Στην εποχή μας, στη γηραιά ήπειρο, η παραίτηση ενός βασιλιά ή μιας βασίλισσας, «για να ανοίξει τον δρόμο στην επόμενη γενιά», είναι κάτι συνηθισμένο - και απασχολεί περισσότερο τις σελίδες του λάιφ στάιλ και λιγότερο τις πολιτικές σελίδες των εφημερίδων. Μετά βίας θυμούνται οι εκτός Ολλανδίας την αποχώρηση της βασίλισσας Βεατρίκης υπέρ του υιού της, πέρσι, ή οι εκτός Βελγίου την αντίστοιχη παραίτηση του βασιλιά Αλβέρτου.
Αυτό θα ευχόταν, σίγουρα, και ο Χουάν Κάρλος της Ισπανίας, όταν αναπάντεχα ανακοίνωσε τη Δευτέρα ότι εγκαταλείπει το θρόνο των Βουρβόνων «στα άξια χέρια» του γιου του Φελίπε.
Αντ' αυτού πλημμύρισαν οι πλατείες των ισπανικών πόλεων από διαδηλωτές που ζητούσαν το τέλος της μοναρχίας, που απαιτούσαν από τη Βουλή της Μαδρίτης να κάνει δημοψήφισμα. Η μεγαλύτερη διαδήλωση έγινε στην Πουέρτα δελ Σολ της Μαδρίτης, στην ίδια πλατεία όπου οι Μαδριλένοι είχαν πανηγυρίσει το 1931 την πτώση του παππού του σημερινού βασιλιά και τη γέννηση της δεύτερης ισπανικής δημοκρατίας - αυτής που τέλειωσε γρήγορα και ματωμένα, με την επικράτηση του δικτάτορα Φράνκο στον ισπανικό εμφύλιο.
Οι διαδηλώσεις οργανώθηκαν μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, σε χρόνο - ρεκόρ, και έσπευσαν να πυκνώσουν τις γραμμές τους όλες οι πολιτικές δυνάμεις αριστερότερα του σοσιαλιστικού PSOE - η Ενωμένη Αριστερά, το πράσινο Έκο και η έκπληξη των ευρωεκλογών, το Podemos.
Στη Βαρκελώνη και στη χώρα των Βάσκων, οι διαδηλωτές, πέρα από την αντίθεσή τους στη μοναρχία, διατράνωσαν και την επιθυμία τους για ανεξαρτησία. Αλλά και σε αρκετές πόλεις της υπόλοιπης Ευρώπης και της Λατινικής Αμερικής οι Ισπανοί μετανάστες βγήκαν στους δρόμους με τις σημαίες της αβασίλευτης δημοκρατίας. «Ελπίζω να προλάβω να δω την Ισπανία χωρίς βασιλιά μέχρι να πεθάνω», έλεγε συνταξιούχος Ισπανίδα δημοσιογράφος, ειδικευμένη στο ρεπορτάζ των Βουρβόνων.
Λάθη στα χρόνια της κρίσης
Παραδόξως, ο Χουάν Κάρλος, αν και ήταν εγγονός ενός μισητού βασιλιά, αν και του... χάρισε τον θρόνο ο Φράνκο πριν πεθάνει, ήταν κατά το μεγαλύτερο μέρος της θητείας του αγαπητός. Κυρίως χάρη στην κρίσιμη άρνησή του να επιτρέψει στρατιωτικό πραξικόπημα - οπερέτα το 1981, αλλά κι επειδή απέφυγε να ζήσει με τη χλιδή των προγόνων του. Όμως, η ανικανότητά του να σταθεί κοντά στον λαό -έστω για το θεαθήναι- στα χρόνια της κρίσης γύρισε το φύλλο. Οι Ισπανοί συγχωρούσαν στον Χουάν Κάρλος τις γυναικοδουλειές του και τις τσαχπινιές του, ως κλασική «μάτσο» κοινωνία, μόνο μέχρι να ξεσπάσει η κρίση. Μετά, όλο και περισσότεροι δεν μπορούσαν πλέον να ανεχτούν τον άνακτα να σκοτώνει ελέφαντες στην Αφρική με τα λεφτά των φορολογουμένων - και με μια ξανθιά Γερμανίδα στο πλάι. Και δεν προσπερνούσαν πια εύκολα τις αποκαλύψεις για τα οικονομικά σκάνδαλα του γαμπρού του βασιλιά. Όμως η μείωση της δημοτικότητας του Χουάν Κάρλος είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου.
Η αμφισβήτηση του συστήματος
Σύμφωνα με τον καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης στο αυτόνομο πανεπιστήμιο της Μαδρίτης Φερνάντο Βαλεσπίν, οι Ισπανοί, στην αναζήτησή τους για τους ενόχους της κρίσης, κατέληξαν σύντομα στο συμπέρασμα ότι η βασική αιτία ήταν η φούσκα των ακινήτων, με την ευγενική... χορηγία των διεφθαρμένων τοπικών αρχών. Όταν η κεντρική κυβέρνηση της Μαδρίτης απάντησε στην κρίση με δραστική μείωση των κρατικών δαπανών και με σκληρές μεταρρυθμίσεις στην αγορά εργασίας, η οργή των πολιτών στράφηκε και εναντίον της. Και με κάθε βασιλικό σκάνδαλο και σκανδαλάκι, κι εναντίον του βασιλιά...
Η πρώτη πραγματική αμφισβήτηση του συνόλου του πολιτικού συστήματος ξεκίνησε με το κίνημα των Αγανακτισμένων, τον Μάρτιο του 2011. Η διάγνωσή τους ήταν σαφής, επισημαίνει ο Βαλεσπίν: «Η Ισπανία τα τελευταία χρόνια ουσιαστικά έγινε αποικία των δύο μεγάλων κομμάτων (σ.σ.: του συντηρητικού ΡΡ και του σοσιαλιστικού PSOE), χάρη και σε ένα εκλογικό σύστημα επιρρεπές στις πρακτικές των ολιγαρχών. Τα δύο μεγάλα κόμματα νοιάζονταν πολύ περισσότερο για τους τραπεζίτες και τους εργολάβους παρά για τους πολίτες. Κι η αμφισβήτηση των Αγανακτισμένων έφτασε μέχρι πολύ πίσω, μέχρι το 1978 και την επαναφορά της κοινοβουλευτικής μοναρχίας, ως μοναδικό δρόμο για την αποκατάσταση της δημοκρατίας».
Το πρώτο βήμα ήταν οι ευρωεκλογές
Μέσα σ' αυτές τις συνθήκες η αναμενόμενη απόφαση από τα δύο μεγάλα κόμματα την ερχόμενη Τρίτη να ρυθμίσουν νομοθετικά την ενθρόνιση του Φελίπε, με την επίκληση της ανάγκης για σταθερότητα, θα συνεχίσει να βγάζει τους Ισπανούς στον δρόμο. Και θα αποδυναμώσει ακόμη περισσότερο το ΡΡ και κυρίως το PSOE, η αριστερή πτέρυγα και η νεολαία του οποίου συμμετείχε στις διαδηλώσεις για την κατάργηση της μοναρχίας.
Το πρώτο μεγάλο χαστούκι το έφαγε ο ισπανικός δικομματισμός μια βδομάδα νωρίτερα, στις ευρωεκλογές, όταν τα δύο κόμματα μαζί πήραν το μικρότερο ποσοστό στην ιστορία τους, κάτω από 50%. Και τώρα τον χορό για το επόμενο βήμα τον σέρνουν οι Podemos («Μπορούμε»). Ο εκπρόσωπός τους Πάμπλο Ιγκλέσιας χαρακτήρισε από τις Βρυξέλλες, όπου βρέθηκε ως ένας από τους πέντε εκλεγμένους ευρωβουλευτές του νέου σχήματος, «παρελθόν» τη μοναρχία και κατηγόρησε τον οίκο των Βουρβόνων ως «κομμάτι της διαφθοράς» του ισπανικού συστήματος: «Αν η κυβέρνηση πιστεύει ότι ο Φελίπε των Βουρβόνων χαίρει της εμπιστοσύνης των πολιτών, ας κάνει δημοψήφισμα», είπε.
Το Podemos ως κινητήρια δύναμη;
Ο καθηγητής της πολιτικής επιστήμης Ινγκλέσιας και οι συνοδοιπόροι του, που έκαναν τη μεγάλη έκπληξη στις κάλπες των ευρωεκλογών, δεν εμφανίστηκαν από το πουθενά. Είναι παιδιά του κινήματος 15Μ (σ.σ. από την 15η Μαΐου, την ημέρα που η αστυνομία προσπάθησε να διαλύσει το κίνημα των Αγανακτισμένων), έφτιαξαν τη λίστα τους για τις ευρωεκλογές με κάλπη ανοιχτή σε όσους ήθελαν να ψηφίσουν -και τελικά ψήφισαν πάνω από 33.000- και ανέδειξαν υποψηφίους στις πρώτες θέσεις, πίσω από τον ίδιο τον Ιγκλέσιας, μια δασκάλα, γνωστή για τον αγώνα της για την υπεράσπιση της δημόσιας παιδείας, έναν πρώην εισαγγελέα στο τμήμα καταπολέμησης της διαφθοράς, έναν δικηγόρο που προσπαθούσε, ενίοτε επιτυχώς, να σταματήσει τους πλειστηριασμούς των σπιτιών όσων δεν μπορούσαν να πληρώσουν το στεγαστικό τους.
Οι Podemos βγήκαν από τις συνελεύσεις στις γειτονιές, από τις διαδηλώσεις ενάντια στη λιτότητα, στις κατασχέσεις των σπιτιών. Και θέλουν να κάνουν πραγματικότητα την προφητεία που ζωγράφιζαν οι Αγανακτισμένοι στις σκηνές τους το 2011 σε 50 πόλεις της Ισπανίας: «Προχωράμε αργά, επειδή πάμε μακριά»...
Προτεραιότητά τους, τώρα, είναι «να ενωθούν όλες οι δυνάμεις που πραγματικά αγωνίζονται ενάντια στη λιτότητα», όπως λένε. Απευθύνονται σε κόμματα, όπως η Ενωμένη Αριστερά και το πράσινο Έκο και σε τοπικές κινήσεις που παλεύουν ενάντια στις κατασχέσεις και στις λεγόμενες mareas («πλημμύρες»), που παρασέρνουν τη δημόσια Παιδεία και Υγεία στην Ισπανία.
Το αν θα εισακουσθούν, εάν θα καταφέρουν με κάποιο τρόπο να στήσουν ένα αριστερό μέτωπο από τις δυνάμεις που στις ευρωεκλογές έπιασαν ένα εντυπωσιακό 20%, μένει να φανεί. Εύκολο δεν θα είναι. Αλλά, ίσως άθελά του ο Χουάν Κάρλος τους προσέφερε μια υπηρεσία, μόλις μία εβδομάδα μετά τις ευρωεκλογές: Την ευκαιρία να γνωριστούν καλύτερα, συντονιζόμενοι ενάντια στη μοναρχία.
