένη κοινωνική τάξη πραγμάτων απαιτώντας παράλληλα την αναμόρφωση και αναθεώρησή της.
Η έννοια της «αρσενικής κυριαρχίας» στον P.Bourdieu ή της εξουσίας στον M. Foucault μας παρέχουν σε μεγάλο βαθμό τα διανοητικά εργαλεία για να κατανοήσουμε και την κοινωνική πρακτική μέσα από την διερεύνηση των συνθηκών άσκησης και μεταβίβασης της εξουσίας στην κοινωνία μας. Δίνεται έτσι η δυνατότητα μέσα από τη μελέτη των σχέσεων των φύλων, εκκινώντας από την αρσενική κυριαρχία να οδηγηθούμε, πέρα από τη μελέτη των συγκρούσεων φύλων, σε αυτή των συγκρούσεων κοινωνικών θέσεων. Μ’ αυτόν τον τρόπο γίνεται μια απόπειρα κατανόησης των πρακτικών που κάνουν δυνατή την συχνά με ασυνείδητο τρόπο αναπαραγωγή μιας ηγεμονίας του αρσενικού φύλου απέναντι στο γυναικείο φύλο. Αυτή η ενσωματωμένη αποδοχή της κοινωνικής τάξης μέσω της έννοιας του habitus (σχήματα αντίληψης, σκέψης και δράσης) στον P. Bourdieu μας δίνει τη δυνατότητα σύλληψης της δομής και των κανόνων του κοινωνικού κόσμου, όπως αυτός λειτουργεί πρωτίστως στο συμβολικό πεδίο. Το συμβολικό που γίνεται αντιληπτό μέσα από την κοινωνική πρακτική και όχι από σχήματα μόνον της διανόησης, δρα με τρόπο νομιμοποιητικό απέναντι στην κοινωνική τάξη ενσωματώνοντας πρακτικές και συμπεριφορές που εγγράφονται στην ασυνείδητη μνήμη του σώματος. Σύμφωνα με τη θεώρηση του Bourdieu «της γνώσης μέσω του σώματος» ή της «πρακτικής κατανόησης» γίνεται αντιληπτή η κοινωνική τάξη του κόσμου που δηλώνεται ως κάτι το φυσικό, το αυτονόητο διαμέσου της διαδικασίας της «εσωτερίκευσης του εξωτερικού». Μέσα σε αυτήν τη διαδικασία γίνεται έτσι αντιληπτή «η εκμάθηση του αρσενικού και του θηλυκού» και σε τελευταία ανάλυση μέσω της πρακτικής σκέψης γίνεται αισθητή η γνώση των κανόνων του κοινωνικού κόσμου όπως και της κοινωνικής τάξης που διέπει τον κόσμο. «Η συμβολική βία» δηλώνεται ως εμπειρία και αντίληψη ενσωματώνοντας τη διάκριση, τη διαφορά ως κάτι το αυτονόητο, ενώ παράλληλα ενσωματώνει και τη θέση του καθενός μας σε έναν ιεραρχημένο κόσμο.
Η κοινωνιολογική σκέψη βρίσκεται να εμπλουτίζεται στο σημείο αυτό από την ανθρωπολογική πινελιά προσθέτοντας σε αυτήν τη σύλληψη του διαφορετικού την ανάδυση μιας δυαδικής κατεύθυνσης που διαρθρώνει την ανθρώπινη σκέψη γύρω από τις έννοιες της ταυτότητας και της διαφοράς. Σ’ αυτήν την προσέγγιση γίνεται αντιληπτή και η διάκριση αρσενικό/θηλυκό στα πλαίσια μιας κατασκευασμένης σύλληψης ενός συστήματος αντιθέσεων που δικαιολογεί τη διαίρεση πραγμάτων και δραστηριοτήτων στα πλαίσια της κοινωνικής πρακτικής και εννοιολόγησης. Η κοινωνική αυτή διαφοροποίηση συνδυάζεται, ως είναι αυτονόητο και με την κατανομή των μορφών εξουσίας αλλά και με τη δυναμική των σχέσεων συντελώντας και στη διατήρηση ή τη
μεταλλαγή της ίδιας της δομής της κατανομής εξουσίας και σε τελευταία ανάλυση του κοινωνικού χώρου.
H συνιστώσα έτσι κοινωνικό φύλο βρίσκεται στο επίκεντρο αυτού του στοχασμού σκιαγραφώντας στη σύλληψή της μια δυναμική νέα διάσταση τόσο στο πεδίο όπου διαμορφώνονται συλλογικότητες όσο και σ’ αυτό όπου η υποκειμενικότητα ζητά τη συγκρότησή της.
*Αναπληρώτρια Καθηγήτρια
Πρόεδρος Τμήματος Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού
Πάντειον Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών
Απόσπασμα από την εισαγωγή του βιβλίου Δημόσιος Χώρος και Φύλο, Τυπωθήτω- Γιώργος Δαρδανός, σειρά Πολιτική Επικοινωνία 4, Αθήνα, 2009
Επιμέλεια – Εισαγωγή: M. Ψύλλα
Συμμετέχοντες: Γ. Παπαγεωργίου, Ε. Χιωτάκη, Α. Βαζαίου, Λ. Νιτσοπούλου, Α. Κουκουτσάκη, Δ. Παπαδοπούλου, Τ. Δουλκέρη, Μ. Ρήγου, Ι. Βώβου
